6. శ్రీమదాంధ్ర రామాయణము_ యుద్ధ కాండము 1

శ్రీ మదాంధ్ర రామాయణము యుద్ధ కాండము. మూలము శ్రీ వాల్మీకి రామాయణము     ప్రణీతము పోచిరాజు కామేశ్వర రావు

శ్రీ మదాంధ్ర రామాయణము             యుద్ధ కాండము. మూలము శ్రీ వాల్మీకి రామాయణము                             ప్రణీతము పోచిరాజు కామేశ్వర రావు

 

 

శ్రీమదాంధ్ర రామాయణము

(మూలము: శ్రీవాల్మీకి రామాయణము)

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 1.

 

 

కం.	శరణోపగత విభీషణ!  శరైక నిశ్చేష్ట యామ్యశరధీ! లంకా పుర వాసాసుర భయదా! ఖర వింశద్భుజ యుత దశకంఠ నిహంతా!
	సీతను గాంచి వచ్చి పలికిన హనుమంతుని మాటల నాలకించి రాముఁడు సంతోష ముప్పొంగ హనుమంతుని మహా కార్యమున కాతని మెచ్చి శ్లాఘించి కౌఁగిలించుకొని సముద్రమును వానర సైన్యము తోడ దాఁటు విధ మెట్లని చింతించి ధ్యాన మగ్నుఁ డగుట.
కం.	విని హనుమంతుని వాక్యము లను బ్రీత మనస్కుఁ డయి నరర్షభుఁ డంతం గని యనిలాత్మజుని వచిం చెను రాముం డుత్తరమును జెన్నుగ నిట్లున్
చం.	మన మలరంగఁ జేసె హనుమంతుఁడు లీలగ గొప్ప కార్యముం గన నతి దుర్లభం బది జగమ్మునఁ జేయ మనమ్ము నందు న న్య నరుల కౌ నశక్యము మహాంబుధి దాఁటెడు వానిఁ గాంచ నే ననిలుని వైనతేయు ననిలాత్మజుఁ దక్కఁగ నన్యు నెవ్వనిన్
ఉ.	ఉర్విని దేవ దానవ మహోరగ రాక్షస యక్ష దైత్య గం ధర్వులు సేర రాని దగు తద్ద పురమ్మును లంక రావ ణా ఖర్వ సు రక్షితంబును నఖండ బలమ్ము వహించి చేరి వే గర్వ మెలర్ప వచ్చు నవికార మెవండు సజీవ మివ్విధిన్
కం.	బలమునఁ గాకున్న సముఁ డ నిల తనయున కెవ్వఁ డవనినిఁ గనఁ దిరిగి రాఁ గలఁ డివ్విధిఁ జొర రాన ట్టి లంకఁ జేరి ధృతిని మగిడి సురక్షితమున్
ఆ.వె.	తనదు విక్రమమ్ము ధవుఁడు సుగ్రీవున కిం పడరఁగఁ జూపి పంపును నెర వేర్చె గొప్ప పనిని వీరవర్యుఁడు హను మంతుఁ డిటుల నొసఁగ సంతసమ్ము
ఉ.	కాంతుఁడు దుష్కరం బయిన కర్మ మొసంగిన సత్వరమ్మునన్ సంతస మంది యే భటుఁడు చక్కఁగఁ జేయునొ వాని నెల్లరున్ స్వాంతము నందు మెచ్చి కడు పల్కుదురే పురు షోత్తముండు నా నెంతయుఁ బ్రీతి తోడుత నహీన పరాక్రము భూతలమ్మునన్
తే.గీ.	ఎవఁడు శాసింపఁ బడఁగ మహీత లాధి నేత చేత మిక్కుటమును బ్రీతి నొసఁగు దానిని సమర్థుఁ డయ్యును దనరి చేయ కుండు నతఁడు మధ్యమ పురుషుం డనఁబడు
కం.	నృపతి నియోగింపఁ బనిని విపుల సమర్థుండు నైన భృత్యుఁడు దానిం గపటి యయి చేయకుండినఁ గపివర! పురుషాధముఁ డనఁగ వచింపఁ బడున్
కం.	హనుమంతుం డొనరించెను సునియుక్తుఁ డయి పని నెల్ల శుభముగ సుగ్రీ వున కానంద మొసంగెను దనకుఁ దగుల నీయ కుండెఁ దక్కువ తనమున్
ఆ.వె.	రఘు కులమ్ము నేను లక్ష్మణుం డతి బలుఁ డవనిజ జనకసుత నరయ రక్షి తుల మయితిమి నేఁడు తోరముగను దగి నట్టి రీతి వాన రాగ్రగణ్య!
ఆ.వె.	నాకు మనము దీనున కెరియు చున్నది ప్రియ గిరలు వలికిన వీరునకు స దృశ హితమ్ము నకట యింత యేని తిరిగి చేయ కుంటి నన్న చింత తోడ
కం.	ఇప్పటి యిక్కాలమ్మున నొప్పిద మగు కౌఁగిలింత యున్నది యొకటే మెప్పు నెఱిఁగింప నా కడఁ జొప్పడ నిత్తును హనుమకు శూరున కెలమిన్
కం.	హనుమంతుని కృత కర్ముని ఘనుఁ గదిసిన వానిఁ బ్రీతిఁ గౌఁగిలిఁ జేర్చెం దన వాక్యము లొనరింపఁగ నిన వంశోద్భవుఁడు రాముఁ డెలమిని నంతన్
కం.	అంత నిలిచి ధ్యానమున నొ కింత రఘు వరేణ్యుఁ డనియె నివ్విధిఁ బర వీ రాంతకుఁడు కపీశ్వరుతోఁ జెంతను సుగ్రీవుఁ డుండఁ జెన్నుగ వినఁగన్
కం.	సీతాన్వేషణమున నేఁ బ్రీతిం జెందితి నది నెఱవేరినది తగన్ వీత మనస్కుఁడ నయితిని యాతత తోయధిఁ దలంప హరిశార్దూలా!
ఆ.వె.	దుస్తర మయి తనరు తోయధి దక్షి ణా శకు నరుగఁగ నెట్లు శక్య మగును వానరులకుఁ గలసి  వారి రాశిని దాఁటి తోఁపకున్నది కడు దుష్కరమ్ము
తే.గీ.	సీత వృత్తాంత మంతయుఁ జెప్పి తీవు కడలి దాటింపఁ బ్లవగ నికాయము నిఁక నెద్ది యగు నుపాయము మన కిత్తఱిం ద    లంప వలయు నిశ్చయముగ నింపుగాను
కం.	అని హనుమంతుని తోడ వ చనమ్ము లివ్విధిఁ గలంత సంభ్రమ మెదలోఁ దనరంగ రాముఁ డాలో చ నాంబుధి నిమగ్నుఁడయ్యె శత్రు దమనుఁడే

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నొకటవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 2.

 

 

	సముద్రము నెంచి శోకములో మునిఁగిన రామునితో శోక నాశము లగు పలుకుల సుగ్రీవుఁ డూఱడించి కడలిని దాఁటు నుపాయము నాలోచింపు మని వేఁడికొనుట.
కం.	కని శోక తప్తు దాశర థిని రాముని వగపు నెల్లఁ దీర్చు పలుకులన్ ఘనుఁ డా సుగ్రీవుఁడు వ ల్కెను శ్రీమంతుఁడు కడింది ప్రేమ సెలంగన్
ఆ.వె.	శూర వర్య! యేల శోకింప నన్య సా మాన్యు భంగి వీడుమ వగ పెల్ల స్నేహమును గృతఘ్ను చెన్నున శీఘ్రము గాఁ బురుష వరేణ్య! కలఁత తగదు
తే.గీ.	తావుఁ గాంచను నీదు సంతాపమునకుఁ బడయఁగఁ బ్రవృత్తి శత్రుని పట్టణమ్ము తెలియ మనకు నరోత్తమ! తెల్లముగను వీడు మింక శోకమ్మును వీరవర్య!
ఉ.	సన్నుత బుద్ధిమంతుఁడవు శాస్త్ర విదుండవు పండితుండవే యెన్నకు పామ రాలి మతి యింపుగ వీడు కృతాత్ముఁ డిద్ధరం గ్రన్నన నర్థ నాశ మయి క్రాలెడు బుద్ధిఁ ద్యజించు భంగినిన్ మిన్నగ దాఁటి వార్ధిని నమిత్రు వధింతము చేరి లంకనున్
తే.గీ.	శోక తప్తుని యుత్సాహ శూన్యు దీను కార్యతతు లెల్ల నశియించు నార్య! యింక నిశ్చయముగ వ్యసనములు నిత్య మందు చుండు నాతండు ధర లోన మెండుగాను
ఉ.	వీరలు శూరు లెల్లరును బెద్ద సమర్థులు నెందు వానరుల్ మూరుచు నుత్సహింత్రు ప్రియముం దగఁ జేయఁ దలంచి యింపుగా నో రఘు నందనుండ హరి యూధపు లందఱు నగ్ని దూఁకఁగా నేరరు భీతి నింతయును నేరుదు వీరిని నే భృశమ్ముగా
చం.	హరుల ముదమ్మునుం గనిన నారయ తర్కము నిశ్చయమ్ము సూ నరవర! నా యెడందను ఘనమ్ముగ నియ్యది యుద్యమింపుమా  వరసతి జానకీ సతినిఁ బన్నుగ నెవ్విధిఁ దెత్తు మవ్విధిన్  దురమున శత్రు రావణుని దుష్టునిఁ జంపి పరాక్రమమ్మునన్
ఉ.	ఎవ్విధిఁ గట్టి వారధిని నింపుగ లంకను గాంచ నేర్తుమో యవ్విధి రావ ణాలయము నార్య! తొడంగుమ రాఘవోత్తమా! రివ్వున నా త్రికూట గిరి శృంగము నందు వెలుంగు పట్టణం బవ్వర లంకఁ జేరిన దశాస్యుఁ డనిం బడి నట్టు లెన్నుమా
కం.	కట్టక వంతెన నంబుధి బెట్టిదపు వరుణుని యింటఁ బృథ్వీప సుతా!   పట్టణము లంక నింద్రునిఁ దొట్టి సురాసురులు గూల్పఁ దొడఁగ నశక్యుల్
తే.గీ.	రామ కట్టి సేతువుఁ జేర లంక చెంత కెల్ల సైన్యము మున్నీటి నెల్ల దాఁటి నెగ్గి నట్లు భావింపుమ నీదు రిపుని వీరు కామరూప హరులు వీరు లాజి
ఆ.వె.	విక్లబంపు బుద్ధి వీడు మింక సకల కార్య నాశకము జగమ్మునందు నరుల పౌరుషమును నశియింపఁ జేయును శోక మడరి భృశము శూర వర్య!
కం.	మనుజుఁడు శౌండీర్యముతో డ నే పనినిఁ జేయుఁ గర మడరి యది తగ నా తనికి నలంకారంబై తనరును దథ్యముగ శీఘ్ర తరముగ నృవరా!
మ.	అవలంబింపుమ సత్త్వ తేజముల నార్యా యిత్తఱిన్ రామ! బ్రా జ్ఞ వరేణ్యా! నిను బోలు శూరులును ప్రజ్ఞావంతులున్ ధీర మా నవులుం బొందఁగ, నష్టముం బడసినన్ నాశంబు నందుం, గలం త వినాశం బొనరించు నెల్ల పనులం దథ్యంబుగా నిద్ధరన్
ఆ.వె.	నీవు సర్వ శాస్త్ర కోవిదుఁడవు బుద్ధి మంతు లందు నుత్తమ పురుషుండ వు నను బోలు నట్టి ఘన మంత్రులను గూడి యర్హుఁడవు జయింప నరుల నాజి
కం.	కన ముల్లోకమ్ముల నే రిని ధను వూని నిలువ నడరి యెదుట నీ కా జిని నెదిరింపఁగ రాఘవ! యిన వంశాంభోధి సోమ! యే నెన్నండున్
తే.గీ.	ఉంచ వానరులం దిట్టు లంచితముగ నీదు కార్య మెన్నఁడు చెడ నేర దెంచఁ  జూతు వచిరమ్మున సతిని సీత నీవు దాఁటి యక్షయ నీరధిఁ దథ్యముగను
ఆ.వె.	నృపతి పుంగవా! వగపు నాపు మిఁక రోష మూను మయ్య మందు లుర్విఁ గాంచ జడత నున్న యెడలఁ బుడమి పతులు చండు నకు భయపడుదురు ఘనముగ రిపులు
ఆ.వె.	రామ ఘోర వార్ధి లంఘింప నాపగా పతిని మమ్ము గూడి పరమ నిశిత బుద్ధి తోడ నిపుడు పురుష పుంగవ! చింత సేయ వలయు వీడి చింత నెల్ల
తే.గీ.	దాఁటఁ గడలి యెంచు జయము తథ్య మంచు సైన్య ముత్తరించి వనధి చనిన దరికి విజయ మందుట తథ్యము నిజము సుమ్ము కామ రూపులు శూరు లీ కపులు కలిని
తే.గీ.	శిలల తరుల వాన కురిసి చెలఁగి రిపుల సంహరింతురు ప్లవగ వృషభులు చూడ నెట్టు లైన జలధి దాఁట నిట్టె హతుఁడు రావణుఁ డనుచు నెంతుఁ బరంతప! యని
కం.	పలుకంగ నేల నిఁక మా ట లనేకము లిటులు విజయుఁడవు రాఘవ! కం టి లలిత నిమిత్తములు మది యలరుచు నున్న దిట నాకు నత్యధికముగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు రెండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 3.

 

 

	సుగ్రీవుని మాటల నాలకించి సమ్మతించి రాముఁడు హనుమంతుని లంకా పట్టణమును వివరముగా నుడువు మని వేఁడ లంకా రాజ్య ప్రాభవమును రక్షణ విధానమును మారుతి వివరించుట.
కం.	విని సుగ్రీవుని వాక్యము ల నర్థవంతముల నా కరణ యుక్తములన్ మనమున గ్రహించి రాముఁడు కని హనుమంతుని వచించెఁ గాకుత్స్థుఁ డిటుల్
చం.	కడలిని నెండఁబెట్టియును గట్టి దృఢమ్ముగ సేతు వైననుం దడయక నే సమర్థుఁడను దాఁటగ నంబుధి నెట్టు లైన నీ వడరి వచింపు మంతయు దశాస్యుని రాజ్యము లంక గూర్చి నే నెడఁదను నేరఁగాఁ దలఁతు నింపుగ నా వివరమ్ము లిచ్చటన్
చం.	బల పరిమాణ మెల్ల మఱి ద్వార మహోన్నత దుర్గ నిర్మితుల్ వెలసిన రక్షణం బసుర వేశ్మ నికాయము నెల్లఁ జూచి న ట్టులఁ గపి వీర పల్కుమ కడుం గడు నేర్పరి వీవు సర్వ మీ వల నగరమ్ము సూచితి కదా చరియించి సుఖమ్ముగాఁ దగన్
చం.	విని రఘు వీరు మాటలను వీరుఁడు మారుత నందనుండు వ ల్కెను వచనమ్ము లా గిరల శ్రేష్ఠుఁడు రాముని తోడ నివ్విధిన్ వినుమ వచింతు సర్వమును విస్తృత దుర్గ వినిర్మితమ్ములన్ ఘన పుర మెట్లు గుప్త మయి కన్పడు సైన్యము కాచు తీరునున్
ఉ.	రక్కసు లెట్లు కూడుదురొ రాజును రావణు గొప్ప తేజమున్ వెక్కస మైన లంక సిరి భీమ సముద్రము సైన్య భాగముల్ మిక్కుట మైన వాహన సమీకరణమ్ము వచింతు నీకు నం చక్కపి ముఖ్యుఁ డెల్లను యశస్వి వచింపఁ దొడంగె నంతటన్
తే.గీ.	మత్త గజ సంయుతం బయి మహిత రథ స మాకులం బయి రక్షోగ ణావృతంబు నై విలసితమ్ము లంక మహాపురమ్ము నిత్య ముదితం బయి చెలంగు నత్యధికము
ఆ.వె.	కట్టఁ బడఁ దలుపుల బెట్టిదముగ గొప్ప గడియ లుండ నాల్గు కరము విపుల మైన ద్వార వరము లా లంక కమరు మ హోన్నతముగ నింక నొప్పిదముగ
ఉ.	అచ్చట ఱాలనే విసరు  యంత్రము లున్నవి శత్రు సైన్యమే వచ్చినఁ జేయఁ దాడనము పర్వులు వెట్ట భయమ్ము మీఱఁగన్ హెచ్చు శతఘ్న లున్న వట నిన్పవి ద్వారము లందు నెల్లనున్ మెచ్చి సృజింప రాక్షసు లమిత్ర వధార్థము భీకరమ్ములన్
తే.గీ.	కాంచన మయమ్ము దాని ప్రాకార వర మ తిక్రమింప రా దేరి కతి విపులమ్ము విద్రుమ మణి వైడూర్య వివిధ వరేందు రత్న విరచి తాంతర సు విరాజితమ్ము
కం.	శీతల తోయమ్ములతో  నాతత గంభీర పరిఖ లమరెన్ నక్ర వ్రాతము మీ నావళులుం బ్రీతిఁ జరింప సతతమ్ము భీతి నొసఁగుచున్
తే.గీ.	యంత్రములఁ గూడి వంతెన లచట నాల్గు ద్వారముల నమర్పఁ బడియె బహు విశాల ము లవి గొప్ప వైన యనేకములు గృహావ ళులు కలవు రాఘవ! విలసిల్లుచు భృశమ్ము
కం.	పర సైన్యం బేతేరం గ రక్షితము లౌను యంత్ర కాయము చేతన్ గురు వారధులు రయమ్మునఁ బరిఘల నవకీర్ణము లయి పన్నుగ నంతన్
తే.గీ.	ఒకటి నిష్కంప మైనది యురువుగ దృఢ మైనది నడవ విలసిల్లు నందముగను గాంచన స్తంభములు పెక్కు లంచితములు వేదిక లడర బల మందు బెద్దది సుమి
తే.గీ.	రామ! యుద్ధాభిలాషియె రావణుండు స్వయముగ స్వభావ మందు నాపన్నుఁ డప్ర మత్తుఁడు బలము వీక్షింప నెత్తఱిఁ దగ నుద్యమించుచుఁ జరియించు నొప్పిదముగ
ఆ.వె.	లంకకు నరయ మవలంబము సురలకు దుర్గమము భయ మిడుఁ దోరముగను గిరులు నదులు వనులు కృత్రిమములు దుర్గ ము లవి నాల్గు లంకఁ జెలఁగు చుండు
చం.	వనధి తటమ్మునం గలదు పట్టణ మేరికి రాదు చేరఁగం గన మట దారి నావలకుఁ గాంచము వార్తలఁ బంపు తీరునున్ ఘన గిరి పైన నిర్మితము కష్టము చేరఁగఁ గాంచ దేవ రా జ్య నిభము వాజి వారణ సమాకుల మా పురి లంక రాఘవా!
కం.	రావణు దురాత్ము లంకను వేవేలు పరిఘ శతఘ్న వివిధమ్ములు యం త్రావళులు విరాజిల్లు మ హా వైభవము నుడువంగ నలవియె నృవరా!
కం.	పదివే లసురులు పూర్వం పు దిశను గల ద్వార మందుఁ బోర నజేయుల్ పదిలముగ నూని శూలము లు దిట్టలే ఖడ్గముల నిలుతు రనిశమ్మున్
ఆ.వె.	లక్ష మంది భటులు దక్షిణ ద్వారమ్ము నాశ్రయించి స చతురంగ బలము యోధ వరులు సెలఁగి యుందురు రక్షణా ర్థం బనుత్తములు ముదమ్ము తోడ
ఆ.వె.	అసురులు పది లక్ష లాపశ్చిమంపు ద్వా రమ్ము నందు సంతతమ్ము చర్మ ఖడ్గ ధారు లయి సకల శాస్త్ర కోవిదు లుందు రుగ్ర వీరు లుద్యమించి
ఆ.వె.	ఉందురు పదికోటు లుత్తర ద్వారమ్ము చెంత రక్కసులు విశేష రథికు లాశ్వికులు కులీను లధిక పూజితులు ని రంతరమ్ము ఘనులు సంతసమున
ఆ.వె.	నడిమి దేశ మందు నడరి వందల వేల యాతుధాను లుందు రందఱును దు రాసదులు దురమున నగ్రముగాఁ గోటి మంది రాక్షసు లట మసలు చుంద్రు
ఉ.	నే నట మూరి కూల్చితిని నేర్పున సేతుల నా యగడ్తలన్ మానుగ రేఁగి పూడ్చితిని మంటలఁ గాల్చితి లంక నుగ్రతన్ దానివి చుట్టుగోడలను ధాత్రినిఁ గూల్చితి నమ్మహాత్ములం దేను బలమ్ము కొంత నశియింపఁగఁ జేసితి రాక్షసాలినిన్
ఆ.వె.	మార్గ మెద్ది యైన నిర్గమింపఁగఁ దరిం చి వరుణాలయమ్ము శీఘ్రముగను దలఁప వచ్చు నిఁక హతం బని లంకా న గరము తథ్యముగను నరవరేణ్య!
సీ.	అంగదుండు ద్వివిదుఁ డా మైందుఁడును జాంబవంతుఁడు వీరులు పనస నలులు నీలుండు కపి వాహినీ పతి తక్కిన వారేల యిఁక నీకుఁ బార్థివేంద్ర!  యెగురు వారలు వీర లేఁగి రావణు మహా నగరికి భేదించి నగముల వన ముల ప్రహరుల ఖాతముల తోరణముల గృహములను గూడి మహాత్మ! తెత్తు
ఆ.వె.	రు రఘువీర! యాజ్ఞ నరవరేణ్య! యొసఁగు మిట్టు లీ బలమున కెల్ల వేగ పన్నుగ వరియింపు ప్రస్థానమును ద్రుటి మాత్రమునఁ జనంగఁ బాత్రముగను

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు మూడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 4.

 

 

	లంకా నగర విశేషములను హనుమంతుఁ డెఱిఁగింపఁగ రాముఁడు ప్రయాణమునకు నేఁడ మంచి ముహూర్త మని పలికి సుగ్రీవ లక్ష్మణ వాన రానీకముతో దక్షిణ దిశ వైపునకు నదులు గిరులు నరణ్యము లెల్ల దాఁటి దక్షిణ సముద్రపు టొడ్డును జేరుకొనుట.
కం.	విని హనుమంతుని వాక్యము లను నుడువఁగ మొదటి నుండి రాముం డంతన్ ఘన తేజుం డివ్విధిఁ బలి కెను  సత్యపరాక్రముండు గిర లుచితములన్
తే.గీ.	నీ పలికెడు భీమాసుర నిచయ పట్ట ణమ్ము లంకను వాయుజ! పమ్మి నాశ నం బొనర్తును నా వచనమ్ము లెల్ల సత్యములు సుమ్ము వల్క నసత్యములను
తే.గీ.	యుక్తము ముహూర్త మిది జయ మొసఁగు విజయ మనఁగఁ బరఁగును  దిన మధ్యమున వెలింగె సూర్యుఁ డిప్పుడు సుగ్రీవ! చూడు మింక మన ప్రయాణ మిప్పట్టునఁ దనరు నట్లు
ఉ.	ఎక్కడి కాతఁ డేఁగఁ గలఁ డింతినిఁ దోడ్కొని జానకీ సతిన్ టక్కరి యాలకింపఁగను డాయఁగ నా యరుదెంచు టింపుగం   మిక్కిలి యాశ నూను నెద మేదిని కూఁతురు జీవితమ్మునన్ మెక్క విషమ్ము నంతమున మేలి సుధం గొని మించి నట్టులన్
తే.గీ.	చూడ నుత్తరా ఫల్గుని నేఁడు హస్త తోడ గూడును గన నెల్లి తోడ నుంచి యెల్ల సైన్యము సుగ్రీవ! యింక నేఁగ నొప్పు మనకు సత్వరముగ నిప్పు డనఘ!
తే.గీ.	ఏ నిమిత్తము లిట జనియించు చున్న వొ కడు ధన్యము లవి యెల్ల నొప్పు చున్న వి ప్రకటించు నట్టుల నాజి విక్రమించి  చంపి రావణుఁ దెత్తును జానకి నని
కం.	అదిరెడు నా నేత్రమ్ముల విదితం బగుచుండె నాదు విజయం బింకం బదిలముగ మనోరథ మె ల్లఁ దడయక లభించు నంచుఁ బ్లవగాధీశా!
ఉ.	ఆవలఁ బూజితుండు నయి యార్యుఁడు లక్ష్మణు చేత నింక సు గ్రీవుని చేతఁ దిర్గి పలికెం దగ రాముఁడు భాషణమ్ములం గోవిదుఁ డిట్లు సైన్యమునకున్ మును నీలుఁడు గాంచ దారి తా నావృతుఁ డేఁగు వానర సహస్ర శతాధిక సంఖ్యలం దగన్
ఉ.	శీతల కాన నాంబువులు శ్రేష్ఠ ఫలమ్ములు మూల రాసు లెం దాతత ముండు తేనియలు నా గతి నెన్నుచు సేన నింపుగాఁ బ్రీతిని నీల! నీవు నడపింపుమ యూధప! యాతుధానులే యే తఱి నైన నాశ మొనరింతురు మూల ఫలాంబు మార్గముల్
చం.	అనయము నుద్యమించి యమ రారుల నుండి సతమ్ము కావ నొ ప్పును గపి వీర! నీకుఁ బరి పూర్ణము నిమ్నము లందుఁ గానలన్ వనచరు లెల్ల దుర్గములఁ బన్నుగ గెంతుచు రాక్షసాలి దాఁ గినఁ బరికింపఁగా వలెను క్షిప్రము చక్కఁగ నప్రమత్తులై
ఆ.వె.	బలము లేని వారు కల రేని యిందు వా రెల్ల రిచట నిల్వుఁ డెవ్వ రైన ఘోర కృత్యము మనకు నొనరింపఁ గలదు  విక్రమమ్ము నూని విరివి గాను
ఉ.	సాగర తుల్య సైన్యమును సన్నుత వానర సింహు లెల్లరున్ బాగుగ వేలు వందలును వానర సేనను జాగ నిండు వే వేగ కడింది బల్లిదులు వీర వరేణ్యులు విక్రమమ్ముతో నేఁగఁగ నుద్య మింపు డిపు డెల్లరు యూధప ముఖ్యు లింపుగన్
తే.గీ.	గజుఁడు శైల నికాశుఁడు గవయుఁ డరయ బల్లిదుండు గవాక్షఁడు ధ్వజిని కగ్ర మందుఁ బయనమ్ము కండు మహావృషభము గర్వమున నాల ముందటఁ గదలు పగిది
ఆ.వె.	వానరర్షభుండు ప్లవగుల నాథుండు ఋషభుఁ డుద్యమించి యేఁగుఁ గాక ధ్వజిని దక్షిణంపుఁ బార్శ్వముఁ గాపాడు చుండి యెల్ల కపుల మెండుగాను
ఆ.వె.	గంధ హస్తిఁ బోలు గంధమాదనుఁడు మ హా బలుండు గెలువ నలవి కాని వాఁడు సైన్య సవ్య పార్శ్వము కాచుచు నప్రమత్తుఁ డవుచు నాతఁ డేఁగు
కం.	బల మధ్యమ్మున నా భుజ బలుఁడౌ హనుమంతు స్కంధ వర మందున్ నే నిలిచి యరుదెంతు నలరుప  బలమ్ము నైరావతమున వాసవు భంగిన్
తే.గీ.	సార్వభౌ మేభము పయిన సర్వ భూత పతి ధనదు భంగి నంతకు పగిది వెలయు లక్ష్మణుం డంగదుని గూడి రాఁ గలండు  ప్లవగ సేనాంతరమ్మున బల్లిదుండు
తే.గీ.	ఋక్షపతి జాంబవంతుఁ డహీన సత్వుఁ డు ప్లవగుఁడు సుషేణుండు పటుతర వాన రుండు వేగదర్శి హరుల దండు నందుఁ గుక్షి నడరి రక్షింత్రు ముగ్గురు సతమ్ము
చం.	విని రఘు రాము వాక్యములు వృక్షచ రాధిపుఁ డర్క సూనుఁ డం త నడరి వానరర్షభుఁడు తత్కపి శూరుల నెల్లఁ గాంచి పం చె నటుల వీర్య వంతులను శీఘ్రమ వానర వర్యు లెల్లరున్ ఘనముగ నుద్గమించిరి స కందర శైల శిఖాలి దూఁకుచున్
ఆ.వె.	పూజ లంది యంతఁ బురుషోత్తముండు సు గ్రీవ లక్ష్మణు లిడఁ బ్రీతి తోడ రాముఁ డలరి ధర్మ రతుఁడు స సైన్యము దక్షిణ దిశ వైపు తరలఁ జాగె
చం.	కరి నిభు లైన వానరులు క్రమ్మగ వందలు వేలు కోటులున్ నరవరుఁ డేఁగె రాముఁడు ఘనమ్ముగ హర్షము నంది రా కపుల్ హరిపతి నిత్య పాలితులు నా రఘు వీరుని వెంట నేఁగఁ జా గిరి నిజ వాహినిం గలసి గెంతుచు వాఁగుచు దూఁకుచున్ వెసన్
చం.	తినుచును మంచి వాసనల తియ్యని తేనె ఫలమ్ములింపుగన్ ఘన తరు లెల్లఁ గూల్చుచును గాచిన చక్కటి పూల గుత్తులం దనరుచు నొక్క రొక్కరిని దర్పము తోడుత నెత్తుచున్ వెసం  గని పడ వైచి గెంతుచును గ్రమ్మఱ గూల్చుచు నన్యులం దమిన్
ఆ.వె.	రావణు దశ వక్త్రు రజనీచరుల నెల్ల సంహరింతు మడరి సమర మందు మే మని వచియింత్రు భీమ హర్యృషభులు రాఘవేంద్రు చెంత రంకె లిడుచు
కం.	దారినిఁ గల్పించుచు నా వీరులు ఋషభుఁడు కుముదుఁడు ప్రీతిన్ నీలుం డైరావత నిభుఁ డరిగిరి వారి ననుసరింప వేగ ప్లవగు లనేకుల్
తే.గీ.	రాజు సుగ్రీవుఁ డా రామ లక్ష్మణులు ప రంతపులు ఘన భీమ పరాక్రమ కపి వీరు లావృతులై యుండ మూరి సేన కెల్ల మధ్య నిలిచి వేగ యేఁగు చుండ
క.	వృతుఁడై పదికోట్ల కపుల శతవలి హరి వీరుఁ డొకఁడ శాఖామృగ సం యుత బలము నెల్లఁ దా నా తతముగ రక్షించు చుండెఁ దరలుచు నుండన్
ఆ.వె.	వంద కోట్ల బలము పరివృత మయి యుండఁ  గేసరి పనసుండు కేలి లీల  గజుఁడు నర్కుఁడుం దగ నొక పార్శ్వమ్ము ర క్షించు చుండి రడరి సేన నపుడు
తే.గీ.	ఋక్షము లనేకములు పరివృతము లై చె లంగ సుగ్రీవు మున్నిడి రమ్యముగను జాంబవంత సుషేణులు జఘన మెల్లఁ గాచు చుండిరి సేనా నికాయ మందు
కం.	వానర సేనాపతి ఘనుఁ డా నీలుఁ డెగెరెడి వారి యందు హరి వరుం డే నగచర సైన్యమ్మును గానల రక్షించు చుండెఁ గమనీయముగన్
కం.	చనఁ దొడఁగిరి త్వరపఱచుచు ఘన వానర వాహినిఁ బ్లవగములు ప్రజంఘుం డును రంభుండు  దరీముఖుఁ డును రభసుండును సకల తటులఁ గల హరులన్
ఉ.	ఏఁగుచు వానరర్షభు లహీన పరాక్రము లంత నింపుగా నా గిరి సహ్యముం గనిరి యగ్ర్యలతా ద్రుమసంయుతమ్మునున్ బాగుగఁ బూయ పుష్పములు పన్నుగ వెల్గు సరోవరాలితో నా గిరినిం దటాకములు నందముగా వనరాశి భాసిలన్
ఆ.వె.	ఉగ్ర కోపి రఘుకులోత్తము శాసనం బరసి భీతి సెలఁగఁ బట్టణముల జానపదముల విడి సాగరౌఘ నిభ భీ మబల మొనరిచె పరమస్వనమ్ము
తే.గీ.	దాశరథి చెంత శూరులు తద్ద ప్రీతి నెగురుచుఁ గపికుంజరు లెల్ల రింపుగఁ దర లిరి సుచోదితాశ్వముల వలెఁ గడు వడి ము దమ్ము సెలఁగ భృశముగ మనమ్ము లందు
ఆ.వె.	మోయు చుండఁగా నమేయ సత్వులు కపు లిరువు రట్లు మించి నర వరులను  రాఘవు లపుడు పెను గ్రహముల తోడ ను న్న రవి శశుల పగిది పరఁగి రపుడు
ఆ.వె.	పూజ లంది ఘనుఁడు పురుషోత్తముండు సు గ్రీవ లక్ష్మణు లిడఁ బ్రీతి తోడ రాముఁ డలరి ధర్మ రతుఁడు స సైన్యము దక్షిణ దిశ వైపు తరలు చుండ
కం.	కని రాముని నంగదు భుజ మున నడరెడు లక్ష్మణుండు మోమున భాసి ల్ల నగవు ప్రతిభావంతుం డనె నిట్లర్థ యుతము లగు నంచిత గిరలన్
చం.	అపహృత జానకీ సతిని నన్న! గ్రహింతువు చంపి రావణుం గపటిని క్షిప్ర మింక నిజ కార్య మొనర్చి సమృద్ధ పట్టణ మ్ము పురుష పుంగవా! తరలి పూర్ణ ముదమ్మున గాంతు వింపుగన్ విపుల నిమిత్త పుంజములఁ బృథ్విని నింగినిఁ గాంచుచుంటినే
ఉ.	నీకు శుభప్రదమ్ము లవి నిత్యము కార్యఫలప్రదమ్ములే యీ కపి సేన కీయ సుఖ మింపుగ వాయువు వీఁచు చున్నదే యీ కమనీయ సుస్వరములీ మృగ పక్షు లొసంగు చున్నవే కాఁక వెలుంగు నిర్మలుఁడు గాంచఁగ దిక్కులు సుప్రసన్నముల్
చం.	విరివిగ బార్గవుం డిపుడు వెల్గుచు నుండెను శుక్రుఁ డుద్ధతిం దిరుగుచు నీకు వెన్కఁ గడు తేటగ నున్నది బ్రహ్మ రాశియే యురువుగ నిప్డు సప్త ఋషు లుత్తమ కాంతుల వెల్గు చుంటిరే పరఁగఁ బ్రదక్షిణమ్ములు ధ్రువ స్థిర తారకు గారవమ్మునన్
ఆ.వె.	శుద్ధ కాంతు లీను చుండెఁ ద్రిశంకు వి క్ష్వాకు నామ పరమ వంశజులకు మనకు తాత కూడి తన పురోహితుని రా జర్షి విమల తరము చదలు నందు
తే.గీ.	విమల మగు ప్రకాశమ్మున వెలుఁగు చున్న దిట విశాఖ నక్షత్రము దివ్యము నిరు పద్రవముగ మహాత్ములు పార్థివ వరు లయిన యిక్ష్వాకులకు వర మయిన తార
ఆ.వె.	నైరృతమ్ము తార నైరృతులకు నేఁడు ముట్టఁ బడెను గాంచ మూలవంత ధూమ కేతు  భీమ దోర్వరమ్ముల చేతఁ బీడకు గుఱి యయ్యె బెట్టిదముగ
తే.గీ.	ఉన్న దిది యెల్ల  నసుర వర్యుల వినాశ నార్థ మంత్య కాలము నందు నసుర తారఁ గ్రహము పీడించు చున్నది కాలు బారిఁ బడఁగ రాక్షస గణ మెల్లఁ బుడమి యందు
తే.గీ.	విమల తరము లింక రుచిమంతములు నీళ్లు వనములు ఫలవంతమ్ములు వాయు వరయ గంధమును గూడి మెల్లగఁ గదలు చుండె ఋతు కుసుమ సంయుతమ్ములు వృక్ష తతులు
చం.	ఉరువుగ నీ మహా కపుల వ్యూఢము భాసిలుచున్న దిత్తఱిన్ సురవర ఘోర సైన్య మని సోఁకునిఁ దారకుఁ జంపు వేళలోఁ బరఁగిన భంగి నార్య! కని భవ్య నిమిత్తము లెల్ల నింపుగన్ విరివిగ నింక డెందమునఁ బ్రీతికి నర్హుఁడ వౌదు రాఘవా!
తే.గీ.	ఆశ్వసించె నిట్లు పలికి యన్న నంత హృష్టుఁ డా లక్ష్మణుండు నరేంద్ర సుతుని నావరించి వసుధ నెల్ల హరులు ఋక్ష వరములు నఖ దంష్ట్రాయుధ వరులు చనిరి
ఉ.	వానర పాద బాహువుల పన్నుగ రేఁగిన దుమ్ము కప్పగా నా నభమున్ జగత్త్రయము నర్కుని కాంతిని నెల్ల నాపుచుం గానన పర్వతమ్ములను గ్రక్కున దాఁటుచు దక్షిణాశనున్ వానర సేన సాగెను నభమ్మును మేఘము  భంగి నిండుచున్
ఆ.వె.	వెడలు చుండ దాఁటి పెక్కు యోజనములు సేన యాగకుండ నా నదీ జ లములు పాఱు చుండె రయముగ వెనుకకుఁ జూచు వారి కట్లు తోఁచు చుండి
తే.గీ.	విమల జల సరోవరముల వృక్ష తతి వి కీర్ణ గిరుల నడుము నుండి క్రిందు నుండి మీదు నుండి సమాన భూమిప్రదేశ ముల ఫలయుత వనమ్ములఁ బుడమి నెల్ల
ఆ.వె.	హరివరేణ్య సేన వ్యాపించి మారుత తుల్య వేగ మూని తుష్ట వదన ములను రామకార్యముఁ దలంచి యింపుగ  నేఁగు చుండె నంత వేగముగను
ఆ.వె.	యౌవనంపు దర్ప మడర నుద్రేకము హర్ష మింక బలము హరులు చూపు చుండి యొకరి కొకరు మెండుగ వింత ధ్వ ను లొనరింప దొడఁగి రలరి భృశము
ఉ.	కొందఱు వేగ పర్విడిరి కొందఱు గెంతిరి కోఁతు లుగ్ర లీ లం దమి వింతగాఁ గిలకిలధ్వను లింపుగఁ జేయఁ దోఁకలం గొందఱు కొట్ట నేల కిఁకఁ గొందఱు త్రొక్కిరి నేలఁ గాళ్లతోఁ గొందఱు నూఁప బాహువులు కొందఱు కూల్చిరి శైల వృక్షముల్
తే.గీ.	కొండ కొనల పై కెక్కిరి కొండ ద్రిమ్మ రులు ముదమ్మునఁ గొందఱు విలసనమున గొప్ప ధ్వను లొనరించిరి కొంద ఱింక సింహ నాదము లన్యులు చిత్రముగను
కం.	నలిపిరి నిజోరు వేగము న లతా పుంజముల భృశము నగచర వర్యుల్ బల విక్రము లాడిరి యా వులించుచు శిలా ద్రుమవర పుంజము లందున్
చం.	పుడమిని నాక్రమించి హరి పుంగవు లెల్లరు వేలు వందలుం దడయక కోటు లాగ కెటఁ దద్దయు ఘోరులు రే పవల్ వడిన్ వెడలిరి హృష్ట మానసులు వీరుని సూర్యజు రక్షణమ్మునం బుడమి కుమార్తె సత్వరపు మోక్షముఁ గోరుచు యుద్ధ రక్తులై
తే.గీ.	క్రిక్కిఱియఁగ వృక్షమ్ములు మిక్కిలి చెలఁ గుచు మృగములు తిరుగు చుండఁ గొండ నంత సహ్యమును నింక మలయమ్ము శైల రాజ మును గదిసిరి వా రెల్లరు ముదము మీఱ
కం.	కాననములు చిత్రములు మ హా నదు లింక సెలయేర్ల నరయుచు నంతన్ మానవ వర్యుఁడు రాముం డా నగముల సహ్యము మలయమ్ముల నేఁగెన్
తే.గీ.	పొగడలను బొట్టుగులను మావుల నశోక ములను మఱి సిందువారకములను దినిశ ములఁ దిమిశములఁ గరవీరములను జెట్ల నెల్ల విఱుచు చుండిరి హరు లేఁగుచుండి
తే.గీ.	మఱియు నంకోలములఁ గాన్గు మ్రాను లింక జువ్వి మఱ్ఱి తిందుకములఁ జూచి జంబు వు లుసిరికల నీపమ్ముల నలరి చెట్ల నెల్ల విఱుచు చుండిరి హరు లేఁగుచుండి
ఆ.వె.	వివిధ వన తరువులు వీవఁ వాయువు పూల ను వెదచల్లు చున్నయవి విరివిగ నందమైన ఱాల హరివరేణ్యుల పైన గాలి చల్ల నయ్యె గంధము వలె
చం.	వనములఁ దేనె వాసనలఁ బన్నుగఁ గూయుచు నుండెఁ దుమ్మెదల్ ఘనముగ ధాతు పుంజములఁ గాంతుల నీనుచు నుండె శైలముల్ వనచర సేన పై నచటఁ బర్వత ధాతుజ ధూళి గాలి చే త నడరఁ జక్కఁ గప్పఁబడె దండిగ నెల్లెడ లందు వింతగన్
సీ.	కొండ నెత్తము లందు మెండుగ నెల్లెడఁ బూసి వెలుఁగు చుండె భూజ రాశి కేతకీ సిందువా రాతత రమ్య వాసంతులు మాధవీ చారు లతలు మంచి వాసన లీను మల్లె తీగలు నింకఁ జిరిబిల్వములు నిప్పచెట్ల గములు వంజుల స్ఫూర్జక వకుళ స తిలకమ్ము లిద్ధ నాగ తరులు నెల్లఁ దనరఁ
తే.గీ.	జూత పాటలీ స కుసుమ వ్రాత కోవి దార ముచులింద శింశుప తరు సమూహ కుటజ శాల్మ లార్జున తరు కురవ కారు ణములు ధవ వృక్ష సంచయ నగ వరములు
తే.గీ.	గిఱక తాడులు తినిశము లఱుదుగఁ గనఁ బడెడు చూర్ణక తరులు దీపక వరణము లింకఁ బద్మ కాంకోలము లీ ప్లవగులు నీలము లశోకములఁ గూడి చాల గనిరి
ఉ.	వాపులు శీత లాంబువుల పల్వము లున్నవి పర్వతమ్ముపై నేపునఁ దిర్గు చుండఁగను నింపగు పక్షులు చక్రవాకముల్ దోఁపఁగఁ గన్నె లేళ్లు నట దూఁకఁ బ్లవమ్ములు సాగఁ గ్రౌంచముల్ దాపుల నా వరాహ మృగ తండము లింపుగ సంచరింపఁగా
తే.గీ.	ఋక్ష శార్దూల సింహ తరక్షులు భయ దములు వ్యాల రాజము లనేకములు దనర ఫుల్ల గంధ పద్మ కుముదమ్ములు జలాశ యమ్ము లుత్పలములు వెలయంగ నడరు
చం.	వివిధములౌ విహంగములు ప్రీతినిఁ గూయును శైలసానులం బ్లవగము లాడి స్నానము జలమ్ములు ద్రాగుచు నాడి నీటిలో నవి నగ మెక్కి హర్షమున నంతఁ బరస్పర మార్చి దడ్పు కొం చు వన విహారమే చలుపుచున్ వెస నేఁగ దొడంగి రెల్లరున్
ఆ.వె.	తివిరి బల మదమునఁ దియ్యని వాసన లీను పండ్ల నింక వృక్షమూల ములఁ గుసుమములను హరు లట భంజించుచు వెడలఁ జాగి రంత వేగముగను
కం.	తూము బరువు తూఁగెడు శా ఖామృగములు తేనె రంగు కలవా రచ్చో నా మానుల వ్రేలాడెడు నా మంచి మధువును గ్రోలి రానందముగా
తే.గీ.	విఱుచుచు హరి వరేణ్యులు వృక్షములను లాగుచుం ద్రెంచి బలిమిని లతల నెల్ల విసిరి వైచుచు కొండల వింతగాను వీర్య దర్పమ్ముఁ జూపుచు వెడలిరి వడి
తే.గీ.	త్రాగి తేనె తృప్తిల్లి కొంద ఱఱచి రగ ముల పయి నిలిచి  పాదపములఁ గదిసిరి కొంద ఱంతఁ దమిని మఱి కొందఱు హరు లు పడు చుండిరి వృక్షముల పయి నుండి
కం.	ధర నిండెను సంపూర్ణము హరి సైన్యము తోడఁ బండి నట్టి వరి వసుం ధరఁ జెలఁగిన భంగి నపుడు త్వరిత గతి ముదమ్ము తోడఁ దరలుచు నుండన్
ఉ.	అంత మహేంద్ర పర్వతము నంబుజ నేత్రుఁడు సేర రాఘవుం డెంతయు వేడ్క నెక్కి శిఖ రేంద్రము పాదప భూషితమ్మునున్ సాంతము కూర్మ మీన నిచ యావృత వార్ధినిఁ గాంచె నింపుగా సుంత గతించి సహ్య గిరి సుందర మా మలయమ్ము నెల్లరున్
ఆ.వె.	క్రమముగ హరి వరులు కదిసిరి భీమ ని స్వన సముద్ర మంతఁ బర్వతమ్ము రాముఁడు ముద మిడు నర వరుల శ్రేష్ఠుఁడు దిగి తటి వనమును గదిసెను వేగ
తే.గీ.	అనుజ సుగ్రీవులు తనను ననుసరింప నుత్థి తోదక ధౌత శిలోత్తమ తల వేల విపులము రాముఁడు వేగ సేరి పల్కె వారితో నివ్విధి భాషణములు
తే.గీ.	చేరు కొంటిమి సుగ్రీవ వారి రాశి నిప్డు చింతింపఁ దగు మన కింక మున్ను తలఁచి నట్టి దాని నిట సత్వరము జాఁగు సేయక యరయ నొప్పు నుపాయ మడరి
కం.	తీరము లేదు నదీపతి కారయఁ గడలికిఁ దలంప నరయ కుపాయం  బేరికి దాఁట నశక్యము పారావారమ్ము నెట్టి భంగిని నైనన్
కం.	విడిసెద మిచ్చట మంత్రము లడరి కడింది దలపోయ నర్హము మనకుం గడలిని దాఁటించి సుగతి వడిఁ జేర్పఁగ నావలి తటి వానర బలమున్
చం.	విరివిగ జానకీ హరణ పీడితుఁ డంబుధిఁ జేరి పంచి నా హరిగణ సేన నంతటిని నచ్చట నిల్పుఁ డటంచుఁ బల్కె నా హరిపతిఁ గాంచి చేరితిమి యబ్దిని దాఁటు నుపాయ మెంచఁగా గురుతర మంత్ర కాల మిది గూఢముగా నొనరింప మే లగున్
చం.	తమ తమ సేన వీడి కడు ధైర్యముతోఁ జన నొప్ప దేరికిన్ క్రమమున శూర వానరులు కన్గొన నొప్పు భయమ్ము దాఁగి యుం డ మనకు నిచ్చ టెద్దియును డగ్గఱ నా విని లక్ష్మ ణార్కజుల్ ద్రుమ యుత వార్ధి తీరమునఁ దూర్ణము నిల్పిరి సేన నింపుగన్
కం.	తేనె తెలుపు రంగులతో వానర సైన్యము వెలింగె వారిధి వేలం గానఁగ రెండవ దైన మ హా నీరథి సన్నిభముగ నడరుచు నచటన్
తే.గీ.	చేరి వేలా వనము కపి శ్రేష్ఠు లెల్ల నపర పారము వీక్షింప నత్యధికము గా నెడఁదలఁ గాంక్షించుచుఁ గడలి దాఁటి నిలిచి రుత్సాహమున బల్లిదులు మురియుచు
కం.	నిలిచిన సైన్య మహా స్వన ములు సెలరేఁగ భృశముగ సముద్ర నినాద మ్ములు మఱుఁగునం బడెను వీ నుల కందక చిత్రముగ ఘనులు కూయంగన్
ఉ.	వానర సేన వార్ధిఁ దటిఁ బన్నుగ నిల్చెను మువ్విధమ్ములన్ మానవ వర్యు రాఘవుని మాన్యుని కార్యము సేయ నెంచుచున్ వానరు లెల్లఁ గాంచి యట వాయు రయమ్మునఁ బొంగు నట్టి యా మీన మహాకరమ్మును నమేయ ముదమ్మునఁ బొంగి రత్తఱిన్
తే.గీ.	రాక్షస గణ ముండ నిఱు కరయని యట్టి కడలి యావలి యొడ్డును గాంచు చుండి నిలిచిరి వరుణాలయమును నెమ్మిఁ గనుచు ప్లవగ యూధపు లెల్లరు   రమ్యముగను
ఆ.వె.	దినపు టంత మందును నిసి కాదిని ఘోర ములగు నండజములు మొసళు లడర నురుఁగు గముల తోడఁ గరము నవ్వి నటుల నలల గెంతి నటుల నబ్ధి సెలఁగె
తే.గీ.	చంద్రుఁ డుదయింప నుప్పొంగఁ జంద్ర బింబ ముండఁ దన యుదకమ్మున నుగ్ర వాయు సన్నిభ గ్రాహముల తోడ సంద్ర మడరె తిమి తిమింగిలములు లోనఁ దిరుగు చుండ
చం.	జ్వలిత సుభోగ సంయుత భుజంగమ సత్త్వ నికాయ సంవృ తా మల జలరాశి శైల చయ మండిత దుర్గమ మార్గ హీనమౌ  నిలయము రాక్ష సావలికి నిత్య మగాధము నక్రముల్ మహా నిల చలితమ్ములై యెగిరి నింగికి శీఘ్రమ కూలుచుండఁగన్
తే.గీ.	పొంగిన జలరాశి చన నిప్పు పొడి పరిఢ విల్లిన పగిది నిత్యము వెల్గు చుండి  నీటి పాములు నీరధి నిండి యుండ నసుర పురము పాతాళ గృహమ్ము జలధి
తే.గీ.	సాగరం బభ్ర సదృశమ్ము చదలు కడలి సన్నిభమ్ము భేద మరయ జాల మెందు జల మయము నింగి నభ ముండు జలము నందుఁ  దార లుండఁ బైన మఱి రత్నములు క్రింద
తే.గీ.	ఎగయు నట్టి మేఘమ్ముల గగన ముండ నలల మాలలతో నిండ నర్ణవమ్ము కాన రాదు విశేషమ్ము గగనమునకుఁ గడలికిని లేశ మంత యక్కజము గాంచ
కం.	కెరటము లన్యోన్యమ్ముల నురువుగఁ గొట్టుకొను చుండ నుదధి నడరుచుం బరఁగె రవమ్ములు రణమున గురు భేరుల ధ్వను లనంగ ఘోరతరముగన్
తే.గీ.	చూచి రుత్సాహులు ప్లవగ శూరు లబ్ధి వాయు సక్త రత్నౌ ఘోద కాయతస్వ న విలసితమును సంక్రుద్ధ నక్ర మీన ముఖ జలచ రావృతమ్ము సముఖము నందు
తే.గీ.	గాలికి చెదరి నట్టి భంగమ్ముల నిన దమ్ము లడరు చుండఁగ మారుత హత వారి రాశి కంపించు విధ ముండఁ బ్లవగ వృషభు లరసి విస్మయ మందిరి యాత్మ లందు

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నాలుగవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 5.

 

 

	వానర వాహిని దక్షిణ సముద్ర పుటుత్తర తీరమున విడిసి యుండ సీతను దలఁచుకొనుచు రాముఁడు వగచుచుండ లక్ష్మణుఁడు తగ నూఱడింపఁగ సూర్యాస్తమయ మగుట.
కం.	నీల సురక్షిత వాహిని మేలుగ నుంచఁ బడె నాజ్ఞ మేరకు నా మీ నాలయపు టుత్తర తటినిఁ గోలాహల మేర్పడంగఁ గోఁతుల మూఁకన్
కం.	ఇరువురు మైందద్వివిదులు హరి పుంగవులు దళ రక్ష ణార్థంబు తగం దిరుగుచు నెల్ల దిశలఁ గా పరులై తనరారి రపుడు ప్లవగుల కెల్లన్
తే.గీ.	నద నదీపతి తీరమ్మున నిలువంగ సేన లక్ష్మణుండు తనదు చెంత నిలువఁ గాంచి రాముఁడు పల్కెను మించి నట్టి శోకమున నీ వచనములు శూర వరుఁడు
చం.	కడవఁగ లక్ష్మణా వసుధఁ గాలము శోకము తగ్గు నందురే యడరుచు నుండెనే యహరహమ్మును దుఃఖము నాకు మిక్కిలిం బుడమి కుమార్తెఁ గాన కెద ముగ్ధను గాంతను జానకీ సతిం బడఁతి తలంపులే మదిని వర్ధిలు చుండఁగ సంతతమ్మునున్
తే.గీ.	దూర మందుండఁగఁ బ్రియ లేదు వగ నాకు నపహృత యయి నందులకును నరయ వగపు ప్రాయము గతించు చుండెను బడఁతి కకట దాని నెంచుచుఁ జింతింతు నేను భృశము
ఆ.వె.	వాయు దేవ యేఁగి వైదేహి యున్నెడ కంటి యామె నన్ను నంటు మయ్య చంద్రు వలన దృష్టిఁ జక్క నీ వలన స్ప ర్శను బడయుదు నెమ్మిఁ గనుమ దయను
తే.గీ.	తస్కరింపఁబడు తఱి నాథా యని నను బిలిచి యేమి నుడివెనొ యాపలుకు లాత్మఁ జింత సేయ విషము నింత వింత గ్రోలి నట్టులు దహించు చున్నవి యంగములను
తే.గీ.	ఇంధనమ్ము కాఁగ వియోగ మింకఁ జింత కాఁగఁ బెనుమంటలు సెలఁగి కాల్చుచున్న దెల్ల దేహము మద నాగ్ని తల్లడిల్ల డెంద మెల్ల రేపవళులు కుందుచుంటి
కం.	మునిఁగి మహాంబుధి సౌమి త్రి! నిన్ను వీడి తివిరి నిదురింపఁగ నెబ్భం గిని జ్వలిత కామము దహిం ప నేర్చు సుఖ సుప్తు నన్ను బరికింపంగన్
తే.గీ.	నిజము కామాతురుండను నేను నింకఁ జారులోచన వామోరు జనక తనయ  యొక్క నేలపయిఁ బరుండు నొక్క కార ణమున బ్రతికి యుంటిని నేను విమల చరిత!
కం.	నీరము లేని వరి సరస నీరున్న వరి వలనఁ గడు నెగడు విధమునన్ నారి బ్రతికున్న దని విని మూరి బ్రతుకుచుంటి నేను బొలఁతినిఁ గాంచన్
కం.	ఎన్నఁడు వీక్షింపఁగ నగు నన్నలిన దళాక్షి నాకు నా సుశ్రోణిన్ మిన్నగ నే సమరమ్మున గ్రన్నన నోడించి రిపుల రమణీయముగా
కం.	ఎన్నం డా పద్మానన జెన్నగు బింబాధరమును శ్రేష్ఠ రసమ్ముం బన్నుగఁ గ్రోలుదు మందును గొన్న మహా రోగి భంగిఁ గొంచెం బైనన్
కం.	ఎన్నండు కౌఁగిలించును నన్నా నలినాక్షి స్వస్తనమ్ములఁ దగఁ పీ నోన్నత తాలఫలమ్ముల    చెన్నలరఁగ సంతసమ్ము  సెలఁగ భృశముగన్
తే.గీ.	తప్పక యసితాపాంగి యా ధరణిజ యటఁ జిక్కి రాక్షసులకు మధ్య చింత మీఱ నిలువ నాథుఁడ నున్నను నే ననాథ భంగిఁ గాంచదు రక్షక వరుని సీత
ఆ.వె.	అకట యెట్లు జనకు నాత్మజ నాకు ద యిత దశరథు కోడ లీ యసుర గ ణమ్ము మధ్య నిశల నాతుక శయనింప నేర్చుఁ గలఁత తోడ నీరజాక్షి
ఆ.వె.	పాఱఁదోల రాని భైరవ రాక్షస గణముఁ ద్రోసి వేగ కాంత యెన్నఁ డరుగుదెంచు  నలుపు టంబుదములఁ ద్రోయు శారద నిశ లందుఁ జంద్రు భంగి
కం.	ప్రకృతిన్ సన్నము జానకి యకట వగపుఁ గారణమున నన్నము దా నిం చుక గైకొనమి మఱియు దే శ కాలవిపరీతములను సన్నము వెరుఁగున్
ఉ.	ఎన్నఁడు రాక్షసేంద్రు నెద నిద్ధ శరమ్ములు నాటి తెత్తు నే నన్నలినాక్షి జానకిని నాత్మ విచారముఁ బాపువాఁడనో యెన్నఁడు కౌఁగిలించు నను నీ లలితాంగి విశుద్ధ సాధ్వియుం గన్నుల రాల్చు సంతసపుఁ గంటి జలమ్మును శోక హీనయై
తే.గీ.	ఎలమి మాసిన బట్టల నెల్ల వీడి నట్లు సీతా సతీ విరహంపు వగపుఁ నెల్లఁ జెలరేఁగి శీఘ్రమ యే పగిదిని ఘోర మైనట్టి దీనినిఁ గూల్ప నేర్తు
ఆ.వె.	ఇవ్విధి విలపింప నీ రఘురాముఁడు ధీ వరుండు గడవ దినము మంద గించి సూర్యుఁ డస్తమించెను  రాఘవు శోక మణఁగు నంచు వీఁక నుడువ
కం.	అనుజుం డూఱట నీయఁగ ఘనుఁ డా రాముం డెడందఁ గాంతఁ దలఁచుచున్ జనకాత్మజ నంతట వా ర్చెను సంధ్యను వ్యాకులుఁడు నృశేఖరుఁడు తమిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేనవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 6.

 

 

	హనుమంతుఁడు లంకలోఁ జేసిన ఘోర కార్యమును గాంచి రావణుఁడు సిగ్గుతో ముఖము వంచికొని రాక్షసు లందఱితో రాముని నుండి రాఁగల ముప్పు నెదురుకొనుటకు  మంత్రము లాలోచింపుఁ డని పల్కుట.
కం.	కని హనుమంతుం డొనరిం చిన కార్యము ఘోరమును విశేష భయదమున్ ఘన లంక నింద్రు వలెఁ బ ల్కెను రావణుఁ డసురలఁ గని రేఁగ బిడియమే
తే.గీ.	ముఖము వంచి తా నివ్విధముగ గిరలను జేరె లంక దహించెను మూరి దుస్త రమును వానర మాత్రుఁ డరసెను సీత జానకీసతి నాతఁడు శంక లేక
ఉ.	ఆలయ కోటి ధర్షితము లయ్యె నహో హనుమంతుచే వెసన్ వే లయ మైరి రాక్షసులు భీకర యోధులు వాని చేతనే కాలెను లంక మిక్కుటముగం గపి వీరుని చేష్టలం గటా మేలుగఁ జింత సేయ వలె మీరలు మేలు నొసంగు కార్యముల్
తే.గీ.	భద్ర మగు మీకు రాక్షస వర్యులు! వచి యింపు డేమి జేయఁగ నొప్పు నింక నేను బల్కుఁడు పిదపఁ జేసెడు పనిని మే లొ సంగు నట్టి దానిని నాకుఁ జక్కఁగాను
ఆ.వె.	మూల మందురు జయమునకు నాలోచన మార్య వరులు కాన నసుర వరులు! సత్వవంత ధీర చరితులు! తగు మంత్ర మును దలఁపుడు రాఘవుని కయి వెస
ఉ.	ఉందురు మాన వావలిని నుర్విని నుత్తమ మధ్య మాధముల్ విందుము మూడు భంగులను భేదము లింపుగ వారి యందు నే నందఱు నప్రమత్తత మహాత్ములు సాంతము నాలకింపుఁ డా చందము రాక్ష సోత్తములు! స్పష్టముగా వచియింప నిత్తఱిన్
ఉ.	హితమును గోరు మంత్రులను నెంతొ సమర్థుల మంత్ర వేత్తలన్ హితులను బంధు మిత్రులను నేక హితైషుల సంప్రదించి దే వతలను నమ్మి యత్నమునఁ బన్నుగఁ గార్యము లందు మగ్నుఁడై మతి నిడి చేయఁగాఁ దొడఁగు మానవు నుత్తము డందు రిద్ధరన్
ఆ.వె.	ఒక్క కార్య మందు నొక్కఁడు తలఁపుంచి ఒక్క ధర్మ మందుఁ జక్క మనసు నుంచి చేయఁ బనుల నొక్కండు వాని నం దు రిల మధ్యముఁ డని పురుష వరులు
కం.	ఎంచక గుణ దోషమ్ముల నుంచక మతి ధర్మ మందు నుచితపు భంగిన్  మంచిగఁ దప్పక చేయుదు నంచు నుపేక్షించిన నరుఁ డధముఁ డగు ధరన్
ఆ.వె.	ఒప్పుగఁ బరికింప నుత్తమాధమ మధ్య ములు పరఁగు విధమ్ము కలవు మంత్ర ణముల యందు నుత్తమములు  మధ్యమములు నధమము లన మూడు విధము లవని
ఆ.వె.	శాస్త్ర దృష్టి నరసి చక్కగ నాలోచ నముల మంత్రు లెల్ల నైపుణమున నైకమత్య మూని వీఁకఁ జేసిన మంత్ర ముత్తమమ్ము నాఁగ నుర్విఁ జెలఁగు
ఆ.వె.	వివిధము లయి నట్టి పెక్కు లభిప్రాయ ము లొదవినను మంత్రములు జరిపెడు వేళ నిర్ణయమునఁ బిదప నేకత మర యంగ మధ్యమ మని యంద్రు దాని
కం.	తలఁచుచు నొక్కొక్కరి మత మల వాదించుచు భృశ మొక యాలోచనమే కలుగనిచో మేలుగ విబు ధు లందు రధమ మని దాని దూషిత మనుచున్
తే.గీ.	కాన మంత్రి పుంగవు లార! కానఁగ మతి మంతులం దుత్తములు మీరు చింత సేసి యొక్క మంత్రము నాకిఁక నొప్పుగ నొన రింపఁ దగు కార్యమును జెప్పుఁ డింపు కొలుప
ఉ.	వేల కొలంది వానరులు వీర వరేణ్యులు చుట్టు నుండఁగా నాలము సేయ లంకకు రయమ్మున వచ్చుఁ దరింప భీమ మీ నాలయమున్ సమర్థుఁడు నిజానుజ వానర కోటి తోడుతన్ మేలుగ యుక్త రూపమున మించి బలమ్మున నిశ్చయమ్ముగన్
తే.గీ.	కడలి నెండించియు నితర కార్యమున న యినను వానరులం గూడి యింకఁ జేర నిట్లు సేనకు లంకకు నెల్ల హితము గూర్చు మంత్రము దలఁపఁ దగు నిట మీకు

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నాఱవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 7.

 

 

	రావణుని మాటలను విని రాక్షసు లెల్లరు రావణు వీరత్వ మభివర్ణించి రాముని తోడ వానర సైన్యము నెల్ల నిర్జింప నింద్రజిత్తుఁ డొక్కఁడు చాలు నని దర్పాలాపములు పల్కుట.
చం.	విని యసురేంద్రు వాక్యములు భీమబ లాసురు లంద ఱంత ని ట్లనిరి మొగిడ్చి చేతులు దశానను తోడ విపక్ష వీర్య మె ల్ల నెఱుఁగ కుండ నీతినిఁ దలంపక బుద్ధి విహీనులై ధృతిన్  ఘనముగ దర్ప మూని దశకంఠున కీయ ముదమ్ము పేర్మినిన్
తే.గీ.	పరిఘ శక్తి ఋష్టి సశూల పట్ట సాయు దమ్ము లుండ మనకు మిక్కుటమ్ముగ నసు రేంద్ర! సుమహా బలం బుండ నేల చింత సెందు దీ వివ్విధ మసురు లంద ఱుండ
తే.గీ.	అరిగి భోగవతీ పుర మహుల నెల్ల నీవు నిర్జించి తింపుగ నీదు బలిమి ధనదు కైలాస శిఖరమున నివసించు యక్ష నాథు జయించితి వద్భు తాజి
తే.గీ.	విశ్వనాథు మైత్రి దలంచి విఱ్ఱవీఁగు లోకపాలుఁ డతి బలుండు రోష మూని సమర మొనరింప నీవు భృశమ్ముగ వశుఁ డయ్యె నీకు సత్త్వ ముడుగ నా ధనదుఁడు
కం.	కూలిచి యక్షౌఘమ్మును దూలఁగఁ జేసి చెఱ నుంచి తూర్ణము వారిం గైలాస శిఖర మందలి యా లలిత విమాన రత్న మందితి కాదే
ఆ.వె.	మైత్రిఁ గోరె నడలి మయుఁడు నీ తోడ దా నవ వరేణ్యుఁ డతఁడు నందన నిడె నీకుఁ బత్ని కాఁగ నిర్జర దమనుండ!  ప్రమద మెసఁగ నెడఁద రాక్షసేంద్ర!
ఆ.వె.	దానవేంద్రు మధువుఁ దర్జించి బలదర్పి తుని దురాసదు ననిఁ గొనఁగ నీదు   వశమున నతఁ డంత భార్యగఁ గుంభీన సను గ్రహించి సుఖముల నిడు చుండె
కం.	ఆసఁ జని రసాతలమున కా సమరమ్మున జయింప నహులను నీకున్ వాసుకి తక్షక శంఖ జ టీ సర్పమ్ములు వశులు పటిమ తనరారన్
ఉ.	దానవ శూరు లక్షయులు తద్దయు బల్లిదు లొక్క యేఁడుగా మానుగఁ జేసి యుద్ధమును మాయలు నింక వరమ్ము లుండినన్  దానవు లెల్ల నీదు వశతం బడి యుండిరి వారి మాయలన్ దాన మొసంగి రింపుగను ద్వద్బల మట్టిది రాక్షసేశ్వరా!
చం.	రణమున లోకపాలకుల రాక్షసనాథ! జయించి తింద్రుతో  క్షణమున దేవ లోకము సుఖమ్ముగఁ జేరి బలమ్ము తోడ వా రుణుల మహా బలాన్వితుల రోషము నూని మహాభుజుండ నీ వణఁచితి భండనమ్మున మహా చతురంగ బలప్రసిద్ధులన్
చం.	ఘన మగు మృత్యు దండ మను గ్రాహము శాల్మలి లంక వెల్గఁగాఁ దనరఁగఁ గాల పాశ మను తద్ద తరంగము కాల కింక రా హి నిచయ భాసితమ్మున యమేద్ధ బలార్ణవ మందు మున్గి నీ వనుపమ మైనదౌ జయము పన్నుగఁ బొందితి మృత్యు వాపితే
కం.	ఇంపును బడసిరి యెల్లరు నింపగు నీ సంగర మసు రేంద్ర!యచట నీ క్షింపఁగ లోకు లెడందల సంపూర్ణముగ భయదంపు శమనుని జగతిన్
తే.గీ.	కలరు వీరు లనేకులు క్షత్రియులు పు రందర సమ విక్రము లిల రాక్షసేంద్ర! వృక్ష రాజముల పగిది వీరి కెల్ల సముఁడు కాఁ డెన్న రాముఁడు సమర మందు
ఆ.వె.	వార లెల్ల రెంచఁ బరమ దుర్జయు లేరి కైన రణము నందు నట్టి వారి ని నవలీల నీవు నిర్జించితివి మించి రాముఁ డనఁగ నెంత రాక్షసేంద్ర!
చం.	నిలువుము రాజ! యేల శ్రమ నీకు వనేచర కోటి నొక్కఁ డీ బలుఁడగు నింద్రజి త్తసుర వర్యుఁడు చంపఁ గలండు లీలగా సలలిత రీతిఁ జేసి క్రతు సంచయ మీశ్వరు నెంచి తా వర మ్ము లడరి దుర్లభమ్ములను బొందెను నీ తనయుండు రాడ్వరా!
సీ.	శక్తి తోమరములు చారు మీనములు కాఁ గీర్నాంత్రములు నాచు క్రియ సెలంగ గజములు కచ్ఛప కరణి మెఱయ నశ్వములు కప్పల పగిదిఁ జెలఁగు చుండ రుద్రులు నాదిత్యులు మకర వ్రాతము కా మరుద్వసువులు కాఁగ ఫణులు రథ గజాశ్వము లడరంగఁ దోయౌఘమ్ము వోలె భట చయము పులిన రీతి
ఆ.వె.	నున్న దేవ సంచ యోగ్ర బలం బను నుదధిఁ దూఱి రాక్షసోత్తముండు వాసవు సుర విభుని బంధించి తెచ్చి లం కా పురమున నుంచెఁ గార లోన
కం.	విడువఁ బడి పితామహుఁ డే నుడువఁగ సుర పూజ్యుఁడు సనెను దివికి వడి నిం ద్రుఁడు నగ రిపుండు నమరేం ద్రుఁ డంత రాజేంద్ర! నీ సుతుఁ డజేయుండే
ఆ.వె.	పంపు మింద్ర జిత్తుఁ బన్నుగ నీ తన యుని సమస్త వాన రోత్కరమును రాముని సహితమ్ము రయమునఁ బంపును యమ సదనమున కసు రాధినేత!
కం.	చనుదెంచె నొక్క పామర జను నుండి యయుక్త మైన సంకట మిట్లున్ మనమున నుంచకు దీనిని యినకుల రాముని వధింతు వెలమిన్ లీలన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 8.

 

 

	రావణుని సభలో నున్న ప్రహస్తుఁడు మున్నగు రాక్షస వీరులు తమ తమ బలమ్ములను వర్ణించుచు రాముని స సైన్యము హతమార్పఁ గల మని భయము వలదని రాక్షసేశ్వరునకు ధైర్యము సమకూర్చుట.
కం.	పలికెఁ బ్రహస్తుఁ డసుర ప్రాం జలి నీలాభ్ర సదృశుండు సైన్యాధ్యక్షుం డు లలిత రీతిని వాక్య మ్ములు శూరుం డడరి యిట్లు మోద మొసంగన్
తే.గీ.	దేవ దానవ గంధర్వు లీ వసుధ స పన్నగ పిశాచ సంచయ పతగ తతులు నిన్ను భయపెట్టఁగ నశక్యు లన్న నింక వానరులఁ జెప్ప నేలొకొ భండనమున
ఆ.వె.	అందఱును బ్రమత్తులై యుండి యింక న మ్మకము నుంచి యెదల మసల హనుమ మోసపుచ్చె మనలఁ బుడమి నే జీవింపఁ బ్రాణ మూని చనునె వానరుండు
చం.	కడళులఁ గూడి నట్టి స నగవ్రజ కానన సర్వ భూము లం దడరి యవానరమ్ముగ నిజైక బలమ్మునఁ జేయు వాఁడనే కడఁగి దశాస్య! నా కిడుమ క్రన్నన నాజ్ఞను జేయ నవ్విధిం గడపెద నీదు చింత కపి కాయము నుండి సురక్ష నిచ్చెదన్
ఆ.వె.	వెఱవ నేల నీకు స్వీయాపరాధజ దుఃఖ మింత యేని తొడర దింక  నన విని కడు క్రుద్ధుఁ డయి దుర్ముఖుఁడు వల్కె రయమున గిర లిట్లు రాక్షసుండు
తే.గీ.	ఇప్పరాభవమ్ము మనకు నెల్ల నెన్నఁ డు క్షమియింపరానిది గాంచుఁడు మఱి యంతి పురమునకుఁ బురమునకు నసుర విభునకుఁ గూడ వానరుండు సెలఁగి కీడు సేసె
ఉ.	ఇప్పుడ యీ ముహూర్తమున నేఁగి వధింతును నేన భీతి వా రప్పుల దాఁగి రేని మఱి యంబర మందు రసాతలమ్మునం దప్పక మించి యొక్కఁడను దద్దయు రోషము నూని పల్కఁగా నప్పుడు వజ్రదంష్ట్రుఁడు మహా పరిఘమ్మును బట్టి క్రుద్ధుఁడై
తే.గీ.	హనుమతోఁ బని యెయ్యది యతఁడు కనిక రమున కర్హుఁడ దీనుఁడు రాముఁ డుండ నుదరి లక్ష్మణ సుగ్రీవు లుండఁ జెంతఁ గడు దురాసదుఁడు రిపు నికాయమునకు
ఆ.వె.	నేఁడ క్షోభ పఱచి నేన వానరసేనఁ బరిఘ మూని యొకఁడఁ బంత మూని  చొత్తు నిటకు వేగ సుగ్రీవ లక్ష్మణు ల సహితమ్ము చంపి రాము నాజి
తే.గీ.	రాజ! వినుమ యిష్ట మయిన రాక్షసేంద్ర! నాదు మఱి యొక్క వాక్యము నైపుణుం డ యిన నుపాయము లందు జయించు రిపుల నేమఱని వాఁడు నిక్కము నెంచి చూడ
ఉ.	కోరిన రూప మూనఁ గల ఘోర బలాఢ్యులు భీమ దర్శనుల్ శూరులు  వేల రాక్షసులు సుందర మానవ రూప ధారులై యా రఘు వీరుఁ జేరి తగ నాతని తోడ వచింపఁగాఁ దగున్ ధీరులు వీడి సంభ్రమము దిట్టతనమ్మునఁ బల్కు లివ్విధిన్
ఉ.	వచ్చితి మెల్ల నీ యనుఁగు భ్రాతయె పంపఁగ రాఘవేశ్వరా! వచ్చును సేన తోడ వడిఁ బన్నుగ నా భరతుండు నంచు మే మిచ్చట నుండి రాజ! వడి నేగెద మెల్లర మూని శూలముల్ హెచ్చుగఁ జాప బాణములు నింక గదా కరవాల శక్తులన్
కం.	గగనమున గుంపులుగ నిలి చి గురుత రాశ్మాస్త్రముల యశేషపు వృష్టిం దగఁ గురిసి కోఁతి మూఁకలఁ దెగటార్చి యనిపెదము యము ధిష్ణ్యమ్మునకున్
ఆ.వె.	ఇవ్విధముగఁ గదియ నవ్వీరులను రామ లక్ష్మణుల నిరువుర రఘు తనయుల నడరి వంచనమున నందుఁ దగిలి వారు జీవితమును వగఁ ద్యజింత్రు నిజము
ఆ.వె.	అంతఁ గుంభకర్ణు నాత్మజుండు నికుంభుఁ డలుక వీరవర్యుఁ డారసి తగ రావణు ననె లోక రావణు వాక్యమ్ము లిట్లు దర్ప మడర నెలమి మీఱ
ఉ.	ఈ వర రాక్షసేంద్రు కడ నింపుగ నిల్వుఁడు మీర లెల్లరున్ రా వల దేఁగి యొక్కఁడను రాముని లక్ష్మణు నింక రాజు సు గ్రీవుని మారుతిం గపుల శ్రేణిని రేఁగి వధింతు నెల్లరన్ వావిరియై చెలంగ నెదఁ బంతము నేను రణాంతరమ్మునన్
ఆ.వె.	పర్వత సదృశుండు వజ్రహను వను రా క్షస వరుండు కినిసి కరము నాకు చు నధరాంతములను ఘనజిహ్వ తోడఁ దాఁ బలికె నిట్టు లంత వాక్యములను
తే.గీ.	విచ్చలవిడి మీ పనులను వీడి జ్వరము సేయ నర్హులు నేన భక్షింతు నెల్ల ప్లవగ యూధపుల నడరి స్వస్థు లగుచు నాడుచు మధు మద్యమ్ముల నానుఁ డెలమి
తే.గీ.	ధవుని సుగ్రీవు నా లక్ష్మణు వధియింతు హనుమను హరివరుని నంగదుని రఘూత్త ముండు వీరుండు  రణ కోవిదుండు నయిన రాముని నని నే నొక్కఁడ రాక్షసేంద్ర!

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నెనిమిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 9.

 

 

	ఇంద్రజిత్తు మున్నగు రాక్షస వీరు లెల్ల రామ లక్ష్మణులను సుగ్రీవుని హనుమంతుని వధించెద మని యుత్సహింప విభీషణుఁడు రావణుని తమ్ముడు వారిని నంజలించి  వారించి రావణునకు హితమును బోధించి సీతను రామున కిమ్మనుట.
తే.గీ.	అసురులు నికుంభుఁడు రభసు డతుల బలుఁడు సూర్యశత్రువు సుప్తఘ్నశూర వరుఁడు యజ్ఞహుఁడు మహాపార్శ్వుఁడు నా మహోద రుండు నగ్నికేతువు బల్లిదుండు నింక
తే.గీ.	రశ్మి కేతువు దుర్దర్ష రాక్షసుండు నింద్రజిత్తు మహాతేజుఁ డీతఁ డవని రావ ణాత్మజుండు నసుర రాజ మంత్రి యగు ప్రహస్తుఁడు మఱి విరూపాక్షుఁ డింక
తే.గీ.	వజ్రదంష్ట్ర ధూమ్రాక్షులు  వజ్ర నిభులు  బలులు నతికాయ దుర్ము ఖాహ్వయు లగు నసు ర వరులు ధరించి పట్టిస ప్రాస పరిఘ శక్తి శూల పరశ్వథ చాపములను
తే.గీ.	బాణములు ఖడ్గములు కడు పదను గలవి గైకొని పరమ క్రుద్ధులు వీఁక నెగిరి వెలిఁగి తేజమున నసుర వీరు లంతఁ బల్కి రిట్లు రావణుఁ గాంచి పౌరుషమున
తే.గీ.	కృపణు హనుమంతు లంకకుఁ గీడు నొసఁగి నట్టి వాని నేఁడ వధింతు మడరి రాము నింక సుగ్రీవు లక్ష్మణు నంక మందు  రయమున వెడలి తప్పక రాక్షసేంద్ర!
ఉ.	చేతులు మోడ్చి యాయుధ విశేషము లవ్విధి నూన వారికిం బ్రీతిని వారి నెల్లర విభీషణుఁ డింపుగ నాలకించెడిన్ రీతినిఁ గూరుచుండ నొనరించి వచించెను రావణానుజుం డాతత ధర్మ యుక్తముల నంచిత వాక్యము లివ్విధమ్ముగన్
చం.	ఘనములు మూ డుపాయములు కార్య ఫలమ్ము నొసంగ కున్నచో ననువుగ విక్రమమ్మును నిజారులపై వెసఁ జూప నొప్పు నం చనెదరు బుద్ధిమంతు లిలఁ జక్కఁగఁ గాంచి యొనర్ప మత్తులం దును నభియుక్తు లందు విధి దూషితు లందు ఫలించు సోదరా!
తే.గీ.	అప్రమత్తుని జిత రోషు నడ్డగింప రాని వానిని జయశీలు సేన గూడి యున్న వానిని నెదిరింప నన్న! తొడఁగు చుంటి వక్కట యెవ్విధి యుక్త మగును
ఆ.వె.	ఎవ్వరికిఁ దలంప నెట్లగు నదనదీ పతి వననిధి దాఁటి పవన సుతుఁడు దుష్కరంపుఁ బనినిఁ దూఱి లంకను జేసె నొక్కరుండ చూచుచుండ నడరి
కం.	అరి దళ బల సామర్థ్యము లరయ కమేయముల నౌర యసురులు కనుఁడీ త్వరపడి యెన్నండేని స మరమ్ము కర్తవ్య మగునె మన కొనరింపన్
ఉ.	రాముఁడు దోష మెన్నఁడును రాక్షస రాజున కింత సేసెనే యీ మనుజవ్ర జోత్తముఁడు నెవ్వని భార్య జనస్థలిన్ వెసన్ భామను దొంగిలించె దశవక్త్రుఁడు రాముఁడు రక్షణార్థమై భీమ ఖరున్ వధించె నటవిం దన నాతఁ డతిక్రమింపఁగా
తే.గీ.	కలుగు వైదేహి వలన నిక్కారణమ్ము ల మన కెల్ల ఘోర భయము రమణి సీత నపహృతను ద్యజియింప నర్హ మగు నేల కలహమునకు వేగిరపడ వలయు మనము
ఆ.వె.	తగదు వైర మిపుడు ధర్మవర్తను తోడ వీర్యవంతు తోడ వీరవర్య! యీ నిరర్థకమ్ము నేల సేయ వలయు సీత నీయ వలయు నాతనిఁ గని
ఆ.వె.	సగజ సాశ్వ రత్నసంయుత లంకను బుర వరమ్ము నెల్ల మూరి చీల్చు మున్న శిత శరముల నన్న! రాఘవునకు సీత నీయ వలయుఁ బ్రీతి తోడ
ఆ.వె.	ఘోరమైన యట్టి గొప్ప వానర సేన యెదురు లేని యట్టి దింక మూరి ముట్టడించు మున్న పుడమి పట్టి యగు నా సీత నీయ వలయుఁ బ్రీతి తోడ
ఆ.వె.	సీత నీయ కున్నఁ జేరి స్వయమ్ముగ రామపత్నినిఁ దగ రాక్షసేంద్ర!  లంక తోడ శూర రాక్షసు లెల్లరు వడి నశింతు రిఁక నవశ్య మార్య!
తే.గీ.	ఎంచి బంధుత్వము హితము నిట్లు పలుకు చుంటిఁ గరుణింపు మింపుగ యుక్తములును పథ్యముల నాచరింపు నా పలుకు లెల్ల సీత నీయ వలయుఁ జుమ్ము ప్రీతి తోడ
తే.గీ.	నృప సుతుండు రాముఁ డడరి నిను వధింప నవ శితాగ్ర పుంఖములఁ దనరు శరత్స మయ రవి కిరణ సన్నిభ మార్గణములు పఱుపక మునుపె సీతను బంపు మయ్య!
తే.గీ.	వీడు కోపము సుఖ ధర్మ వినశనమ్ము పడయు ధర్మము రతి కీర్తి వర్ధనమ్ము బ్రతుకఁ గరుణింపుమ సపుత్ర బాంధవమ్ము శీఘ్రముగ రామునకు నెమ్మి సీత నిమ్ము
కం.	విని యా విభీషణు పలుకు లను రాక్షస నాథుఁ డంత రావణుఁ డేఁగెన్ ఘన రక్షో గణమును వీ డి నిజాంతఃపురమునకు వడి మహోగ్రుండై

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ దొమ్మిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 10.

 

 

	మఱునాఁ డుదయముననే విభీషణుఁడు రావణుని సౌధమున కేఁగి మంత్రుల సమక్షమునఁ దాను బరికించిన యనేక దుర్నిమిత్తములను వివరించి సీతను రామున కొసఁగు మని తిరిగి వేఁడఁగా దశకంఠుఁడు పెడచెవినిఁ బెట్టి విభీషణుని వీడుట.
కం.	అంత ప్రభాతము కా మతి మంతుఁడు ధర్మార్థ వేత్త మహిలో దశ వ క్త్రాంతికమునకు విభీషణుఁ డెంతొ రతి గృహ వరమునకు హితమతి నేఁగెన్
తే.గీ.	భీమ కర్ముఁడు గాంచె విభీషణుండు శైల శృంగ నిభోన్నత శైల సంచ యాగ్ర నిభ సువిభక్త కక్ష్యావృతము మ హాజన పరివృతం బమాత్య విలసితము
చం.	హిత జన సంవృతమ్మును ననేక నిజాప్త జనాసు రైక ర క్షితము మదేభ నిశ్వసన సేవిత మారుత రాజితమ్ము శం ఖ తతి సతూర్య నాదితము కాంచన భూషిత దేహళీ విరా జిత తరుణీ జనావృతము జృంభిత జల్పిత రాజ మార్గమున్
తే.గీ.	భూష ణోత్తమ సంచయ భూషితమ్ము మరు దనీక గంధర్వాలి మంది రాభ సౌధ రాజము రత్న సంబాధ మండి త భవనము  భోగి భవన సన్నిభ సదనము
ఆ.వె.	అగ్ర జాలయమ్ము నంతఁ బ్రవేశించె వీర వర్యుఁ డా విభీషణుండు విస్తృత కిరణముల వెలుఁగు భాస్కరుఁడు మ హాభ్ర రాశిఁ దూఱు నట్లు మెఱసి
తే.గీ.	పుణ్య పుణ్యాహ వాచనములు విభీష ణుండు వినె వేద వేద్యులు నుడువు చుండ నమ్మహా తేజుఁ డట విజయావహములు రాక్ష సేంద్రున కన్నకు రావణునకు
ఉ.	కాంచె మహాబలుం డసుర కాంతుని తమ్ముడు విప్ర వర్యులం  గాంచన పాత్ర లందు దధి కమ్మని నేయి నొసంగి భక్తిఁ బూ జించి యిడన్ సుమాక్షతలు చిత్తము లోఁ దనియంగ వార లా యంచిత మంత్ర వేద విదు లచ్చట నింపుగ నిల్చియుండఁగా
ఆ.వె.	అంతఁ బూజితుండునై యసురాలిచే వెలుఁగుచుఁ దన ప్రభల వీరుఁ డా మ హా భుజుండు గద్దె యందున్న  ధనదాను జునకు వందనమ్ముల నిడె భక్తి
తే.గీ.	ఆచరించి యాచారము లంత యుక్త ములను నాచార కోవిదుఁడు లలితముగ నాసనము హేమ భూషిత మసుర రాజు చూపఁగ నలంకరించె నసుర వరుండు
చం.	విజనము మంత్రి సన్నిధి విభీషణుఁ డింపుగ రాక్షసేంద్రు న గ్రజునిఁ బ్రసన్నుఁ జేసికొని రావణు సాంత్వన వాక్య రాసులన్ నిజముగ దేశ కాలముల నెమ్మి గణించెడి వాఁడు పల్కె నె ల్ల జగము లందు మంచి చెడులన్ మది నేరిన వాఁడు వాక్యముల్
తే.గీ.	ఒసఁగ నత్యంతము హితమ్ము యుక్త రీతి నిట్టు లో పరంతప!  సీత యిచటకుఁ జను దెంచిన దినము నుండి వీక్షించు చుంటి నశుభముల నిమిత్తములను విశదముగను
తే.గీ.	మంత్రముల రాఁజఁబెట్టిన మండ దగ్ని  ప్రజ్వలింపదు బాగుగ రాలు నగ్ని కణము లిఁక మంట లుండు పొగ లధికముగఁ గ్రమ్ముకొనఁగ దూషితములై పమ్ము దిశల
తే.గీ.	ప్రాకు చున్నవి రాజ! సర్పములు వంట యిండ్ల నగ్నిశాలల యందు నింక వేద శాల లందు హవ్యములఁ బిపీలికములు కాన వచ్చు చున్న వసుర గణ విభుండ!
ఉ.	ఆవులు వట్టిపోయినవి యాఱె మదం బిభ రాజ కోటిలో  నీ వర ఘోటకాలి సకిలించుచు నుండె సుదీన రీతినిన్ రావు భుజింప గ్రాసము ఖరమ్ములు నశ్వ తరోష్ట్రముల్ గనన్ వే వగ నందె భిన్నములు వెంట్రుక లారయ నేమి చేసినన్
తే.గీ.	నిలువవు ప్రకృతి భావము నిల్పి యెల్ల కాకు లఱచు చున్నవి క్రూర గతినిఁ గూడి యెల్లెడల గుంపులుగఁ గూడి యిండ్ల పైనఁ గాన వచ్చు చున్నవి దశకంఠ! వినుమ
చం.	నగరము పైన గృధ్రములు నర్తిలు చున్నవి మండలమ్ములన్ గగనము నందు నక్కలను గాంతుము కూయఁగ రెండు సంధ్య లం దు గములతో నమంగళము దోరము దోఁపఁగ మాంసభుక్తులౌ మృగములు ఘోర ఘోషలను బృందములై పురిఁ జేరు చున్నవే
తే.గీ.	ఇవ్విధముగఁ గార్యము లుండ నింక నీవు మూర నొప్పుఁ బ్రాయశ్చిత్తము నొనరింప సీత నిమ్ము రాఘవునకుఁ బ్రీతి నంది తేని నాదు మాటల రాక్షసేంద్ర! మదిని
తే.గీ.	వీఁక వ్యామోహమున నైన లేక నేను లోభమున నైనఁ బల్కిన రోష మూనఁ దగదు నీకు మహారాజ! దయను గాంచ నర్హుఁడవు రాక్షసవరేణ్య! యగ్రజ! నను
కం.	కనిరీ దోషము లగ్రజ! మన యాడ మగ యసురు లిఁక మన పుర జనులున్  ఘను లంతః పుర జనులుం గని రెల్లరు రాక్షసేంద్ర! కల్లల నాడన్
ఉ.	చెప్పఁ దొలంగి రీ సచివ శేఖరు లెల్లరు మంత్ర మింపుగం జెప్పక నాకుఁ దప్పదు విశేషముగా నసురేంద్ర! వింటివే యిప్పు డితమ్ముఁ జూచినది యేనియు విన్నది యేని నీకు నిం కొప్పగు కార్య ముత్తమము నొప్పును జేయఁగ నెంచి న్యాయమున్
ఆ.వె.	మంత్రి గణము మధ్య మంత్ర మిబ్భంగి హి తము విభీషణుండు తద్ద ప్రీతి తమ్ముఁ డన్న తోడ నెమ్మిని రావణు తోడ  రాక్షసేంద్రు తోడఁ బలుక
ఆ.వె.	హితము మృదువు మఱియు హేతు యుక్త మయిన మూడు కాలములకుఁ బాడి యయిన మంత్ర మాలకించి మది రేఁగఁ గోపము పలికె రావణుండు బదులు నిట్లు
తే.గీ.	కాంచ నించు కేని భయము నెంచి చూడఁ బడయఁ జాలఁడు రాముఁడు పడఁతి సీత నమరు లింద్రు గూడి నిలువ రాజి ననఁగ రాముఁ డెట్లెదిరింపఁ గలండు నన్ను
కం.	అనుజ వరు నాప్త వాదిని ఘన వీర్యుఁడు రావణుండు ఖర విక్రముఁ డం త నమర సైన్య వినాశకుఁ డనయమ్ముగ వీడె నెడఁద నలుక సెలంగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 11.

 

 

	రావణుఁ డంత యుద్ధ సమయ మాసన్నము కాఁగ సభా మంటపమునకు మంత్రాలోచనమున కేఁగ రాజాజ్ఞ నమాత్యులు రాక్షస ముఖ్యులు విభీషణుఁడు సభ కేతెంచుట.
కం.	జనకాత్మజ మోహమ్మున ఘన పాపి కృశించె రాజు కలుషపుఁ గార్య మ్మున నవమానింప సుహృదు ననుజుని లంకేశుఁ డా దశాననుఁ డంతన్
ఉ.	ఎన్నె దశాననుండు మది నింపుగ నప్పుడు యుద్ధకాల మా సన్నము కా నమాత్యులను సఖ్యుల నన్యుల సంప్రదింపఁగాఁ గ్రన్నన నంతఁ జేరి తమిఁ గాంచన జాల వృతంపుఁ దేరునుం  బొన్ను మణీద్ధ విద్రుమ విభూషిత మెక్కె మహాశ్వ యుక్తమున్
ఉ.	ఎక్కి మహా రథమ్ము నసురేంద్రుఁడు భీమ ఘనస్వనమ్మునుం జక్కఁగ నేఁగె వేగమ విశాల సభా ప్రవరమ్ము సేరఁగాఁ  బ్రక్కన ముందు రాక్షసులు పన్నుగ నాయుధ ధారు లెల్లరున్ మిక్కిలి వాడి కత్తులను మించిన డాలుల యోధు లేఁగఁగన్
తే.గీ.	మూరి నానా వికృత వేష ధారు లైన యసుర వరులు నానా భూష ణాభిభూషి తులు పరివృతులై తగఁ బార్శ్వముల వెనుకను దొడఁగి రేఁగ రక్షింపఁగఁ దోరముగను
చం.	అరదము లందు శీఘ్రమ మహాతిరథ వ్రజ మింక భీమ కుం జరముల వారువమ్ములను శౌర్య గుణాఢ్యులు రాక్షసేంద్రునిం బరఁగుచుఁ గేళి లీల దశ వక్త్రుని నత్తఱి వెంబడించి యేఁ గిరి గద లింక శూలములు కేలఁ బరస్వథ దోమరమ్ములున్
తే.గీ.	పరిఘ శక్తు లన్యమ్ములఁ బట్టి భద్ర దళము చన శంఖ తూర్య  నాదములు సెలఁగెఁ  దుములముగ నంత రాక్షసేంద్రుఁ డరుగంగ నిజ సభకు నేమి ఘోషలు నెగడు చుండ
ఆ.వె.	గొప్ప ధ్వనులు సెలఁగ నప్పుడు  శోభిల్లు రాజ పథము సురుచిరమును గదిసె నమ్మహారథము దశానను నాతప త్రమ్ము ధవళ శశి విధమ్ము వఱల
ఆ.వె.	పసిడి త్రాళ్లఁ గట్టఁ బడినట్టి  తెల్లని చామరవ్యజనములే మెఱయుచు నుండెఁ గుడి యెడమల నువిదల కరముల భాసితమ్ములు దశవక్త్రుఁ డలర
కం.	శిరములు వంచి ధర నిలిచి కరమ్ములు మొగిడ్చి యసుర గణ మా విజితా మర సందోహునకు నమ స్కరించె నసురేంద్రునకు వికసితాస్యునకున్
కం.	రక్కసులు పొగడు చుండఁగ వెక్కసముగ దీవన లిడ విప్ర వరేణ్యుల్ సక్కఁగఁ గూర్చిన సభకున్ రక్కసుల విభుండు సేరె రావణుఁ డెలమిన్
ఉ.	చొచ్చెను రావణుండు తను శోభలు వెల్గుచు నుండ నా సభన్  నిచ్చలు వెండి స్వర్ణములు నింపఁగఁ గాంతుల నీను నట్టి యా యచ్చపు స్ఫాటి కోపల మహాంతర భాగ విరాజితమ్మునున్ మెచ్చగ విశ్వకర్మ తమి మించి యొనర్చిన యట్టి దానినిన్
తే.గీ.	కాంచ నాసన సంచయ కాంతి యుతము షట్శత పిశాచ రక్షిత సంతత ప్ర భా విలసితమ్ముఁ జేరి రావణుఁడు సభను శీఘ్రమ నిజాసనముఁ గదిసె నసుర పతి
తే.గీ.	ఆసన మది వైడూర్య మయమ్ము ప్రియక చర్మ సంవృ తోపాశ్రయ సంయుతమ్ము దా నలంకరించి విభు చంద మడరంగఁ బనిచె దూతలఁ గడు వేగ వంతు లెల్ల
చం.	రయమునఁ బిల్వుఁ డిచ్చటకు రాక్షస వర్యుల నేఁగి మంత్రి సం చయమును గార్య మున్న దిటఁ జక్క విచారము సేసి చేయఁగా నియతిని నేర్తు శత్రువుల నే నన నేఁగిరి మాట లాలకిం చి యసుర దూత లెల్లరును శీఘ్రమ దిక్కుల కెల్ల లంకలో
ఆ.వె.	ఏఁగి వార లంత నింటింటి కుద్యాన వన శయన విహార వాటికల క భీతి రక్కసులను వీరులఁ బ్రేరేచి రేఁగ రాజు నరయ వేగముగను
కం.	కొందఱు రమ్య రథమ్ములఁ గొందఱు దృప్త దృఢములగు గుఱ్ఱమ్ముల రాఁ గొందఱు గజముల పైనను గొందఱు వచ్చిరి నడకలఁ గులుకుచు నంతన్
కం.	ఇభ తురగ స్యందన వీ ర భట గణము నిండఁగ నగరము ద్విజ సందో హ భరిత నీలాంబర స న్నిభముగ రాజిల్లె నపుడు నివ్వెఱ సెలఁగన్
ఆ.వె.	నిలిపి యంత యానముల వాహనమ్ముల వివిధములను నడచి వెడలిరి సభ లోనికి గిరి గుహల లోని కరుగు సింహ రాజముల పగిది విరాజిలి వెస
ఉ.	అందఱు రాక్షసప్రవరు లారసి రావణు రాక్షసేంద్రునిన్ వందనముల్  పదమ్ములకు భక్తి నొనర్చి గ్రహించి మన్ననల్ గొందఱు పీఠ రాజములఁ గొందఱు నా బ్రుసు లందు నింకనుం గొందఱు కూరు చుండి రటఁ గూరిమి తోడుత భూమిపైఁ దగన్
ఆ.వె.	ఉచిత రీతి కూడి యుండి రాక్షస రాజ శాసనమున నర్హ సరణిఁ గూరు చుండి రసురు లెల్ల రుత్త మాసనముల రావణునిఁ గొలుచుచు రమ్య సభను
చం.	కనక సువర్ణ భాసితము కమ్ర సభాంతర మందు మంత్రులున్ ఘనులు సునిశ్చయార్థముల గౌరవ పండితులౌ యమాత్యులున్  వినయ గుణవ్ర జోన్నతులు వీరులు ముఖ్యులు కార్య దక్షులున్ వినుతులు బుద్ధిమంతులును వేల కొలందిగఁ జేరి రచ్చటన్
తే.గీ.	విపుల రథ మధిరోహించి పృథు తురంగ యుక్తమును స్వర్ణ మయ మనురక్తి నవ్వి భీషణుఁడు మహాత్ముఁడు యశస్వి యరు దెంచె నగ్రజుని  సభకు స్తుతించి యన్న నంత
ఆ.వె.	నామ ముచ్చరించి ప్రేమ నన్న చరణ ములకు మ్రొక్కె నంత మూరి యట్టు  లా ప్రహస్త శుకులు నాచరింపఁగ వారి కర్హముల నొసంగె నాసనముల
తే.గీ.	స్వర్ణ నానా మణి సువిభూషణము లుత్త మ వసనములు ధరించి విమలముల నల రు నసుర వరుల   చందన రుచిర వాస నాగరు స్రజ వాసన లడరె సభను
తే.గీ.	పలుక రెవరు బిగ్గరగను బలుక రనృత ము ధ్వని సేయ రించుక వీర పుంగవులు స భా సదులు సుసంసిద్ధులు భర్తృ ముఖము ను దిలకించుచు నుండిరి పదిలముగను
కం.	వెలిఁగెను రావణుఁడు తన ప్ర భల సభను మనస్వినులును వర శస్త్రధరుల్ బలవంతు లుండ నా వసు వులతో విలసిల్లు నింద్రుఁ బోలుచు నచటన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునొకండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 12.

 

 

	రావణుఁడు సభను పరిశీలించి వాహినీ పతి ప్రహస్తుని లంకకుఁ గావలి సేకూర్పమని యాజ్ఞాపింప నతఁ డట్లు సేయ సీతను దాను తెచ్చిన విధమును వివరించి తగిన కర్తవ్యముల నాలోచింపుఁ డనఁగఁ గుంభకర్ణుఁ డకృత్యమును నిందించి పిమ్మట రామలక్ష్మణులను జంపుదు నని మాట యిచ్చుట.
కం.	పరిశీలించి దశాస్యుఁడు పరిషత్తు రణ విజయుండు ధ్వజినీ పతి నా సురునిఁ బ్రహస్తుని వీక్షిం చి రావణుఁడు పనిచె నంతఁ జెన్నుగ నిట్లున్
తే.గీ.	నగర రక్షణమ్మునకు సేనాపతీ! చ తుర్విధ చమూ గణ కృత యోధులను దగిన రీతిఁ గావ నాదేశింప నీ తఱిం బ్ర హస్త!యర్హుఁడవు దొడఁగు మవ్విధమ్ము
ఉ.	రాక్షసుఁ డా ప్రహస్తుఁ డసురవ్రజ నాథుని యాజ్ఞ నూని వే యా క్షణ మేఁగి యప్పగిది నప్పుర మందు బలమ్ము నిల్పి తా రక్షణ మెల్ల తావులను రమ్యముగా నొనరించి ప్రీతిమై యక్షయ రీతి రాజుఁ గని యాసనముం గొని పల్కె నివ్విధిన్
చం.	వర బల మెల్ల నిల్పితిని బాహ్యము నందును నంతరమ్ములన్ సరి యది నీ బలమ్మునకుఁ జక్కఁగ నింక యొనర్పు మిష్ట మె ల్ల రతిని వీడి శోకమును రాజ! యనంగ ముదమ్ము నంది తా నరసెడి వాఁడు రాజ్య హిత మాత్మ హితమ్ము దశాస్యుఁ డిట్లనెన్
తే.గీ.	సుహృదులఁ దిలకించి గిరలు సురుచిరముగ ధర్మ కామార్థ కృచ్ఛ్ర సంతతిఁ దగ సుఖ దుఃఖములు హి తాహితము లందును  బ్రియాప్రి యముల లాభ నష్టముల మీ రర్హు లెఱుఁగ
ఆ.వె.	అడరి పనులు మీర లారంభముం జేయ మంతనము లొనర్చి మాన్యులార! నిష్ఫలమ్ము లగుట నేరవు మున్నెన్నఁ డేని సత్యము పరికించి చూడ
కం.	మిముఁ గూడి నేను సిరులు భృ శముగాఁ బడసితి గ్రహములు చంద్రుఁడు నక్ష త్ర మరుత్తు లుండఁ తోడుగ నమరేంద్రుఁడు గొన్న భంగి నైశ్వర్యములన్
చం.	తొడఁగితి మీకు నెల్లరకు దుర్జయులార! వచింపఁ దిర్గి యి ప్పుడు కడు నిద్ర నుండఁగ సమున్నత వీర్యుఁడు భ్రాత కుంభక ర్ణుఁ డపుడు చెప్పకుంటిని మనోజ్ఞముగా నత డాఱు మాసముల్ పడుకొని నిద్ర లేచె నిఁకఁ బన్నుగ ముఖ్యుఁడు శస్త్రధారులన్
చం.	ఉవిదను దండకా వనము నుండి రఘూత్తము భార్య సీత నా యవనిజ రాక్షసావలి విహారము సేసెడి చోట నుండఁ దే ర వనిత తాను నన్ను నను రాగము తోఁ గొన నిచ్చగింప దే నవనినిఁ గాంచ సుందరుల నామెకుఁ దుల్యల నెందు నెన్నఁడున్
ఆ.వె.	సన్నని నడు మతి విశాల నితంబము లు శరదిందు ముఖము రుచిర హేమ బింబ నిభయు సౌమ్య పేర్మి నిర్మించె మ యుండు నాఁగఁ దనరి యుండు లలన
కం.	కన నున్నని యెఱ్ఱని రం గున నున్న చరణ యుగమును గోమలి నఖముల్ దనరఁగ నెఱ్ఱఁదనమున న వని సమముగ నాన నాకు వర్ధిలు వలపే
తే.గీ.	కామ వశ్యుఁడ నౌదును గాంచినన్ హు తాగ్ని సదృశము రవి కళఁ దనరి యున్న తంపు నాశిక నలరెడు నింపు గొలుపు ముఖము సతి  చారు లోచనములను వినుఁడు
తే.గీ.	హర్ష రోషములు సమములై చెలంగ మేను కా వివర్ణము నా కమేయముగను నిత్య ముండ శోకమ్ము నా కత్యధికము గ నెదఁ గలుషితుఁడ నయితిఁ గామ మడర
చం.	అడిగెను నన్ను దా గడువు నవ్వనితామణి యొక్క యేఁడు రా ముఁ డరుగుదెంచు నంచు నెద మోహము తోడుత వేచి యుంటకై పడఁతికి నాదు సమ్మతము పన్నుగఁ దెల్పితిఁ జారునేత్రకుం గడు వడి దూర మేఁగఁ దురగమ్ము వలెం దమి నేను డస్సితిన్
తే.గీ.	దారుణంపు టక్షోభ్యాబ్ధి దాఁట తరమె సత్త్వ సంపన్నమును వనచరుల కెన్నఁ డేని దాశరథులకు నా మానవులకు దుస్తరం బది  నరులకుఁ దోరముగను
కం.	కపి మాత్రుం డొక్కండ మ న పురము సేరి గరిమఁ గదనం బొనరించెన్ రిపు వీరు లడరి యొనరిం చు పను లెఱుఁగమె పలుకుండు సురుచిర రీతిన్
ఉ.	లేదు భయం బహో మనకు లేశము నైనను మానవాలిచే మేదిని నైన నొప్పు నిట మిన్నగఁ జేయ విచార మెల్లరున్ సాదర ముండ నా వెనుక నండగ మీరలు నే జయించితిం గాదె సురాలి యుద్ధమునఁ గాంచితి మీరు జయింప వారినిన్
మ.	కని వైదేహి చరించి నట్టి గతి నా కాకుత్స్థవీరాగ్రణుల్ వన సంచారులఁ గూడి వానర గణవ్యాఘ్రుండు సుగ్రీవుఁడుం జన వెంటన్ జలరాశిఁ జేరి రట తచ్ఛాఖామృగశ్రేణితో  ఘనులా యుత్తర తీర దేశమును సంగ్రామార్థ సన్నద్ధులై
ఆ.వె.	సీత నీయకుండు చెన్ను దలంచి దా శరథులను వధించు సరణి నెంచి మంతనములు మీర లంతరంగమ్ములఁ జలిపి చెప్ప వలయుఁ జక్కఁగాను
కం.	కన నన్యు లందు శక్తిని వననిధి దాఁటంగఁ జెంత వానరు లున్నన్ ఘన విజయము నిశ్చయ మా జిని నా కనుమాన మేల చింతింపంగన్
ఉ.	నా విని కుంభకర్ణుఁడు ఘనమ్ముగఁ గామ పరీతుఁడైన యా రావణు గాంచి క్రోధుఁ డయి రాక్షస వర్యుఁడు సోదరుండు తా నీ వచ నాలి పల్కె నవనీ సుతఁ దెచ్చితి చిత్త వశ్యతన్  నీవ చెలంగి యా యమున నెమ్మిని గోతులు నింపు రీతినిన్
తే.గీ.	రాముని స లక్ష్మణు సతిని రాజ! కొనక మున్న యప్రతిమపుఁ గార్యము మము నగ్ర జ! తగ సంప్రదించి చరింపఁ జక్క నౌను గాదె వీక్షింపము గద సంకటము లిట్లు
ఆ.వె.	రాజ కార్యములను రాజెవ్వఁ డొకొ న్యాయ ముగను నిశ్చయించి తగ నెడందఁ జేయు నతఁడు పిదపఁ జింత నందఁడు దశ గ్రీవ! నిశ్చయముగ నీ వసుధను
ఆ.వె.	పనులు సేయ వడి నుపాయము లెంచ కుం డ విపరీతములను నవి నశించు నపరిశుద్ధములను హవి వేలిచిన నప్ర యోజన మగు భంగి రాజ! వినుమ
కం.	మొదలి పనినిఁ బిమ్మట మఱి మొద లపరపుఁ బనినిఁ జేయు  పూరుషుఁ డెన్నం బదనుగఁ దాను న యానయ విదితుఁడు కాఁడు ధరలోన వీర వరేణ్యా!
ఆ.వె.	చపల చిత్తు నందు శక్తి సమీక్షించి చిద్ర మరసి యంతఁ జెలఁగు చుంద్రు క్రౌంచ శైల మందు ఖగములు వీక్షించి చొచ్చు పగిది పరులు మెచ్చి యిచ్చ
కం.	ఆరంభించితి వీ పని నో రాక్షస నాథ! యెడఁద నుత్తమముగ నీ వారయక భాగ్య వశమున    నా రాముఁడు చంప డట విషాన్నము భంగిన్
ఆ.వె.	చంపి యనఘ! వేగ శత్రువులను నీవు మొదలిడిన పనిని సముచితముగ స రి యగు రీతిని నొనరింతు నప్రతిమము ను వెఱవ వల దింక నుత చరిత్ర!
తే.గీ.	నీ రిపులఁ జంపుదు ననఘ! నే నిరువుర శక్ర సూర్యు లయిన వారు విక్రము లన లానిలులు ధనద వరుణు లయిన నాజి నుద్యమించి నిశాచర! యూఱడిల్లు
చం.	గిరి నిభ దేహుఁడం బరిఘ కేల వహింపఁగఁ దీక్ష్ణ దంష్ట్రముల్ పరఁగఁగఁ జేయ గర్జలను బాఱఁడె యింద్రుఁడు భీతి తోడుతన్ శరమును వేసి రెండవది శల్యము రాముఁడు వేయు నంతలోఁ ద్వరితము వాని రక్తమును ద్రాగుదుఁ బ్రీతిని నూఱడిల్లుమా
తే.గీ.	చంపి రాముని సుఖము నొసంగు జయము నీయ నుద్యమింతును రాము నెలమి లక్ష్మ ణ సహితమ్ము వధించి వానర సమూహ ముఖ్యులను దిందు నెల్లర సౌఖ్య మడర
తే.గీ.	చలుపు క్రీడలు మద్య శ్రేష్టమ్ము ద్రాగు మడరి కార్యము లొనరింపు విడిచి చింత పంప నేను రామునిఁ గాలు పట్టణమున కింక వశ మగు జానకి యెలమి నీకు

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బండ్రెండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 13.

 

 

	క్రుద్ధుఁడైన రావణునితో మహాపార్శ్వుఁడు సీతఁ దెచ్చితివి కదా క్రీడింపు మన విని రావణుఁడు తనకు బ్రహ్మ దేవుఁ డిచ్చిన శాప వృత్తాంతము వివరించుట.
కం.	రావణు కోప మెఱిఁగి ర క్షోవరుఁ డొక యింత తలఁచి సురుచిర వచన ప్రావీణ్య మహాపార్శ్వుం డా విభునకు మ్రొక్కి భక్తి నాతని కనియెన్
తే.గీ.	చని మృగవ్యాల సంచయ సంకులంపుఁ గాననమ్ము ప్రాప్తింపఁగఁ గమ్ర మధువు త్రాగకుండక యుండిన తన్నరుండు బాలిశుం డగును బరంతప! పరికింప
తే.గీ.	ఎవ్వ రీశ్వరుం డగును నీ కీశ్వరుండ వీవ యెల్లరకును రాక్షసేంద్ర! సీత తోడ రమియింపుమ యెలమి తోడ రిపుల తలలపై నిడి నీదు పాదముల నడరి
చం.	బలిమినిఁ గుక్కుటంపు విధి బాలను సీత రమింపు మింపుగా లలనను నాక్రమించి తమిఁ బ్రాప్తము కాఁ దవ వాంఛితంబు నీ కలవడ నేర్చు నెట్టి భయ మందఱ ముంటిమి ప్రాప్త మైననున్ విలయము చేయు వారలము వీర వరేణ్యుల మా భయమ్మునున్
ఆ.వె.	కుంభకర్ణు నింక ఘోర బలుని నింద్ర జిత్తుఁ గూడి మేము సేర వజ్రి వజ్ర మూని మూరి వాని నిరోధింతు మెల్లర మవలీలఁ దల్లడిలకు
ఆ.వె.	విరివి సామ దాన భేద ప్రయోగము ల పయి నిపుణులు తమ రక్తి నుంతు రర్థ సిద్ధి కొఱకు నాత్మ వరింతు దం డమును నేను భయ పడక సతమ్ము
కం.	ఇచట కరుదెంచిన ద్విష న్నిచయమ్మును స్వీయ శస్త్ర నిచయమ్మున మే మచలితులమై వశం బొన రిచి తనరం గాంతు విందు లే దరమరయే
కం.	పలుక మహాపార్శ్వుఁడు విని పలుకులు మన్నించి వానిఁ బన్నుగ నంతం బలికెను రావణుఁడు వచన ములి ట్లసురు గని గభీరముగ వివరములన్
కం.	వినుము మహాపార్శ్వ! కలదు మును జరిగినయది రహస్యము దెలిపెదను నీ కు నసుర వరేణ్య! నే నం దినది వివరముగ నదెల్లఁ దెల్లము కాఁగన్
చం.	అలరి నభస్థ లాధ్వమున నచ్చర యేఁగుచు నుండి  పుంజిక స్థల వెలుగంగ నగ్నిశిఖ సన్నిభమై కన నయ్యె దాఁగుచున్  లలన వివస్త్ర కాఁబడి బలమ్మున భుక్తగ నప్పు డయ్యె నా వలనను జేరె నబ్జజు నివాసము లోలిత పద్మినీ క్రియన్
తే.గీ.	తెలిసె నది యంచు నెంతును నలినజునకు నా మహాత్మునకు విధాత యలిగి యిట్లు వలికె నేఁటి నుండియు నీవు పర వనితల ను బలిమిఁనిఁ గొన్న వంద తునుక లగుఁ దల
ఆ.వె.	ఇట్లు నాకు శాప మీయ ధాత బలవం తముగ భయము చేతఁ దరుణి సీత తోడఁ దల్ప మెక్కఁ దొలఁగుదు శుభము నే నెన్నఁ డేనియుఁ దెగియింప వినుమ
తే.గీ.	సాగర నిభమ్ము సుమ్ము నా వేగ మెన్న మారు తాభమ్ము గణియింప మద్గమనము నేర కియ్యది రాముఁడు మూరి నన్ను మార్కొనంగఁ దలఁచి నాఁడు మంద బుద్ధి
ఆ.వె.	ఎవ్వ రిట్లు లేప నెంతురు గిరి గుహ యందు నిద్ర నున్నయమ్మృ గేంద్రు పగిది నిలిచి యున్న భయదంపు మృత్యువు చెన్నునఁ గల క్రుద్ధు నన్ను నిట్లు
ఆ.వె.	చూచి యుండ లేదు నా చేతి నిశిత బా ణమ్ములను ద్విజిహ్వ నాగ సన్ని భముల రాముఁ డందు వలనఁ దా నెదిరింప  నెంచె నన్ను నూన కెడఁద భీతి
కం.	జ్వలియింపఁ జేయుదును వం దల వజ్ర నిభ శరముల నతనిపై వడి నా విలు నుండి కురిసి నే ను ల్కలతోఁ గుంజరముఁ బగిది రాముని నాజిన్
కం.	సు మహా బ లావృతుఁడ నయి సమరమ్మున రఘు వరేణ్యు సత్తువ నెల్లన్ నిమిషమ్మునఁ గైకొందు ది నమణి యుడుప్రభల దినమున గ్రహించు క్రియన్
ఆ.వె.	అమర నాథుఁ డా సహస్రాక్షుఁడు వరుణుఁ డైనఁ దగరు గెలువ నాజి నన్ను వైశ్రవణుఁడు మున్ను పాలించె నీ పుర మతని భుజ బలమున నని గెలిచితి

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదుమూడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 14.

 

 

	రావణ కుంభకర్ణుల పలుకులు విని విభీషణుఁడు వానర సైన్య బలమును రామ బాణముల శక్తిని తెలుపఁ బ్రహస్తుఁడు రామునకు వెఱవ మనిన తిరిగి విభీషణుఁడు రాముని శక్తి కెదురు లేదని సీతను రామునకు నొసఁగి రావణునిఁ గాపాడుఁ డని బోధించుట.
కం.	విని యసురేంద్రుని వాక్యము లను గర్జిత కుంభకర్ణ రావమ్ములఁ బ ల్కెను హితము లర్థ యుక్తము ల నివ్విధి విభీషణుండు రాక్షస పతితో
తే.గీ.	రాజ! చుట్టె నెయ్యదొ నేరు రావణ! యది వక్ష మనెడు పడగ తోడ వగపు విషము కాఁ జిఱునగవు దంష్ట్రము కాఁగ నైదు వ్రేళ్లు నైదు తలలు నాఁగఁ బెద్ద పాము
తే.గీ.	వానరులు పర్వత శిఖర వ్రాత నిభులు ఘోర దంష్ట్ర నఖాయుధ వీర వరులు మూరి లంకను చుట్టక మున్న రాజ! దాశరథికి నీయ వలయు ధరణి సుతను
తే.గీ.	వజ్ర నిభ వాయు సమ వేగ బాణపంక్తి రాముఁడు పఱిపి రణ మందు రాక్షస గణ మూర్ధముల నెల్లఁ ద్రెంపక మున్న రాజ! దాశరథికి నీయ వలయు ధరణి సుతను
కం.	శితములు ప్రాణాంతకములు గతిఁ దుల్యము లశనికి రఘు కాంతుని శర రా శి తనువునం దూఱు దనుక వితతమ్ముగ వదరెద వవివేకి!  బ్రహస్తా!
తే.గీ.	కుంభక ర్ణేంద్రజిత్తులు ఘోర బలులు నా మహాపార్శ్వుఁడు మహోద రాదులును ని కుంభ కుం భాతికాయులు గూడ రాజ! నిలువఁ జాల రాజిని  రాముని సముఖమున
చం.	ఖరకరుఁడున్ మరుత్తులును గాచినఁ బ్రాణము లండ నేరవే నరవరు రాము మార్కొన రణమ్మున రాక్షస పుంగవా! పురం దరు నొడిఁ జేరినం గదియ ధర్మునిఁ దూఱ నభమ్ము లోన నీ వరిగినఁ గ్రింది లోకమున కగ్రజ! సత్యము నాలకింపుమా
చం.	అన విని యా ప్రహస్తుఁ డనె నంతట వాక్యము లిట్లు మేము భం డనమున దేవ దైత్యుల పటాలముచే నిసు మంతయున్ భయ మ్మునరయ మెన్నఁ డేని మఱి భోగులు యక్షులు దేవగాయకుల్ వినయులు మాకుఁ బక్షులును భీతిని రాఘవుఁ డీయఁ జాలునే
చం.	మన కిట నా నరేశ్వరు కుమారుని చే భయ ముండునే యనన్ విని తగఁ బల్కె నప్పుడు విభీషణుఁ డన్న హితమ్ము కోరెడిన్ ఘనుఁ డసురుండు వాక్యములు గ్రన్నన నర్థ యుతమ్ము లిట్లు ధ ర్మనిరత మాన సార్థ చయ మానిత కామ నిమగ్న చిత్తుఁడున్
తే.గీ.	నీవును ప్రహస్త! రాజును నెమ్మి నీ మ హోదరుఁడు కుంభకర్ణుఁడు నుదరి రాఘ వార్థ మనిన వెల్ల జరగ వయ్య స్వర్గ మున కధర్మాత్ములు సనఁ జాలని విధమ్ము
ఆ.వె.	ఎల్ల రాక్షసులకు నింక నీకును నాకు నర్థ వేత్త రాము నాజిఁ జంపఁ దరమె యర్ణవమ్ముఁ దరణి లేని యతఁడు దాటఁ జాలు నే  విధము ప్రహస్త!
తే.గీ.	అరసి ధర్మప్రధానుని యమ్మహా ర థుని వరేక్ష్వాకు వంశ జన్ముని మహా గు ణుని మహా శక్తు రాడ్వరు పనుల నెల్ల మూఢు లౌదు రమరు లెల్ల గాఢముగను
కం.	అతి తీక్ష్ణ కంక పత్ర శ ర తతులు రాముఁడు విడువ దురాసదములు నీ దు తనువునం దూఱు దనుక వితతమ్ముగ వదరెద వవివేకి!  బ్రహస్తా!
ఉ.	రావణ కుంభకర్ణులును రాముని ముందుఁ ద్రిశీర్షుఁ డైననుం  జేవను నింద్రజిత్తును విశేషబలుండు నికుంభఁ డీవు యు ద్ధావని లోన శక్ర సము నాతని ముం దసమర్థు లౌదురే  యే విధి నైన నిల్వఁగ నరేంద్రుని ముందు ప్రహస్త! వింటివే
తే.గీ.	ఘోర దేవాంతక నరాంతకు లతి కాయుఁ డయిన నతిర థాకంపను లయిన నద్రి తుల్య సారులు రాక్షస దుర్జయులును నిలువ లేరు రాముని యాజి నిక్క మెంచ
ఆ.వె.	దుర్వ్యసన పరుండు తోర మీ రాజు తీ క్ష్ణుండు ప్రకృతి నెన్నకుండి చేయుఁ బనులు సఖు లసఖుల పగిది నుంటిరి దరి  నసుర నాశనమున కనఁగ మీరు
ఆ.వె.	చుట్టుకొనఁబడె నిట బెట్టిదముగ రాజు వేయి తలల తోడఁ బెద్ద పడగ లున్నయట్టి ఘోర పన్నగ వరముచే బలిమి నుద్ధరింప వలయు మీరు
తే.గీ.	సఖులు పరిపూర్ణ కాములు చక్కఁ గూడి యెల్లరును రాక్షసేంద్రు రక్షింప వలయు జుట్టుఁ బట్టియు భూతము పట్టి నట్టి వాని విడిపించు విధమున బలిమి నైన
తే.గీ.	చంపు నట్టిదౌ రాఘవ సాగరమునఁ బరివృతుం డయ్యెఁ గట దశవక్త్రుఁ డిపుడు    తగును రక్షింప మీకు నందఱకుఁ గలసి తాను గాకుత్స్థ పాతాళ తలమునఁ బడె
తే.గీ.	పురమునకు రక్కసులకు నడర హితమ్ము రాజునకును సుహృద్జనులకును బథ్య మేను నా మతమును వచియించు చుంటిఁ  బార్థ సుతున కిచ్చెద మిఁకఁ బత్ని నెలమి
కం.	స్వ పర బలము లెంచి స్థలము స్వపక్ష మందును లయమ్ముఁ జక్కఁగ వృద్ధిన్ విపులముగ మంత్రి యరసి త న పతికి హితము వచియించు నైపుణ్యమునన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునాల్గవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 15.

 

 

	విభీషణుని మాటలు విని యింద్రజిత్తు పరుషముగాఁ బలుకఁగ విభీషణుఁ డాతని నిందించి రాముని శర వేగములను వర్ణించి సీతను ధన చిత్ర మణి రత్నాంబరాది సత్కారములతో రామునకు సమర్పింపు మని రావణుని వేఁడుట.
కం.	విని కడఁగి బృహస్పతి తు ల్యుని బుద్ధి విభీషణుని హితోక్తుల నంతన్ ఘనుఁ డింద్రజిత్తు  వచియిం చె నైరృత గణాధిపుఁ డరసి విభీషణునిన్
ఉ.	ఏ మిది పిన్నతండ్రి! గిర లివ్విధిఁ బల్కు దనర్థకమ్ములన్ నీ మన మందు భీతి కడు నిండిన భంగినిఁ బుట్టకున్న నే మీ మన వంశ మందు నెవ రిట్టులు పల్కుదు రిట్టి కార్యముల్ నీమము తప్పి జేయుదురు నీ వలె నక్కట యెన్నఁడేనియున్
తే.గీ.	సత్త్వ వీర్య పరాక్రమ శౌర్య ధైర్య తేజములు లేని పురుషుండు తెల్లముగ వి భీషణుండ యీ పినతండ్రి వెదక నొక్కఁ డున్నవాఁడు రక్కసు లందు నుర్విలోన
ఆ.వె.	మనుజ రాజ పుత్రులను మన లోన నె వ్వండు నైన రక్కసుం డొకండు  ప్రాకృతుండు సంపు రణ మందుఁ జెలరేఁగి  పంద! యేలొకొ భయపడుదు వీవు
చం.	ధరణిని దేవరాజు నల తద్ద బలమ్మున మూరి యొత్తితిం బరమ బలాఢ్యు ముజ్జగపు భర్తను భీత మనస్కులై వెసన్ సురవరు లెల్ల దిక్కులకు శూరులు పాఱిరి  వీత లజ్జులై త్వరపడి వీడి ఘోరతర భండన భూమిని నక్కజమ్ముగన్
తే.గీ.	నేలఁ గూల్చితిని సుఘోర నిస్వనము లొ నర్ప నైరావతమ్మును దర్పమడర దంతములు పీఁకి బల్మిని నంత దేవ సంచయం బెల్ల భీతిల్లెఁ గాంచి కరిని
తే.గీ.	సురల దర్ప హంతను వీర వరుఁడ నేను శోక కర్తను గొప్ప యసురుల కెల్ల మనుజ మాత్రుల రాజ నందనులఁ బ్రాకృ తులను జాలనె వధియింప బలము తోడ
కం.	సుర రాజ సన్నిభు నసురు దురాసదుని నింద్రజిత్తు దుర్వాక్యములం  బరికించి పలికె నాయుధ ధరుల వరిష్ఠుండు నుగ్రత విభీషణుఁడే
తే.గీ.	బాలుఁడ వపక్వ బుద్ధివి పడయఁ జాల వీవు మంత్ర నిశ్చయ మర్థహీన భాష ణములు పలుకు చుంటివి నాయన! నిజ నాశ నమ్మునకుఁ బెక్కు లిట్టు లసమ్మతములు
ఆ.వె.	రాఘవేంద్రు వలన ప్రలయమ్ము విని కూడ సమ్మతించు చుంటి పమ్మ వెడఁగు పుత్ర రూప మందు మిత్రు పగిది నున్న శత్రు వైతి వీవు పుత్ర! యిటుల
ఉ.	వధ్యుఁడ వీవు దుర్మతివి పన్నుగఁ జేయక నీ గుణమ్ము లి ట్లధ్యయనమ్ము బాలు నిను నక్కట దెచ్చియు మంత్ర కర్తృ స న్మధ్యము నందు నుంచు కతనం గన నాతఁడు కూడ బాలకా!    వధ్యుఁడ యౌను నిక్కముగ బాధ్యత నేరని కారణమ్మునన్
తే.గీ.	మూఢుఁడ వవినయుండవు మూర్ఖుఁడవు ప్ర గల్భుఁడవు దుర్మతి వతి తీక్ష్ణపు స్వభావుఁ డ వలఁతి మతివి మఱి క్రూరుఁడ వయ యింద్ర జిత్తు! బాల్యత నీవు వచింతు విట్లు
తే.గీ.	బ్రహ్మ దండ సన్నిభములు బాణములు ర ఘూత్తముండు విడువ నెవ్వఁ డోపు సమర మందు నంశుమంతమ్ముల  యమ సమాన ములను గాలదండ సదృశములను నిలువ
తే.గీ.	ధన విభూషణ రత్నముల నవనిజను  జేర్చి దివ్యాంబరమ్ములు చిత్ర మణులు రామున కొసంగి దేవిని రాజ! సుఖము వెలయ బ్రతుకుదము వగపు వీడి మనము

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునేనవ సర్గము.

యుద్ధ కాండము

సర్గము 16.

 

 

	నిశ్చల బుద్ధి యైన యా విభీషణుని మాటలు విని యాగ్రహ మంది రావణుండు కాల చోదితుఁ డత్యంత పరుషముగాఁ బల్క నాతఁ డగ్రజుని వీడుటకు నిశ్చయించి నలుగురు రక్కసులతో నెగిరి వీడ్కోలు పలుకుట.
కం.	స్థిరమతి విభీషణుని హిత గిర లట్లు నుడివిన వానిఁ గృతనిశ్చయుఁ దా నరసి యసురాధిపుఁ డలిగి పరుషమ్ముగఁ బల్కెఁ గాల వశుఁడై యిట్లున్
తే.గీ.	శత్రువుల తోడ వసియింప శక్య మగును గ్రుద్ధ ఫణి తోడ నివసింపఁ గోర వచ్చు మిత్రు భంగిని వచియించు శత్రు తోడ నెన్నఁ డేనియు వసియింపఁ జన్నె తలఁప
ఉ.	జ్ఞాతుల శీల మిజ్జగతిఁ జక్కఁగ నేరుదు నేను రాక్షసా! జ్ఞాతుల దుఃఖ మారసిన జ్ఞాతులు నిత్యము హృష్టు లౌదురే జ్ఞాతులు భంగ పెట్టుదురు సాధక రాడ్వర ధర్మశీలురన్ జ్ఞాతుల గౌరవింప రిఁక శౌర్యము విద్యలు మించి యున్నచో
తే.గీ.	ఒకరి కొక్కరు నిత్యము వికటముగ ము రియుచు నుంద్రు కష్టమ్ములు రేఁగ మిగుల నాతతాయిను లడరి దాయాదులు భయ దులు సుఘోరులు గుంభనాత్ములు భృశముగ
చం.	కని మును పాశ హస్త నర కాయముఁ బద్మ వనమ్ము నందు హ స్తి నిచయ మొక్క శ్లోకమును జెన్నుగఁ బల్కఁగ విన్న దానినిన్ వినుము వచింతుఁ గాంచ మెద భీతిని వహ్నినిఁ బాశ శస్త్ర రా జి నయిన స్వార్థ పూరితులు చేరిన జ్ఞాతులె భీతి కారకుల్
ఆ.వె.	పట్టుకొనుటకై యుపాయము వచియింత్రు సందియమ్ము గాన మిందు భయము లందు నెల్లఁ గష్ట మౌను జ్ఞాతి భయము తెల్ల మియ్యది జను లెల్లరకును
తే.గీ.	గో గణము నందు సంపద గోచరించు బ్రాహ్మణోత్తముల దమమ్ము పరఁగు చుండు స్తీల యందుఁ జాపల్యము సెలఁగు చుండు జ్ఞాతుల వలన భయ ముండు శంక లేక
ఉ.	లోకులు గౌరవింపఁగ విరోధుల మూర్ధము లందు నుండఁగా వీఁక వరింప నన్నిటుల విత్తము లింపుగ మిక్కుటమ్ముగన్ నీ కిది కాక సమ్మతము నెవ్వగ మీఱఁగ సౌమ్య! పల్కితే యీ కటు భాషణమ్ములను హీనము లివ్విధి మత్సరమ్మునన్
తే.గీ.	తామరాకు పైనఁ బడిన తరళ తోయ బిందు వాకు నంటనియట్టి చంద మింక శార దాభ్ర వర్ష మిలకుఁ జాలని విధి     నచ్చపుఁ జెలిమి యుండ దనార్యు లందు
తే.గీ.	క్రోలుచు మకరందమ్మును బూల నుండి యొక్కచో నిలువని రీతి మిక్కుటంపు దప్పి నలి యట్లు నీవును దనరు చుండ నచ్చపుఁ జెలిమి యుండ దనార్యు లందు
తే.గీ.	గడ్డి పూవు నుండి రసము కాంక్ష మీఱఁ  దేనెటీఁగ త్రాగఁ దొడఁగి దానిఁ బొంద లేక తెల్లఁ బోవు పగిది రిత్త వోవు   నచ్చపుఁ జెలిమి యుండ దనార్యు లందు
తే.గీ.	మున్ను నీట మునిఁగి గజము దగ జలక మాడి తిరిగి తాను దనదు హస్తముననె దుమ్ము జల్లుకొనఁగ మలినమ్మగు విధి నచ్చపుఁ జెలిమి యుండ దనార్యు లందు
కం.	పరుఁ డెవ్వఁ డైనను నిశా చర! కులపాంశన! వచింపఁ జపలత్వమునన్ గిర లిట్లు వధింపఁ బడఁగ నరుగు నిసీ యముని వీటి కాక్షణ మందున్
కం.	పలుకఁ బరుష వాక్యము లి ట్టు లన్నయె విభీషణుండు డుంకక గదతో నలువుర రక్షో వరులం గలసి యెగిరి న్యాయవాది కనలునఁ బలికెన్
ఉ.	అన్నవు నీవు పూజ్యుఁడ విహమ్మునఁ దండ్రి సముండ వౌదువే యెన్నక యున్న ధర్మమును నిచ్చకు వచ్చిన రీతి నగ్రజా! నన్నన వచ్చు నైనను ననంతము లిప్పరుషంపుఁ బల్కులన్   మన్నన సేయఁ జాల నణు మాత్రము నీ యనృతమ్ము లెవ్విధిన్
తే.గీ.	విన రకృత బుద్ధులు వశులై వీరు కాల మునకు నయ వాక్యములు హితమును దలంచి పలికిన హితుండు దశకంఠ! తలఁతు రహిత ములని తగ విచారింపక మోహమునను
ఆ.వె.	తేనె లొల్కు నట్టి తియ్యని పల్కులు సెప్పు వార లుందు రెప్పు డైన నప్రియములు హితము లైనవి చెప్పు వా రు విను వారు నరుదు భువిని రాజ!
తే.గీ.	సర్వ భూతాపహారి విసరఁగ మూరి చిక్కి కాలు పాశము నందు నక్కట నశి యింప నున్నట్టి నిన్నుపేక్షింప రాదు మండెడు గృహమ్ముఁ బగిది నెన్నండు నేని
ఆ.వె.	చూడఁ గోర నేను వాడి శరముల జ్వ లించు నగ్ని వోలు కాంచన సువి భూషితముల  సమరమునఁ గూలు చుండఁగ రాక్షసేంద్ర! నిన్ను రాముఁ డేయ
కం.	ఘన శూరు లస్త్ర నైపుణు లును బల్లిదులు నశియింతురు రణాంగణ మం దు నరులు వశులై కాల మ్మునకు నిసుక వంతెన విధముగ నసురేంద్రా!
తే.గీ.	అన్నగ క్షమింపు మన్న నా యన్న పలుకు ల హిత మొనగూర్ప రాక్షసుల నగరమ్ము నిన్ను గాచి కొనుమ రహి నెగడ నుండు వెడల నిను వీడి పోయెద వీఁక నేను
ఉ.	లేరని యెంతుఁ దథ్యముగఁ బ్రీతి హితమ్మును జెప్ప నింపుగా వీరులు  రాక్షసావళిని భీకర పాపము నాపఁగా సఖుల్  వారక నే వచించితిని పాపపుఁ గార్యము వీడు మంచు నీ వారయ వక్కటా హితము నగ్రజ! సుంతయు నేమి చెప్పుదున్
కం.	రుచియింపవు హిత మొసఁగు సు రుచిరమ్ములు నా వచనములు నిరోధింపన్ వచియింపఁగ సుహృదులు కా ల చోదిత గతాయువులు గిర లసుర! వినరే

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునాఱవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 17.

 

 

	విభీషణుఁడు నలుగురు సహచరులతో రామలక్ష్మణు లున్న చోటునకు రాఁగ సుగ్రీవుఁడు నంగదుఁడు మున్నగువారు శంకింప హనుమంతుఁడు విభీషణుని శంకింపఁ బని లేదని యాతఁడు రాముని గుణములను రావణుని దోషము లెఱుఁగు వాఁడని రాక్షస రాజ్యమును గోరి వచ్చియుండ నోపు నని పలికి నిర్ణయమును  రామునకు  విడుచుట.
కం.	రావణుతోఁ బరుషమ్ముగ నీ విధి యని రావ ణాసురేం ద్రానుజుఁడే వే వచ్చె నంత రాఘవు లా వీర వరులు నిలిచిన యచ్చోటునకున్
చం.	పుడమిని నిల్చినట్టి హరి ముఖ్యులు గాంచిరి మేరు శృంగ రూ పుఁ డగు విభీషణున్ ఘను నభోవర వీథిఁ దటిత్ప్రభాంగు నా యెడ నిలువంగ నల్వురు ధరించి నివాత మహాయుధమ్ములం గడు ప్రియ మిత్రు లాతనికిఁ గాంచన భూషిత భీమ విక్రముల్
తే.గీ.	అతని నభ్రాద్రి సన్నిభు నశని సన్ని భద్యుతుని వరాయుధు వరాభరణ భవ్య భూషితుని సచత్వార విబుధు నరసి త లంచె సుగ్రీవుఁ డా కపుల సహితమ్ము
ఆ.వె.	ఒక ముహూర్త మాతఁడు కపి నాథుండు చిం తించి యెడఁదఁ బలికెఁ గాంచి హరుల ను హనుమంతుఁ గూడి నుడు లుత్తమములు సు గ్రీవుఁ డెల్లరు విన నీ విధముగ
చం.	నలువురఁ గూడి రాక్షసుల నైరృతి ముఖ్యుఁడు సాయుధుండునై యల యదె వచ్చు చుండె గనుఁ డందఱఁ జంపఁ దలంచి యాత్మలో వలదిఁక యిందు సంశయము వానర నాథుఁ డనంగ నిట్లు వా రలు విని పల్కి రంతఁ దరులన్ గిరులన్ వడి నెత్తి యివ్విధిన్
తే.గీ.	వానరోత్తము లారసి ప్లవగ పతిని నానతిమ్ము సుగ్రీవ! మే మడరి చంప వారి నల్ప జీవులఁ గూల్ప వసుధ హతుల శీఘ్రముగ మాకు నంచు వచింప నంత
చం.	వననిధి తీర ముత్తరము పన్నుగఁ జేరి విభీషణుండు ని ల్చినభము నంద ప్రాజ్ఞుఁడు వచించె ఘనస్వర మందు గాంచి యా వనచర వానరేంద్రులను వాక్యము లిట్లు కుబుద్ధి రావణుం డను నసురుండు రాక్షస గణాధిపుఁ డాతని కేను దమ్ముఁడన్
తే.గీ.	విశ్రుతుఁడ విభీషణుఁ డను పేరు నందు నన్నచేత సీతా సతి యపహరింపఁ బడె జటాయు వణంగ వివశయు దీన యసుర వనితల రక్షణ మందుఁ గలదు
ఉ.	కోరితి హేతు వాక్యములఁ గోమలి సీత నొసంగ వేగమే యా రఘు నాథ రామునకు నన్నను బల్మరు నేను రావణున్ నేరఁడు కాల చోదితుఁడు నెమ్మి గ్రహింపఁగఁ బథ్య వాక్యముల్ ఘోర రుజార్తి యౌషధము కూర్మి గ్రహింపని భంగి దోఁపఁగన్
ఉ.	దార కుమారులన్ విడిచి తన్నర పుంగవు రాము వేఁడగన్ నే రఘు వీరునిన్ శరణు  నిర్దయ నింద లిడంగ నగ్రజుం డారసి నన్ను దాసునిగ నక్కట మించి యగౌరవింపఁగా మూరిన భక్తి వచ్చితిని బోరన మిత్రుల తోడ రక్తిమై
తే.గీ.	అఖిల లోక శరణ్యున కా మహాత్ము నకు నివేదించుఁడీ రామునకు విభీష ణుం డరుగుదెంచెఁ దా శరణు నిను గోర నంచు క్షిప్రముగను నన్ను నాదరించి
కం.	విని యా వచనమ్ముల నె ల్లను సుగ్రీవుండు వేగ లఘువిక్రముఁడే కని లక్ష్మణు చెంతను రా ముని సంరంభమున వాక్యము లనియె నిట్లున్
ఉ.	ఓ రఘు నందనా! యిటకు నొక్కఁడు వచ్చె విభీషణుం డన న్వీరుఁడు రావ ణానుజుఁడు నెయ్యులు నల్వురు వెంట నుండఁగాఁ గోరఁగ నిన్ను దా శరణు గూఢపు మంత్రము వ్యూహ యానముల్ చారుల శత్రులం దలఁచి చక్కగ వానర భద్ర మెంచుమా
చం.	అసురులు కామ రూపులు మహా కపటాత్ము లదృశ్యు లౌదురే పస గల శూరు లెల్లరును భావ్యము కా దిల వారి నమ్మఁగా మసలెడు గూఢచారి యగు మానిసి దిండికి ఘోర రాక్షసేం ద్రు సరస వచ్చె భేదమును దోరముగా మన మధ్యఁ గూర్పఁగా
మత్తకోకిల.	లేనిచో స్వయ మెప్పు డైనఁ జరించి నేరఁగ ఛిద్రముం దాను బుద్ధి యుతుండు నమ్మఁగ దండనం బిడు రాఘవా! కాననాప్త బలమ్ము సేవక కాయ సైన్యము మౌలమున్ మానకుండ గ్రహింపనౌఁ బగ మంద దం డది త్యాజ్యమౌ
తే.గీ.	నైజమున రాక్షసుండు మన రిపున కవ రజుఁ డితండు స్వయముగ నరవర! రిపు స మక్షమున నుండి యేతెంచెఁ గక్ష గూడి యుండు విశ్వసింప నితని నుచిత మగునె
ఆ.వె.	అనిపి యుండ నోపు ననుజుని రావణుం డిటకు నెఱుఁగ వలయు నిట్లు రామ! వదల రా దితనిని బంధింప నర్హుఁ డ గును సమర్థు లందు గొప్ప నీవు
ఆ.వె.	మాయ తోడఁ బంప మనుజేంద్ర నందన! వచ్చె నితఁ డిచటకు  వధను నెంచి నమ్మి నీవు నిలువ పమ్మి కాల మరసి దాఁగి యుండి యంత దనుకఁ దాను
కం.	కదిసె ననూహ్యమ్ముగ శ త్రు దళము నుండి వధియింప దొరకిన వీలే వదలక శత్రు వులూకం బదనును గని వాయసమ్ము నణఁచెడు భంగిన్
చం.	స సఖుఁడు తీవ్ర దండమునఁ జంపఁగ నర్హుఁడె యీ విభీషణుం డసుర గణేంద్రు క్రూరుని నిజానుజుఁ డీతఁడు పల్కి తా సమం జసముగ నిట్లు వాక్యములు చక్కని వాక్య విదుండు పల్కులం దసదృశ నైపుణుం గనుచు నా కపి పుంగవుఁ డూనె మౌనమున్
కం.	విని సుగ్రీవుని పలుకులు ఘన యశుఁ డా రాఘవుండు కని వానరులం  దన ప్రక్కన నిల్చిన వా రిని హనుమత్ప్రముఖులను బలికె నిబ్భంగిన్
ఉ.	వింటిరి మీర లెల్లరును వీర కపీంద్రుని యర్థ యుక్తముల్ మింటిని నా విభీషణుని మేలుగఁ గాంచి వచింపఁ బల్కులే   యంటిన వేళ కష్ట సమయమ్ములు సన్మతు లాత్మ మిత్రులే మంటకు నిత్య భాగ్యముల మంతనముల్ వచియింప నొప్పుదుర్
కం.	అడుగఁగ నివ్విధి రఘు రా ముఁడు వినతిఁ దమ దమ భావములు హిత మొసఁగన్ నుడువం జాగిరి వానరు లడరుచు రాఘవున కంత నానందముగన్
కం.	తెలియని దున్నదె యీ భూ తలమున నీ కించుకయును  ధరణీ నాథా! వెలయఁగ మన్నన మాపయి నల యడిగెద వీవు మమ్ము నంబుజ నేత్రా!
ఉ.	నీ వతి సత్య నిష్ఠుఁడవు నేర్పరి వౌదు పరీక్షణమ్మునన్ నీవు సుధార్మికుండ వను నిత్యము శూరుఁడవే దృఢం బగున్ నీ విది తోగ్ర విక్రమ మనిన్ రఘునందన! జ్ఞాపకమ్ములన్ నీ వధికుండ వెన్నఁగను నిల్తువు నీ సఖు లందు నిత్యమున్
తే.గీ.	కాన నొక్కరొక్కరు నింపుగా వచింత్రు నీ సచివులు సమర్థులు నెమ్మి బుద్ధి మంతులు సకారణమ్ముల నంత దనుక నిట్లనఁగ నంగదుఁడు వల్కె నిద్ధ బుద్ధి
ఉ.	ముందుగ నా విభీషణుని మూరి పరీక్ష యొనర్ప నొప్పెడిం జందము వల్కె వాక్యములు శత్రు సమీపము నుండి వచ్చుటన్ డెందము నందు సంశయము డిందదు కాంచ విభీషణున్ వెసం బొందుట భావ్య మెట్లగును భూరిగ నందక నమ్మకమ్మునున్
తే.గీ.	కప్పి నిజ బుద్ధి చరియింత్రు కలుష మతులు చిక్క నవకాశమే కినిసి ప్రహరింత్రు చెలఁగు గొప్ప యనర్థము సేర వారి నర్థము ననర్థము దలంప నర్హ మగును
తే.గీ.	దోష మున్న విడువ వలె దోష మధిక మైన నిశ్శంకను గుణము లత్యధిక మ డరఁగ గాంచి నంత గ్రహించుట కడు నుత్త మంబు చక్కఁగఁ జింతింప మనుజ నాథ!
చం.	శరభుఁడు నిశ్చయించి యెద సాధ్య మనంగ వచించె నంత ని గ్గిరలను జార వర్యుఁ బరికింప విభీషణు చిత్త వృత్తమున్ నరవర! పంపఁగా వలెను నైరృతు నైజము శుద్ధ మైనచో సురుచిర మాతఁ డేఁగి నిజ సూక్ష్మ మతిం గనఁ గార్య మెన్నుమా
చం.	పలికెను జాంబవంతుఁడు శుభంపు విచక్షణుఁ డంత శాస్త్రముల్ దలఁచి యదోషవాక్యములు తద్ద గుణావృతముల్ విభీషణుం డల యరుదెంచ దేశ సమయమ్ము లయుక్తము లైన వేళలోఁ గలుషుని ద్వేషు రావణు సకాశము నుండియె శంకితుం డగున్
ఉ.	అంతటఁ బల్కె మైందుఁడు నయానయ కోవిదుఁ డివ్విధమ్ము ధీ మంతుఁడు వాక్య పండితుఁడు మల్లుల శ్రేష్ఠుఁడు హేతు యుక్తముల్ వింతగ రావ ణానుజుఁడు వేగిర మిచ్చట కేఁగుదెంచెనే చెంతకుఁ జేరి వాని మతిఁ జెన్నుగ నేరఁగ నొప్పుఁ బ్రశ్నలన్
తే.గీ.	అతని భావమ్ము నెఱిఁగి మహాత్మ! దుష్టుఁ డొ మఱి కాదొ విశదముగ నుచిత రీతి నప్పుడు దలంచి సేయంగ నొప్పు రామ! యన హనుమ ప్లవగ వరేణ్యుఁ డంతఁ దివిరి
తే.గీ.	హనుమ సంస్కార సంపన్నుఁ డర్థవంత వచనములు మదురమ్ముగఁ బలికె హరులు మీరలు బృహస్పతి సములు మేటి బుద్ధి మంతులం దుత్తము లని నే నెంతు మదిని
కం.	వాదనకుఁ గాదు స్పర్ధకుఁ గాదిఁక  నాధిక్యమునకుఁ గాదు నరేంద్రా! నీదు పని పై న మన్నన  నేఁ దలఁతు వచింప నిట్లు నెమ్మిని రామా!
కం.	ఇత్తఱి నర్థానర్థ ని మిత్తము నీ సచివు లనిన మినుకుల లోనం జిత్తమున దలఁతుఁ నరవర సత్తమ! తప్పులు కలవని జరుగవు క్రియలున్
తే.గీ.	కార్య మందు నియోగింపక తెలియంగ నతని సామర్థ్యము దరమె యట్టు లని త్వ రపడి కార్య మొసంగుట రామ! దోష మే యని దలంతు దృఢముగ నే యెడంద
ఉ.	చారులఁ బంప నొప్పని విచారము సేసిరి నీదు మంత్రులే యారయ సంభవం బగునె యయ్యది నేరఁగ వాని బుద్ధినిన్ వార కదేశ కాలముల వచ్చె విభీషణుఁ డంచుఁ జెప్పఁగా నో రఘు నందనా నుడువ నున్నది యొక్కటి చిత్తగింపుమా
తే.గీ.	తగిన చోటగుఁ గాలమ్ముఁ దగినది యగు నిదియ గుణ దోషములను దా నెడఁద నుభయ పురుషు లందుఁను జక్కఁగ నరవరేణ్య! యవ్విభీషణుండు గణింప నంబుజాక్ష!
ఆ.వె.	దుష్ట బుద్ధిఁ గాంచ దుష్టు రావణు నందు నవ్విభీషణుండు నరయ నీదు విక్రమమ్ము నెల్ల వీరుఁ డతని రాక యిటకు నతని బుద్ధి కిదియ తగును
చం.	అనువుగ గోప్య పూరుషులు నాతనిఁ బ్రశ్నల నేర నొప్పు నం చనిన సుభాషణమ్ముల విశంక సెలంగ వచింప నాకు నుం డె నిచట కొన్ని వాక్యములు డెందము నందు బుధుండు పృచ్ఛన మ్మున నట శంకతో సఖుఁడు బోరన మారును శత్రు భంగినిన్
తే.గీ.	పల్కు లందు నైపుణ్యము పరఁగ కుండఁ బరుల భావము నైజము వడయ శక్య మగునె శీఘ్రముగ నెవరి కైన నతఁడు పలుక నరయ నించుక దుష్ట భావ మేను
ఆ.వె.	శఠుఁడు సేర లేఁడు శంక లేని మతిని స్వస్థతఁ గన నతని వాక్కు లందు దోష మింత యేని తోఁపకున్నయది నా కందు వలన లేదు సందియమ్ము
కం.	వద నాకారము బలిమిని నుదరుచుఁ గప్పినను  దాఁప నోపఁగ రాదే మది లోనఁ జెలఁగు భావం బది నరులకు వివృత మౌచు నడరు ముఖమునన్
ఆ.వె.	కార్య విదుల శ్రేష్ఠ! కాలము దేశముఁ నెడఁదఁ బరిగణించి యింపుగ నొన రింప ననుభవమునఁ గృత్యములను క్షిప్ర మవి ఫలించు నెల్ల నంచితముగ
తే.గీ.	నీదు యత్నము రావణుని కడు దుష్ట వృత్తి వీక్షించి  యా వాలి విలయము కపి ముఖ్యు సుగ్రీవు నభిషేకము గని రాజ్య మడుగఁ గడఁగి రా మన్నింప నర్హుఁ డగును
కం.	మతిమంతుల నుత్తమ! చె ప్పితి శక్తి కొలంది నేను బిశితాశను స్వ చ్ఛత నాలకించి మిగిలిన ది తలంపఁ బ్రమాణ మౌదు స్థిరముగ నీవే

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునేడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 18.

 

 

	ఆంజనేయుని పలుకులు విని రాముఁడు విభీషణుని విడువ లేనని పలుక సుగ్రీవుఁడు మున్ను సమ్మతింప కున్న రాముఁడు కారణములు వివరింప నంగీకరింప విభీషణుఁడు రామునిఁ గూడి యుండుట.
కం.	విని వాయుసుతుని మాటలు ఘనుండు శ్రుతవంతుఁడు రిపుగణ దుర్జయుఁడే తనర దృఢబుద్ధి రాముఁడు మనము ప్రసన్నత వహింప మాఱుగఁ బలికెన్
చం.	కలదు విభీషణప్రతి నొకం డెద నాకు వచింప దాని మీ రలు విన గోరు వాఁడను గరమ్ము శుభమ్మును గోరువారలే కలిగిన నైన దోషములు గ్రన్నన వచ్చిన మిత్ర భావమే యలరఁగ నా విభీషణుని నాసురు వీడఁగ రాదు నెవ్విధిన్
ఉ.	తా విని యా గిరావలినిఁ దర్కము సేసి యెడంద నంత సు గ్రీవుఁడు వానరోత్తముఁడు ప్రీతి తరమ్ములు వల్కె నింపుగా నీ వచనమ్ము లిట్టులు నరేశ్వర! యీ యసురుండు దుష్టమౌ భావము నూను వాఁ డయినఁ బాసిన వాఁడును నైన నే మగున్
తే.గీ.	కష్ట కాలమునం దిట్లు కాంచ నన్న వీడిన విభీషణుఁ డితండు పాడి యగునె విశ్వసింపఁగ నీతఁడు వీడ కుండు వాఁడె వ్యసనము లందు నెవరిని నైన
మత్తకోకిల.	ఆలకించి మహా కపీశ్వరుఁ డన్న మాటల నన్నిటిన్ నీలవర్ణుఁడు గాంచి యా ధ్వజినిన్ నిజానుజు లక్ష్మణున్ మేలి లక్షణు నవ్వుచుం దగ మేటి సత్యపరాక్రముం డీ లసద్గిర లింపుగా వచియించె రాముఁడు ప్రీతిమై
తే.గీ.	అభ్యసింపక శాస్త్రము లవని నార్య వృద్ధ జనుల సేవింపక వీర వరుఁడు ప్లవగ విభుఁడు సుగ్రీవుఁడు వలికి నట్లు పలుక శక్యము కాదె  యెవ్వరికి నైన
ఆ.వె.	సూక్ష్మ తరము నిందు సుంతఁ జూతును నేను రాజ వరుల నెల్ల రమణ నుండు దాని లౌకికమును గాన వచ్చెడు దాని విశదముగ వచింప వినుమ వీర!
తే.గీ.	స్వకుల జాతులఁ బార్శ్వ దేశ నిలయస్థు లను బగతురుగఁ జూతు రంచు నుడువఁ బడు చుండ వింటిమి వ్యసనము లొదవు తఱినిఁ గాంచి ప్రహరింతు రని వచ్చెఁ గడఁగి యితఁడు
కం.	పాప మెఱుంగని వారలు నీ పరి వారమునఁ బ్రీతి నీక్షింతురు తా మోపి స్వజనులను బ్రకృతిన్ భూపాలురు గాంత్రు శంకఁ బుణ్యాత్ములనున్
తే.గీ.	ఎట్టి దోషము చెప్పితి విచట నీవు రిపుల దరినుండి చేరు వారిని గ్రహించు టందు నట్టిది చెప్పుదు  హరివరేణ్య వినుమ శాస్త్రములఁ గలది విశదముగను
ఆ.వె.	అతని కులపు వారమై చనము మనము కోరి రాజ్య మతఁడు సేరె నసుర బుధ వరేణ్యులును రిపుల నుంద్రు కాన వి భీషణుని గ్రహింప వెఱవఁ దగదు
ఆ.వె.	నిర్భయముగఁ గలసి నెమ్మిని నుండరు దాయ లెల్ల నరయఁ దద్ద భీతి నంది చేసె నసురుఁ డారవమ్ము విభీష ణుఁడు విభేద మరసి యడుగిడె నిట
తే.గీ.	భ్రాత లందఱు నుండరు భరతుఁ బగిది నందనులు నెల్ల నుండరు నన్ను బోలి మిత్రు లుండరు నిను బోలి మేదిని సఖ! గిర లనఁగ రాముఁ డిటుల సుగ్రీవుఁ డంత
తే.గీ.	లక్ష్మణునిఁ గూడి త్రుటి లేచి ప్రణతు లొసఁగి పలికె నిట్లు సుగ్రీవుఁడు పంపె ననుజు రావణుం డని బంధింప భ్రాత నొప్పు నంటి క్షమియింపు మోర్పరు లందు ముఖ్య!
చం.	అసురులు మోసగాండ్రు సుమి యారయ బుద్ధుల నన్న పంపఁగా వెస నరుదెంచెఁ జంపఁగ విభీషణుఁ డుండఁగ విశ్వసించి నీ వు సఖుఁడ! నిన్ను లక్ష్మణుని బోరన నన్నును దమ్ముఁడే కదా యసుర విభీషణుండు ఖలుఁ డా దశ కంఠున కో రఘూత్తమా!
ఆ.వె.	సచివు లా నలువురి  సహిత మేతెంచె న ని రఘువరుని తోడ నిపుణుఁడు వచ నమ్ము లందుఁ బలికి యిమ్ముగ వాక్యజ్ఞు తోడ నూఱకుండెఁ దూర్ణ మంత
ఉ.	రాఘవుఁ డాలకించి కపి రాజు వచింపఁ దలంచి యాత్మలో  శ్లాఘిత రీతి నంత ననె సద్వచనమ్ముల నివ్విధమ్ము ను ల్లాఘుఁడు నైన నేమి మఱి రాక్షసుఁ డెన్నఁగ దుష్టుఁ డైన వే మోఘము లౌను  యత్నములు మూరి యొనర్పఁగ బాధకమ్ములన్
తే.గీ.	యక్ష దానవ సపిశాచ రాక్ష సాళి నంగుళి కొన చే నెల్లర హత మొనర్తు నిచ్చగించినను గపీంద్ర! యిద్ధరణి ర యమున నేను నిశ్చయముగ నడల నేల
ఉ.	వింటిమి కాదె పావురము భీతినిఁ దా శరణమ్ము వేఁడినం గంటకుఁ డైన శత్రువు స్వ కాయపు మాంసము నిచ్చి ప్రోవఁగాఁ దుంటరి దార హంతకునిఁ దోరము మన్నన నక్కపోతమే యింటను బూరుషుండ నను నేల వచింప హరీశ్వరా! యిఁకన్
ఆ.వె.	కణ్వ ముని సుతుండు కండు వను మహర్షి ధర్మనిష్ఠుఁడు మును తద్ద సత్య వాది చెప్పి నట్టి పరమ గాధను బాడి నట్టి దాని వినుమ హరివరేణ్య!
ఉ.	అంజలి బద్ధుఁ డౌచు నభయమ్మును గోరిన వాని దీనునిన్ భంజన మంతఁ గ్రూరుఁ డని భద్ర మొసంగక చేయ రాదిలన్ మంజుల రీతి శత్రువును మత్తుఁడు నింపుగ రక్షితవ్యులే యంజస భంగినిన్ శరణ మడ్గఁగఁ బ్రాణము లొడ్డి యైననున్
ఆ.వె.	కలిగి శక్తి స్వయము కామ మోహ భయ కా రణముల నిజ మెంచ రక్షణ మిడ కున్న గర్హిత మగు ఘోర మైనట్టి పా ప మది లోక మందు వానరేంద్ర!
కం.	వెడలు నరక్షితుఁడు శరణ మడిగిన వాఁడు మరణింప నాతని యెదుటం బడసి యఖిల సుకృతము లా యడుఁగ బడిన వాని వంత నమరుల పురికిన్
కం.	శర ణార్థుని రక్షింపమి నరయు నఘము ఘోర మగును యశము నశించున్ హరియించును బల వీర్యము లరుగ నశక్యము దివికిని హరిగణ నాథా!
ఆ.వె.	నిజముల నొనరింతు నేను గండుని వచ నముల నుత్తమముల నగచరేశ! ధర్మసంయుతములు దనరించు స్వర్గము యశము నొసఁగు ఫలము నందఁ జేయు
తే.గీ.	నీకు శరణాగతిని నౌదు నేను రామ! యంచు నొక్క మా ఱడిగిన నభయ మీయ నాతనికి నాదు వ్రతము భయమ్ము సర్వ భూతముల నుండి పాపుదు వీత శంక
కం.	రానిమ్మాతని శీఘ్రమ వానర పుంగవ! యభయపు వర మొసఁగఁ బడెం గానిమ్ము విభీషణుఁడౌఁ దా నిఁక రావణుఁ డయినను దప్పక యిటకున్
చం.	విని రఘువీరు మాటలను విస్మయ మంది వచించె స్నేహమే తనర భృశమ్ము పల్కులు ముదమ్మున సూర్యజుఁ డివ్విధమ్ముగన్ నిను ఘన సత్త్వవంతుని మణిన్ వర లోక మహేశ కోటిలో జనులు నుతింపఁ బల్క నిటు సత్పథ వర్తన! చిత్ర మెట్లగున్
చం.	సురుచిర మంతరంగమునఁ జొప్పడె నాకు విభీషణుం గనం  బరిపరి రీతులం విబుధు భంగి విశుద్ధుఁడ యంచు బుద్ధియే పరగెడు నా విభీషణుఁడు ప్రాజ్ఞుఁడు వే మన చెంతఁ దుల్యుఁడై పరమ సఖిత్వ మందఁ గల వాఁడిఁక రాఘవ వంశ రత్నమా!
కం.	విని సుగ్రీవు వచనములు మనుజేశ్వరుఁ డా హరి యభిమతములు కలిసెన్ ఘను నా విభీషణు గరుఁడు ని నా పురందరుఁడు నెమ్మినిఁ గలసిన విధిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బదునెనిమిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 19.

 

 

	అభయము లభింప విభీషణుఁ డనుచరుల తోడఁ గ్రిందికి దిగి రాముని పాదములపైఁ బడి శరణు వేఁడి రాముఁ డడుగ రావణుని బలాబలముల వివరించుట, రాముఁ డంత లంకా రాజ్యమునకు విభీషణుని రాజుగ లక్ష్మణుని చే నభిషిక్తుఁ జేయించి విభీషణుని మాటల ననుసరించి కడలి నుత్తరింప సముద్రుని వేఁడుటకై దర్భాసనమున నాసీనుఁ డగుట.
కం.	పడయ నభయమ్ము నా రా ముఁ డీయఁగ విభీషణుండు పుడమి మహా ప్రా జ్ఞుఁడు వంగి కాంచి మది హృ ష్టుఁ డయి నభము నుండి దిగెను సుహృదుల తోడన్
తే.గీ.	రామ పాదాబ్జముల పయి రయమున పడి శరణమును వేఁడి మంత్రులు సచివు లా న లువుర తోడ వచించెఁ బలుకులు ధర్మ యుక్తములు హర్షదమ్ములు నొప్పిదములు
చం.	అనుజుఁడ రావ ణాసురున కాతఁడు నన్నుఁ బరాభవింపఁగా నిను శరణమ్ము వేఁడ వడి నిత్య శరణ్యుని భూత రాశికిన్ మనమున నిశ్చయించి యనుమాన మొకింతయు లేక వచ్చితిన్ ధనమును లంకనున్ సఖుల దార సుతాదుల వీడి రాఘవా!
తే.గీ.	నీదు వశ మిక మనుజేంద్ర! నాదు జీవి తమ్ము రాజ్యము సర్వ సుఖమ్ము లనఘ! నా విని యనునయించి  యిన కుల వార్ధి చంద్రుఁ డక్షులఁ ద్రాగెడు చంద మొప్ప
ఆ.వె.	చెప్పుమ యసురేంద్ర! యిప్పుడు నిజముగ రాక్షసుల బల మబలముల నెల్ల ననఁగ నాలకించి యసుర వర్యుఁడు విభీ షణుఁడు పలుకఁ దొడఁగెఁ జక్క నిట్లు
మ.	ఘనుఁ డా రావణుఁ డెల్ల భూతములకున్ గంధర్వ సర్పాభ్ర గా మి నికాయమ్మునకే యవధ్యుఁ డగు భూమీ వల్ల భాత్మోద్భవా! వనజభ్రూణు వరమ్ము లందఁ గనె గర్వం బా దశగ్రీవుఁడే తనకౌ వీరుఁడు కుంభకర్ణుఁ డనఁగం దమ్ముండు నా కన్నయే
తే.గీ.	కుంభకర్ణుఁడు తేజస్వి ఘోర బలుఁడు శక్ర సన్నిభుం డరయంగ సమర మందు  సేనకు పతి ప్రహస్తుఁడు వానిచేఁ బ రాజితుఁడు మాణిభద్రుఁడు రజత గిరిని
మ.	గురు వర్మంబు నవధ్య మూని మఱియున్ గోధాంగుళిత్రాణమున్ వర వీర్యుం డగు నింద్రజిత్తు సుమహా బాణాసనం బూని సం గర భూమిన్  నిలుచుం గనంబడక చక్కన్ వ్రేల్చి తా నగ్నికిం బరులం జంపు నదృశ్యుఁడై చలము దర్పం బేర్పడన్ రాఘవా!
తే.గీ.	పార్థివ! మహోదరుఁడు మహాపార్శ్వుఁ డసుర వరుఁ డకంపనుం డాతని వాహినులకుఁ బతులు లోకపాల సములు భండనమున దశ సహస్ర కోటి యసుర దళము వెలుఁగు
తే.గీ.	ఘనులు లంకా నివాసులు కామ రూపు లడర మాంశ మనుజ శోణి తాశనులు సె లంగి దిక్పాలుర సురల రావణుండు తూర్ణ మాజి నోడించెను దుష్ట బుద్ధి
కం.	విని యప్డు విభీషణుని వ చనమ్ములు రఘూత్తముండు సక్కఁగ నాలో చన మొనరిఁచి యెన్ని  మన మ్ము నందుఁ దాఁ బలికె వచనముల నిబ్భంగిన్
ఆ.వె.	నీ పలికిన వన్ని నేను విభీషణ! తత్త్వముగ నెఱిఁగితి దశముఖుఁ డొన రించి నట్టి కర్మ సంచయ మెల్లను  విశద రీతి నసుర వీర వరుఁడ!
ఆ.వె.	వినుము నా వచనములను విభీషణ! రణ తలము నందుఁ జెలఁగి దశముఖు వడిఁ   జంపి సప్రహస్తు సహ బాంధవుని రాజుఁ జేయుదు నిను నిజము చెప్పు చుంటి
కం.	చనిన రసాతలమున కేఁ గినఁ బాతాళమునకు నడుగిడినను వనజా సను నింట నైన నా చే త నసువుల విడువఁ బడండు తథ్యం బిదియే
కం.	మొగ్గరమున వధియింపక యెగ్గు లొనర్చు దశకంఠు, నీ నా తమ్ముల్ ముగ్గురి పయి నొట్టు చనను దగ్గి యయోధ్యకు, ససైన్య తనయ సహితమున్
తే.గీ.	విని పనుల నలయని వాని  యినకులేశు రాముని పలుకులు నిజ శిరమ్ము వంచి తా నమస్కరించి యసుర ధర్మ నిరతుఁ డా విభీషణుఁడు దొడఁగె నంతఁ బలుక
ఉ.	సాయ మొనర్తు రాక్షసుల సంహరణమ్మున లంక నా మహా మేయ పురమ్ము మార్కొనఁగ మించుదుఁ బ్రాణము లొడ్డి రాఘవా! యీ యెడ నీదు వాహినిని నింపుగఁ జేరుదుఁ బోరువాఁడనై  యా యసురప్రవీరుఁ డన నట్టుల రాముఁడు సంతసమ్మునన్
ఉ.	ఆతని నా విభీషణుని నంతటఁ గౌఁగిలిఁ జేర్చి లక్ష్మణుం బ్రీతినిఁ గాంచి పల్కెఁ దమి వేగమ తెమ్మిట కబ్ధి నీర మీ వీ తఱిఁ బ్రాజ్ఞు నీతనిని నింపుగ నీ వభిషిక్తుఁ జేయుమా  యాతత రాక్ష సావనికి నాతని తోడఁ బ్రసన్నుఁడం జుమీ
తే.గీ.	పలుక నిట్లభిషేకించె నలరి లక్ష్మ ణుండు రాజుగను విభీషణుఁ గపి ముఖ్యు లందఱి సమక్షమున రాజు నాజ్ఞ ననుస రించి యార్వ హర్షమ్మున మించి హరులు
కం.	కని రాఘవుని ప్రసాదము నినదించిరి ఘోర రవము నెమ్మినిఁ బ్లవగుల్ దనరెను సాధువు సాధు వ ను నుడు లఖిల దిక్కులందును జెవు లదుర్వన్
ఉ.	పావని యా విభీషణునిఁ బ్రాజ్ఞునిఁ గాంచి వచించి రిట్లు సు గ్రీవుఁడు నిర్వు రెప్పగిదిఁ గీశ సమావృత సైన్య మింపుగా నీ వన రాశి దాఁట నగు నీవరుణాలయమున్ విభీషణా నీవ వచింప నర్హుఁడవు నెట్టన క్షోభ్యము కాని దానినిన్
ఆ.వె.	నద నదీపతి యగు నుదధి దాఁటు నుపాయ మెఱుఁగ కుంటి మిప్పు డెల్లర మిటఁ  బ్లవగ సైన్య మెట్లు బలమునఁ జేరు నా దక్షిణంపుఁ దీర మక్షయముగ
ఆ.వె.	పలుక నిట్లు వారు బదు లిడె ధర్మజ్ఞుఁ డా విభీషణుఁడు మహాసముద్రు శరణు వేఁడ నర్హుఁడు రఘురాముఁడు నృవ రుండు తత్క్షణంబ రుచిరముగను
చం.	సగరుఁడు త్రవ్వె సాగరముఁ జారు తరమ్ముగ నప్రమేయముం  దగ నిది నేరి కార్యమును దద్దయుఁ బ్రీతినిఁ సాయ మిత్తఱిన్ మగనికి రాఘవేంద్రునకు మానుగ జేయఁగ నర్హుఁడౌ ననం గఁ గపి విభుండు నర్కజుఁడు గాంచెను రాఘవునిన్ సలక్ష్మణున్
తే.గీ.	నృపుడు సుగ్రీవుఁడు విపులగ్రీవుఁ డంతఁ రామునకు విభీషణు పల్కులను వచింపఁ దొడఁగె సాగరు నుత్తము నడరి శరణ మడుగుట గుఱిచి సంభ్రమ మడర కరము
తే.గీ.	నైజమున ధర్మ శీలుఁడు నరవరుండు నిపుణుఁడు క్రియల మన్నింప నెమ్మి  నంత నిచ్చగించి  సుగ్రీవుని నింక ననుజు   నరసి పలికె రాముడు మందహాస మడర
ఉ.	ఈ వచనమ్ము లిట్లనఁగ  నింపగుఁ నాకు విభీషణుండు సు గ్రీవునిఁ గూడి లక్ష్మణ! వరిష్ఠిము లౌనని మీకుఁ దోఁచినన్ వే వచియింపుఁ డిప్పుడు విభీషణుఁ డౌ విబుధుండు యోచనం దీవును దిట్టవే తలఁచి యింపుగ నచ్చిన దింకఁ బల్కుఁడీ
తే.గీ.	అంత సుగ్రీవ లక్ష్మణు లప్పలుకల నాలకించి తనర వినయమ్ము పల్కి రిట్లు నరసింహ! యీ పల్కు లేల మాకు సుఖదములు రుచియింపవు  సుహృదుఁ డనఁగ
ఆ.వె.	లంకఁ జేరఁ దరమె రామ! సేంద్ర సు రాసు రాలి కైనను వరుణాలయమ్ము పైనఁ గట్టకుండఁ వంతెనఁ దగు రీతి నేరి కైన నెంచ నిన కులేంద్ర!
తే.గీ.	ఇవ్విభీషణు వచనము లింక నిజము సేయ నొప్పుఁ దడయఁ గాదు క్షేమ మెన్న లంకఁ జేర ససేన నీరధిని దాఁట నా సముద్రు నియోగింప నర్హ మగును
కం.	మినుకులు విని రాముఁడు వా రనంగ ధర్భాసనమున నాసీనుం డ య్యెను వారిధి తీరమ్మున ననలము వేది పయినఁ దగ నడరిన భంగిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందుఁ బందొమ్మిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 20.

 

 

	చారుఁడు శార్దూలుఁ డను రాక్షసుఁడు వానర సైన్యమును జూచి రావణునకుఁ దెలుప రావణుఁడు శుకుఁ డను దూతను సుగ్రీవునకై సందేశముతోఁ బంపఁగా నతఁడు వానరులచే బంధింపఁ బడి రాముని యాదేశమున విడువఁ బడుట.
కం.	కనె నట శార్దూలుం డను ఘన రాక్షసుఁ డా ప్లవంగ గణ సైన్యమ్మున్ వనధి తటి నిలువ సుగ్రీ వుని కపి నాథు ఘన బాహువుల రక్షితమున్
ఉ.	చారుఁడు రాక్షసేంద్రునకుఁ జాల దురాత్మున కా యనీకముం దీరుగఁ గాంచి యెల్ల నరుదెంచి రయమ్మునఁ దిర్గి లంకకుం జేరి వచించె రాజునకుఁ జెన్నుగ వాక్యము లిట్లు కంటి నే  ఘోరము నప్రమేయమును గోఁతుల యెల్గుల సేన నో విభూ
తే.గీ.	రెండవ యగాధపుఁ గడలి రీతి వెల్గు చుండి చేర లంకను నిల్చియుండె దశర థుని సుతులు సోదరులు రాముఁ డనఁగ లక్ష్మ ణుండనఁగ సీత మార్గమును బడసి ధృతి
ఆ.వె.	ఉత్త మాయుధముల నూని మహా ద్యుతి సాగరమ్ము సేరి సత్త్వ మడర నిల్చి రచట బలము నేల నిండి పది యో జనము లావరించి తనరు చుండె
ఉ.	ఏమఱకుండఁ దత్త్వమును నెల్లను రాజ యెఱింగి పంపుమా క్షేమము నెంచి దూతలను క్షిప్రము రాక్షసు లేఁగి యింపుగా సామము దాన భేదములఁ జక్క నియోగ మొనర్ప నర్హులే యా మను జేంద్రు సైన్యమున నంచు వచింప దశాస్యుఁ డంతటన్
తే.గీ.	రావణుండు వ్యగ్రుం డయి రాక్షసాధి నాథుఁడే నిశ్చయించి మనమ్ము నందు రక్కసు శుకుఁ డనెడు వానిఁ జక్కఁ గాంచి యర్థ వేత్తల నుత్తము ననియె నిట్లు
కం.	చని వేగమ్ముగ సుగ్రీ వునిఁ గని శుక! పల్కుమ నుడువుల నిబ్భంగిన్ మన మలరఁగ సందేశ మ్మును నావచనముల శ్లక్ష్ణముగ నిర్భీతిన్
ఉ.	అంచిత వంశ సంభవుఁడ వారయ ఋక్షర జోత్తముండు నిం గాంచెను బల్లిదుండ! విను కయ్య మనర్థము నర్థ మిచ్చునే యెంచఁగ నీకు నించుకయు నింపుగ భాతృ నిభుండ వీవు నా కెంచిన వానరేశ్వర! యహీన పరాక్రమ! చింత సేయుమా
చం.	నర పతి పుత్రు దారను గొనంగ వనమ్మున నేను నీకు వా నరగణ నాథ! చింతిల మనమ్మున నర్హమె యేఁగు మయ్య నీ పురమున కింక వానరులు వోవఁగఁ జాలరు లంక కెవ్విధిన్ సురలును దేవగాయనులు చొచ్చిల లే రన నేల వానరుల్
చం.	అసురుఁడు రాక్షసాధిపుని యాజ్ఞను దాల్చి శుకుండు పక్షియై విసరుచు ఱెక్క లేఁగి వడి విన్నున నిల్చి తరించి వార్ధినిన్ వెసఁ గని వానరేంద్రు నటఁ బేరిమిఁ బల్కఁగ రావ ణోక్తముల్ కసిఁ గపు లంత గెంతిరి  ఖగంపు ఛదమ్ములు గోయఁ గొట్టఁగన్
ఆ.వె.	బలిమిఁ బట్టి యెల్ల వానరు లా పక్షి రక్కసుఁ బ్రహరించి వెక్కసముగ   నాకసమ్ము నుండి యవని పయికిఁ ద్రోయఁ గూలఁ బడఁగ నంత నేల వాఁడు
తే.గీ.	శుకుఁడు పీడింపఁ బడుచును శోక తప్తుఁ డయి కరమ్ము కాకుత్స్థుని నరసి వేఁడె దూతను వధింప రెవ్వరు తూర్ణము రఘు వీర! వీరి నాపు మనుచు భీతి తోడ
కం.	తన పతి మతమ్ము నుడువక తనమతము వచించు దూత తగు వధ కెంచన్ మనుజేంద్ర! యనుక్తములను వినిపించిన నర్హుఁ డౌను వీర! వధింపన్
ఆ.వె.	రాముఁ డాలకించి రాక్షసుని శుకుని పక్షి రూప ధారి వాక్యములను జక్కఁగ ననె నిట్లు శాఖామృగర్షభు లఁ గని విడుఁడు చంప రాదు వాని
చం.	అరయఁగ వాన రాభయము నాకస మందున నిల్చి పక్షముల్ పరఁగఁగ నల్పసాంద్రముగఁ బల్కెను దిర్గి శుకుండు వాక్యముల్ హరివరుఁ గాంచి బల్లిదుఁడ! యారసి రావణు లోక రావణున్ గిరలను నే వచింపఁ బరికించి వచింపుమ నీ మతమ్మునున్
ఆ.వె.	పలికిన శుకుఁ డట్లు వానరర్షభుఁడు సు గ్రీవుఁడు బలుఁ డాలకించి పలికె నసురు చారు శుకుని నారసి తూర్ణ మ దీన సత్త్వుఁ డిట్లు మానితముగ
ఉ.	కా విల నాకు మిత్రుఁడవు కా విఁక నర్హుఁడ వీవు జాలికిం  గా వుపకర్త వీవు మఱి కావు ప్రియుండవు నాకు నెంచఁగా నీ వరి వా రఘూత్తమున కీవు వధార్హుఁడవే సబాంధవం బీ వసుధం గడంగి వధియింపఁగ నిం దగు వాలి భంగినిన్
తే.గీ.	స సుత బంధు స జాతి సంచయము నిన్ను నాజి  రజనీచరేశ! రయమునఁ జంపు వాఁడ లావున నెల్లరఁ గూడి లంక నెల్ల భస్మము గావింతుఁ దల్లడిల్ల
చం.	సకల సురాళి సేంద్ర మయి చక్కఁగఁ గాచిన నేమి రావణా!  సకల గుణాభి రాముని నిశాచర! రాఘవ వీరు చేతఁ బో వక భవదీయ గాత్ర వర వాయువు లుండెనె దాఁగి తేని ఘ స్ర కర పథమ్ము సేరినను రాక్షస! చేర రసాతలమ్మునున్
తే.గీ.	హర పదాబ్జము లంటిన హతుఁడ వౌదు వనుజులను గూడి గంధర్వ హరివ రాసు ర సపిశాచ గణము లందుఁ ద్రాతలఁ గన నేను ముల్లోకముల యందు నీకు నసుర!
ఉ.	అక్కట వృద్ధుఁ బక్షిని జటాయువుఁ జంపితి వక్షమంబు సూ యుక్కరి రాము సన్నిధిని నుగ్రుఁడు లక్ష్మణుఁ డైన నుండఁగాఁ బ్రక్కన భీతి సెందితివి రాక్షస! మూరి గ్రహింప సీతనున్ టక్కరి! నేర వా సతి నెడంద దశాస్య! సరోజలోచనన్
ఆ.వె.	ఎఱుఁగ వకట నీ వహీన బలుని మహా త్ముని సురలకు నైనఁ బోరునం ద జేయుని రఘు వరుని నీ యసువులఁ దీయు వానిని నసురేంద్ర! పరమ పురుషు
ఉ.	వాలి కుమారుఁ డంగదుఁడు వాక్యము లంతటఁ బల్కె నివ్విధిన్ మేలుగఁ గీశ సత్తముఁడు మేటి విశారద! దూత కాఁ డితం డాలము సేయ రాదు మన యందలి సైన్య బలమ్ము లెక్కిడన్ వ్రాలిన చారుఁ డంచు మదిఁ బన్నుగ నెన్నుదు నిశ్చయమ్ముగన్
ఆ.వె.	లంక కేఁగ నీయ రాదు బంధింప న ర్హుఁ డితఁ డిచట నియ్య దుచిత మంచుఁ దోఁచు నాకు ననఁగఁ దూర్ణ మెగిరి పట్టి రతని హరులు రాయఁ డాజ్ఞ నొసఁగ
తే.గీ.	కట్ట విలపించు నా విహంగమును దీను భంగిఁ బీడింప నా చండ వానరులు శు కుండు దశరథాత్మజుఁ గాంచి ఘోరముగ మ హాత్ము నెదుట నాక్రోశించె నార్తి నిట్లు
చం.	అడఁగెను నాదు ఱెక్క లివి యక్షులఁ బొడ్చిరి మిక్కుటమ్ముగాఁ  బుడమినిఁ బుట్టి నట్టి దినమున్  గతియించెడు రాత్రి మధ్య నేఁ  గడచిన కాల మందును దగం బొనరించిన పాపపుణ్యముల్  వడయుదు వీవు సర్వములఁ బార్థివ! నే మరణింప నిత్తఱిన్
కం.	విని యాతని విలపనములు కనికరమునఁ జంపఁ డతనిఁ గాకుత్స్థుం డం త ననె హరులతో విడువుం డని దూతగ వచ్చె నితఁడు హరివరు లారా!

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 21.

 

 

	రాముం డంతఁ గడలి తీరమున సముద్రున కంజలించి దర్భలు పఱచి బాహువులు దిండ్లు కాఁగఁ బరుండి యెంత వేడినను సముద్రుఁడు రాకున్న నాగ్రహించి రాముఁడు బాణము విడువ సాగరములోని జీవ రాసు లెల్లఁ గలంగుట.
ఉ.	చక్కఁగ నుంచి దర్భలను సాగర వేలను బ్రాఙ్ముఖుండునై యక్కడ యంజలించి తగ నబ్ధికి బాహులు పన్నగాభముల్ ప్రక్కన దిండ్లు కాఁగ నరవర్యుఁడు రాముఁడు పవ్వలించెఁ దా నెక్కటి శత్రు సూదనుఁ డహీన పరాక్రముఁ డంతఁ బ్రీతిమై
చం.	మణిమయ కాంచ నాభరణ మౌక్తిక సంయుత దివ్య బాహు భూ షణ విలసద్భుజమ్ము లవి సల్లలి తాంచిత భవ్య మానినీ మణులు స్పృశింప యుక్తములు మాటికి మాటికిఁ జంద నాగరుల్ ప్రణతిని పూర్వ మద్దఁబడ రాజితముల్ తరణిప్ర భాభముల్
ఉ.	మున్నది జానకీ సతియె మూర్థమునున్ శయనమ్మునం దిడన్ మిన్నగ వెల్గి నట్టిది యమేయ బలాన్విత తక్ష కాభముం  జెన్నుగ గంగ నీట నభిషిక్తము నాజి యుగాభమౌను శ త్రూన్నత మిత్ర శోక పర మోల్లసదం బిట వేల నానెనే
సీ.	ఆతని బహు దీర్ఘ హస్తము నారి రాపిడి గట్టిపడినది విరివి గాను దక్షుని పరిఘాభ దక్షిణ బాహు దండము వేల యాల నడరి యిడినది తలగడగా మఱి విలసిల్ల రాముఁడు మరణ మేని కడలి తరణ మేని నేఁ డగు నాకంచు నిశ్చయించి యెడఁద శయనించె సన్ముని సరణి నుండి
తే.గీ.	విహిత విధి నప్రమత్తతఁ బృథివి పయిన నుండ దర్భ తల్పము నందు నుత్తమముగఁ  గడచె రేలు మూడు గొలువఁగా సముద్రు  ధర్మ వత్సలుఁ డంచిత ధర్మ వేది
చం.	నియతినిఁ బూజ సేసినను నెమ్మిని రాముఁడు వార్ధి మందుఁడై భయ మెద లేక యించుకయుఁ బార్థున కీయఁడు దర్శనమ్మునున్ నయనము లెఱ్ఱవాఱఁగ ఘనమ్ముగ రాముఁడు కిన్క నూని కాం చి యనుజుఁ జెంత లక్ష్మణు వచించె సులక్షణు తోడ నివ్విధిన్
చం.	ఒసగఁడు స్వీయ దర్శనము నుద్ధతి సాగరుఁ డింక నక్కటా పొసగవు మంచివారి మృదు పూరిత వాక్యము లార్జవంపు టా పస శమమున్ క్షమాగుణ మవశ్యము నిర్గుణు లందుఁ జూపఁగా వసుధ ఫలమ్ము లీయ వవి వారి నశక్తులుగాఁ దలంతురే
ఆ.వె.	తనను బొగడు కొను నతనిని దుష్టుని ధృష్టు దండ మెత్తి వేగ దశ దిశలను బాఱు వానిఁ గాంచి పన్నుగ గౌరవిం చును జగమ్ము వింటె చోద్యముగను
కం.	కలుగదు కీర్తి యశమ్మును గలుగదు లక్ష్మణ! జయమ్ము కయ్యము లోనం బలికిన సామ వచనములు లలితమ్ముగ నెన్నఁ డీ యిల విచారింపన్
ఉ.	కాంచుమ నేఁడు ఘోర విశిఖమ్ముల నేయఁగ నేను   లక్ష్మణా!  మించి మహాబ్ధి తోయములు మెండుగ స్రుక్కఁగ భిన్న నక్ర రా  ట్సంచయ మెల్ల చోటులఁ బ్రసారము కాఁగ భృశమ్ము తేలి యీ యంచిత భీమ సాగరము నార్తిల నిప్పుడు మిక్కుటమ్ముగా
ఆ.వె.	భోగి భోగములను ముక్కలు చెక్కలు కాఁగ భూరి మత్స్య కాయములను గరుల తొండములను  గాంచుమ సౌమిత్రి నీరరాశి యందు నిండి యుండ
తే.గీ.	శంఖ శుక్తికా జాలము సఝష మకర సంయుత మకరాలయమును  శర వరాలి నేను శోషిల్లఁ జేయుదు  నేఁడు భీమ యుద్ధ మందు వీక్షింపుమ యిద్ధ చరిత
చం.	నయముగఁ జూప నే క్షమను నన్నసమర్థునిగాఁ దలంచె నౌ ర యుదధి యిట్టి వారి కిసి లక్ష్మణ! యోరిమిఁ జూపఁ బాడియే ప్రియముగ స్వీయ దర్శనము ప్రీతిని వేఁడఁగ నీయఁ డక్కటా రయమునఁ తెమ్ము వింటిని శరమ్ములఁ బన్నగ సన్నిభమ్ములన్
తే.గీ.	కడలి నెండింతుఁ బదములఁ గపులు సనఁగ క్షోభ పెట్టుదు వనధి నక్షోభ్య మైన వేల గల యూర్మిమాలిని విశిఖ పంక్తి  వేగ మొనరింతు మర్యాద వీడు నట్లు
చం.	కలఁచెద నిమ్మహార్ణవముఁ గ్రన్నన భీకర దానవాలి సం కులమును బల్కి యివ్విధము క్రోధ సమాకుల లోచనుండు రా ట్కుల మణి చాప హస్తుఁడు కడుంగడు కిన్కను ఘోర వహ్ని యు జ్జ్వలితము వోలెఁ గన్పడెను బార్థ వరేణ్యుఁడు రాముఁ డత్తఱిన్
తే.గీ.	వంచి విల్లు ఘోరమ్ముగ వణఁకఁ జేసి జగము నుగ్ర శరమ్ముల సత్వరముగ విడిచె బాణములను రాఘవుఁడు శతక్ర తువు విడిచి నట్లు వజ్రము దుస్సహమును
ఆ.వె.	మండుచు నవి యెల్ల మెండుగ తేజము నను మహా జవమున నారసముల నుత్తమములు దూఱె నుదధి జలమ్ములఁ   బన్నగములు వణఁక మిన్నగాను
ఆ.వె.	ఘోర మయ్యెఁ గడలి మారుత ధ్వానమ్ము మిన్ను ముట్ట మకర మీన కంపి తమ్ము నై కరమ్ము తచ్ఛర సంపాత వేగమునను దిశలు పిక్కటిల్ల
తే.గీ.	అలలు పెల్లుబుకె వడి ముత్యములు శంఖ ములు తరంగములను గూడి పొర్లు చుండె  ధూమ మయము లయ్యె నలలు తోరముగను సాగరము భీకరం బయ్యె సత్వరముగ
ఆ.వె.	వ్యథితు లైరి బలులు పాతాళ తలవాసు లెల్ల దానవు లట నింక దీప్త వదన దీప్త నయన పన్నగ సంచయ మెల్లఁ జూచు చుండఁ దల్లడిల్లె
తే.గీ.	సింధు రాజ భంగమ్ములు చిత్రముగను నక్ర మకరమ్ములను గూడి నభము ముట్ట లేచె నువ్వెత్తునను జెలరేఁగి వింధ్య మందర నిభము లప్పు డమందముగను
తే.గీ.	సుళ్లు తిర్గిన భంగ రాసులను భ్రాంత                  చిత్త రాక్ష సోరగపు టంచె లవి యెల్ల   పైకి లేచి పడు మొసళ్ల పటల మెల్ల సంవృతములు కా నగపడె సలిల రాశి
కం.	కని యుగ్రు రాఘవుని విం టిని లక్ష్మణుఁ డంతఁ బట్టి ఠేవన్ హస్త మ్మున లేచి వేగ వలదం చును బల్కెను లాగు చుండఁ జొప్పడ బుసలే
తే.గీ.	ఆర్య యిది యెల్ల లేకయె యర్ణవంపుఁ గార్య మగును జక్కఁగ వీరవర్య! నిన్ను బోలు వారు చిరము కిన్క వొంద రిట్లు  కనుమ సాధు వృత్తమ్మును గాంచ ఫలము
కం.	సుర ఋషులును బ్రహ్మర్షులు స్వరాధికముల వలదంచు వచియించిరి యె ల్లరు కష్ట మిది యనుచు నం తరిక్షమునఁ గాన రాక త్రాసము మీఱన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది యొకటవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 22.

 

 

	అంత శ్రీరాముఁడు సముద్రుని తోడ నిన్నిప్పుడు సపాతాళ మెండింతు నని బ్రహ్మాస్త్రమును సంధింప నాతఁడు ప్రత్యక్షమై ప్రార్థించి నీలుని చే వారధిని కట్టింపుఁడు నాపై నని యంతర్ధానము కాఁగ వానరుల సాహాయ్యముతో నీలుఁడు సముద్రముపై వంతెన నైదు దినములలోఁ గట్ట నెల్లరు సంతోషముతోఁ జిందులు వేయుచు దాఁటి యావలి యొడ్డున నిల్చుట.
కం.	అంతఁ బలికె రఘు వరుఁ డ త్యంతము దారుణములు గిర లబ్ధినిఁ గని యెం డింతు నిను సపాతాళము సాంతమ్ముగ నర్ణవంబ! యని యుగ్రుండై
తే.గీ.	అగ్ర్య మచ్ఛర దగ్ధ తోయముల నెండి యర్ణవమ! నీవు నిహత సత్త్వాలి  రేఁగ నిసుక యెల్లెడలను గాంతు విపుడు నీదు దర్ప మివ్విధి నణఁగంగఁ దథ్యముగను
ఆ.వె.	అంప వాన కురియ నింపుగ నా వింటి నుండి తెఱపి లేక యెండ నీవు నడక నేఁగు వారు నగచరు లెల్లరు సాగరంబ! కనుమ వేఁగి తూఁగి
ఉ.	నేరవు నీవు పౌరుషము నిష్ఠను నాదు పరాక్రమమ్మునున్ ఘోరత రాసురాలయ! సుఘోర విచారము నందు దీ విటన్ నా రఘు వంశ వీరుఁ డని నారస మా విలు నందుఁ గూర్చి గం భీరుఁడు బ్రహ్మదండ నిభ  భీమ తరాస్త్రము బ్రహ్మ మెక్కిడెన్
ఉ.	లాగఁగ నారి ఘోరమును  రాఘవుఁ డొక్క త్రుటిన్ నభం బహో నాగము లెల్ల నంతట ఘనమ్ముగఁ దూఁగఁగ వేగ వ్రయ్యునో నాఁగ స్ఫురింప సంతమము నాలుగు దిక్కులఁ బ్రాకె లోక మం దా గతి రేఁగెఁ దల్లడిలె నంతఁ దటాక సరోవ రాపగల్
సీ.	శశి సూర్య నక్షత్ర సంచయమ్ము తిరుఁగఁ జాగెను వెన్కకు వేగ మణఁగి భాస్క రాంశువు లున్నవాయు పథమ్మునఁ జీఁకటి వ్యాపించెఁ జిత్రముగను వేలవే లుల్కల వెలిఁగె నభో వీథి యంతరిక్షమ్మున నశని రావ ములు రేఁగె మిక్కుటముగ దద్దరిల్లంగ నెల్ల మేఘమ్ములు చెల్లచెదరె
తే.గీ.	దివ్య మారుతపంక్తులు తీవ్ర గతిని వీవ నెల్లెడఁ దరు లెల్ల విఱిగి పడెను మాటి మాటి కెగురు చుండె మబ్బు లెల్లఁ గదలె గిరులు విఱిగె నా శిఖరము లెల్ల
ఆ.వె.	దివిని ముట్టి మబ్బు లవి నిస్వనమ్ముల తోడ మెఱుపు లొసఁగెఁ దోరముగ న నల కణమ్ముల నుఱుములు పిక్కటిల్లంగ దిక్కు లెల్ల నంతఁ గ్రక్కదలఁగ
చం.	కనఁబడు నట్టి భూతములు గట్టిగఁ బిడ్గుల వోలెఁ గూయఁగాఁ గనఁబడ నట్టి వార్చినవి కాఱియ భైరవ నిస్వనమ్ములన్ వనరిన వెల్లఁ దాపమున వారని భీతి సెలంగ నాత్మలన్ కనమట నెట్టి చేష్టలను గ్రమ్ముకొనంగ భయమ్ము తీవ్రమై
తే.గీ.	భూతములఁ గూడి యూర్మికా వ్రాతములను గూడి రాక్ష సోరగములఁ గూడి వేగ వంత మయ్యె మహా వేగ వార్ధి దాఁటె వేల యోజనము తృటిని వేఱు చోట
ఆ.వె.	తా నతిక్రమించు దాని నద నదీప తినిఁ జెలంగు దాని వననిధిఁ గని రాఘవుండు పగతుర వధించు వాఁడు మ రలఁ డొకింతయును నరర్షభుండు
కం.	వనరాశి మధ్య నుండి వ డి నా సముద్రుండు లేచె డిగ్గన నమ్మే రు నగమ్ము నుండి యుదయిం చు నా దివాకరునిఁ బోలుచు నట స్వయముగన్
మ.	ఒసఁగెన్ దర్శన మా సముద్రుఁ డతి దీప్తోగ్రాస్య సర్పమ్ములన్ వసు భూషా విలసచ్ఛరీరమున సద్వైడూర్య సంకాశుఁడై సు సరోజచ్ఛద సన్నిభేక్షణుఁడు నక్షోభుండు పుష్పౌఘ దా మ సురాజద్వర మూర్ధ భాసితుఁడు హేమభ్రాజి తాబంధుఁడై
సీ.	రక్త మాల్యాంబర రాజి తాంగుఁడు నాత్మ సంజాత  రత్న భూషణ విరాజి తుండు వివిధ ధాతు మండిత హిమవన్నిభుండు కౌస్తుభ సోదరుండు నైన నొక్కపేట నడుమ నుత్తమ పాటల ప్రభ మెఱయుచు నున్న రత్న మడర విపు లోరమున సుందరపు భంగి నుత్తుంగ భంగ సమావృత భాసితుండు
తే.గీ.	కాలి కానిల సంకుల ఘన రవుండు సింధు గంగా ముఖ నదులు సేరఁ దోడు క్షుబ్ధ రాక్షస పన్నగ ఘోర నక్ర పరివృత వివిధ రూప నిర్జర విభుండు
ఆ.వె.	సాగరుండు వచ్చి చయ్యన నామంబు నుచ్చరించి రాఘవోత్తముఁ గని బాణ హస్తు నంతఁ బ్రాంజలి భక్తితోఁ బలికెను వినయమునఁ బలుకు లిట్లు
చం.	పుడమియు గాలి యాకసము పూరుష వర్య! జలమ్ము కాంతియుం దడయక వారి నైజములఁ దప్పక నిల్తురు శాశ్వతమ్ముగం గడలిని నా స్వభావమె యగాధపు టున్కి చరింప దాఁట వీ లిడకయె గాధమై యునికి యెంతొ వికారము నాకు రాఘవా!
ఆ.వె.	కామము సెలగంగఁ గాదు లోభమ్మునఁ గాదు రాఘవేంద్ర! కాదు భీతి నేను వల్కు టిట్లు మాన వాధిప పుత్ర! లోక నైజ మేను వీఁక నందు
తే.గీ.	గ్రాహ నక్రాకుల జలము రామ చంద్ర! నేను స్తంభింతు నెట్లైన వానరులఁ ద రింపఁ జేయుదుఁ గపుల బాధింప వేవి వీలు కల్పింతు రాఘవ! వీరు దాఁట
ఉ.	నా విని పల్కె రాఘవుఁడు నైపుణుఁ డస్త్రము లందు మిన్నగా నో వరుణాలయా వినుమ యుగ్ర మమోఘమ యీ శరం బహో  నీవ వచింపుమా యెచట నే విడువంగఁ దలంతువో వడిన్ నా విని సాగరుం డనియె నారసముం గని పల్కు లివ్విధిన్
చం.	కలదొక టుత్తరమ్మున నృకాంతుఁడ! నా దగు పుణ్య దేశమే యిల ద్రుమకుల్య నామమున నింపగు ఖ్యాతిని నీకు నెర్కయౌఁ గలరట నుగ్ర దస్యు లఘ కర్ములు త్రాగుచు నా జలమ్ము బె స్తలు ప్రముఖుల్ సహింప నయ! స్పర్శను వీడు శరమ్ము నచ్చటన్
కం.	విని సాగరు వాక్యములను ఘన దీప్త శరమ్ము విడిచెఁ గాకుత్స్థుం డం త నరర్షభుం డమోఘ మ్మును జలనిధి పలికిన స్థలమున వేగముగన్
తే.గీ.	పడఁగ వజ్రాశని సమప్రభా శరమ్ము తత్ప్రదేశమున మరు కాంతార మనఁగ విశ్రుతమ్మున  నినదించెఁ బృథివి బాణ పీడితంబై  యధికముగ బిగ్గరగను
తే.గీ.	తోయ ముద్భవించె శరముతో రసా త లమ్ము నుండి కూప మట నేర్పడెను వ్రణ మ నంగ విశ్రుతం బయ్యెను బొంగ నుదధి జలము వోలు నీ రచ్చట సంతతమ్ము
తే.గీ.	చీల్చు నట్టి ఘోరధ్వని చెవులు దద్ద రిల్ల నుద్భవించె నపుడు పెళ్లు మనుచు బాణపాత వేగమున గర్భమున నున్న జలము సంపూర్ణ మెండెఁ దత్క్షణము నందు
ఉ.	అమ్మరు కాననమ్ము ధర ఖ్యాతినిఁ బొందె విశేష రీతిగా నిమ్మను జేశ్వరుండు కడు పెల్లను శోషిలఁ జేసి ముల్కితో నిమ్ముగఁ దా వరం బొసఁగె నింద్ర సమాన పరాక్రముండు రా గమ్మునఁ బండితోత్తముఁడు క్రన్నన దానికి నివ్విధమ్ముగన్
తే.గీ.	విగత రోగ పశువు లిట వృద్ధి సెంద సుఫల మూల రసములతో సురుచి రాజ్య చందన క్షీర యుతము నౌషధ సహితము బహు గుణముల మరు వనము పరఁగు నంచు
కం.	రామ వర దానము వలన నా మరు కాంతార మడరె నంచిత గతినిన్ భీ మోదరమ్ము మండఁగ రామునితోఁ బలికె సాగర వరుం డంతన్
ఉ.	ఈతఁడు సౌమ్య చిత్త! నలుఁ డీతఁడు పుత్రుఁడు విశ్వకర్మకున్ వే తరి యింప వంతెనను వృక్ష చరుం డిటఁ గట్టు నా పయిం బ్రీతి నొసంగె నా వరము వీనికిఁ దండ్రి వహింతు వారధిన్ భూతల నాథ నందన!  సముం డితఁ డెన్నఁగఁ దండ్రి కిద్ధరన్
కం.	విమ లోదధి యంతర్ధా న మయ్యె వచియించి యిట్లు నలుఁ డుత్థితుఁడై  సముచితముగాఁ బలికె ని ట్లు మర్కటశ్రేష్టుఁ డా బలుఁడు రామునితో
చం.	పలికె నిజమ్ము సాగరుఁడు వంతెన కట్టుదు నాత తాబ్ధిపై నలవడఁ దండ్రి లావు జగ మందు నరాలికి నొప్పు దండమే తలఁతును రామ యివ్విధము దానము సాంత్వము నింక నోర్మియున్ వల దకృతజ్ఞు లందు గతి వారిధి యిచ్చెను దండ భీతినిన్
కం.	తనపై వంతెన కట్ట మ దినిఁ గోరుచు సాగరుండు దృష్టిడి దండ మ్మున రాఘవున కొసఁగె మి ట్ట నెంచి చూడంగ నిక్కడ రఘు వరేణ్యా!
తే.గీ.	ప్రీతి వరమిచ్చెఁ దల్లికి విశ్వకర్మ మందర తటిని వాని కుమారుఁడను స ముండ వానికి స్మృతి సముద్రుం డొసంగె నడుగమి వచింప కుంటి నే నార్య నీకు
తే.గీ.	నే సమర్థుఁడ నిర్మింప నీర రాశి సేతువును నేఁడ కపు లెల్ల సిద్ధ మగుఁడు కట్ట నన రాము నానతిఁ గపి వరేణ్యు లెల్ల వేల సంఖ్యల వని కేఁగి రెలమి
ఆ.వె.	శైల సంచయమును శైల సన్నిభులు శా ఖామృగ గణ పతులు భీమ బలులు విఱిచి యీడ్చికొనుచు వేగ వచ్చిరి సాగ రాంకమునకుఁ దివిరి యంద ఱెలమి
తే.గీ.	అశ్వకర్ణ సాల ధవ ఘనార్జున కుట జ తిలక తిమిశ ఘన తాల సప్తపర్ణ బిల్వ కర్ణికా రాశోక వృక్ష చూత వంశములఁ బుష్పితమ్ముల వనధి నిండె
ఆ.వె.	వేరు లుండ కొన్ని వేరులు లేక కొ న్నింటిఁ దరుల లేపి వెంట తెచ్చి రడరి యంత యెల్ల హరు లింద్రు ధ్వజములఁ బోలు వాని వేగ వేల కెలమి
తే.గీ.	తాల తరులు దాడిమ వీరుధమ్ము లింక నారికేళములును దాండ్ర నగ వరములు వేప చండ్ర పొగడ చెట్లు వేఱు వేఱు  చోట్ల నుండి తెచ్చిరి హరి శూరు లడరి
చం.	శిలలను బర్వతమ్ములను శీఘ్రమ కుంజర సన్నిభమ్ములన్ బలులు మహా శరీరులును వానర వీర వరుల్ వెకల్చి యా జలనిధి కంత యంత్రములఁ జక్కఁగ తెచ్చిరి సంభ్రమమ్మునన్ జలమున వేయ శైలములు సత్పథ మంటి పడెన్ జలమ్ములే
తే.గీ.	కడలి క్షోభించెఁ బడుచుండ గండ్ర శిలలు మిక్కుటమ్ముగ నప్పు డే ప్రక్క గనిన మూరి వంద యోజనముల పొడవు సూత్ర ము నితరులు పట్టి రచ్చట మోదమునను
ఆ.వె.	కట్టఁ దొడఁగె నలుఁడు కడలి నద నదీ ప తి పయినఁ గడు దొడ్డ దిట్ట మైన వంతెన నట దొడ్డ పనుల వానరులు సా హాయ్య ముండఁ దనకు నంచితముగ
సీ.	దండముల నటఁ గొందఱు పట్టు చుండిరి యన్యులు వందల హరులు వెదకఁ జాగిరి రాము నాజ్ఞ గిరి మేఘ నిభులు కట్టుచు నుండిరి కాష్టములను దృణముల సుమ తరు గణముల సేతువు నిర్మింపఁ దొడఁగిరి నెమ్మి హరులు శైల సన్నిభముల మేలి ఱాల నగ శిఖరముల మోయుచుఁ గానఁ బడిరి
తే.గీ.	పరువు లిడుచును శిలలను బఱచు చుండి పర్వతమ్ములఁ బడవేయ వార్ధి యందు నుద్భవించెను శబ్దమ్ము లద్భుతముగ దిక్కు లెల్ల ఘోరమ్ముగఁ బిక్కటిల్ల
చం.	తొలి దిన మందుఁ బట్టుదలతోఁ ద్వరితుల్ పదు నాల్గు యోజన మ్ముల నట  వంతెనన్ ఘన కపుల్ మఱి యా నలుఁ గూడి కట్టఁగా మలి దిన మందుఁ గుంజర సమానులు వింశతి కట్ట యోజన మ్ము లడరి యేక వింశతి సమోదము మాడవ నాఁడు కట్టఁగా
తే.గీ.	యోజనము లిరువది రెంటి నోజఁ గట్ట నాల్గవ దినమం దేనవ నాఁడు కట్టె నింపుగ నిరువై మూటిని సొంపు మీఱ యోజనమ్ముల నా వాన రోత్కరమ్ము
తే.గీ.	నలుఁడు విశ్వ కర్మ సుతుఁడు బలము నందు ఘనుఁడు శ్రీమంతుఁ డుత్తమ కపి వరుండు కట్టె గొప్పవంతెనను  సాగరము నందు నెట్లు తండ్రి యడరు వాడొ యట్లు మించి
ఆ.వె.	మర్కటుండు నలుఁడు మకరాలయమ్మున సాగరమ్ము నందుఁ జక్కఁ గట్ట సేతువు వెలిఁగె  సురుచిరముగ నచ్చట   నంబరమున స్వాతి యధ్వ మనఁగ
ఆ.వె.	కాంచఁ గోరి దేవ గంధర్వ సిద్ధ మ హర్షు లద్భుతమును నంత వచ్చి నిల్చి రుత్సుకు లయి నింగిని  నా సమ యమ్ము నందు నెదల హర్ష మడర
కం.	నలసేతువు సుర గంధ ర్వు లడరి పది యోజనమ్ములు వెడలు పుండన్ లలితమ్ము గ శత యోజన ములు పొడ వుండఁగ నసాధ్యమును గని రంతన్
ఉ.	గెంతుచు దూఁకుచుం గపులు కేలి నొసంగుచు ఘోర గర్జలన్   సంతస మందు చుండఁగ భృశమ్ముగ భూతము లెల్లఁ గాంచె నా వింతను రోమహర్షణముఁ బృథ్విని దుష్కర మైన దానినిం జింతకు నంద రాని దగు శ్రేష్టపు టద్భుత సేతు బంధమున్
ఆ.వె.	వంతెన నటఁ గట్ట బల్లిదమును వేల కోట్ల సంఖ్యలు ప్లవగులు ముదముగ సంభ్రమించి యంత సాగర పారము సేరఁ దొడఁగి రెల్ల శీఘ్రముగను
కం.	సుకృతము సు విశాలము శ్రీ ప్రకటిత  సుసమాహితమ్ము రమ్యతరమ్మున్ మకరాలయమునఁ గాంచ న ది కేశ వీథి వలె వారధి ఘనము దోఁచెన్
ఆ.వె.	కడలి పార మందు గద నూని చేత వి భీషణుండు వైరి వీరుల నెది రింప సచివ సహిత మింపుగ నిల్చెను రాక్షస వరుఁ డెలమి రమ్యముగను
ఉ.	భూవరు సత్య విక్రముని ముందఱ రామునిఁ గాంచి పల్కె సు గ్రీవుఁడు రాఘవా! కపి వరేణ్యుని యీ హను మంతు వీపుపై ధీవర యెక్కు లక్ష్మణుఁడు దీటుగ నంగదు పైన నెక్కఁగా నా వర వానరోత్తములు నంబుధిపైన జరింత్రు  మోయుచున్
ఆ.వె.	సైన్యమునకు ముందు చాగె శ్రీమంతుఁడు  రాముఁ డంత ధర్మ రతుఁడు ధన్వి లక్ష్మణు ననుజు శుభ లక్షణుఁ గూడి సు గ్రీవ సంయుతమ్ము పావనుండు
ఉ.	కొందఱు సైన్య మధ్యమునఁ గొందఱు పార్శ్వము లందు వానరుల్ గొందఱు నీట నీఁదుచును గొందఱు నన్య పథమ్ము లందునుం గొందఱు నింగి మార్గమును గోరి చరించిరి  పక్షిరాజు నా చందము దోఁప వేగముగ సంతస మొప్ప ససంభ్ర మాత్ములై
ఆ.వె.	కడలి రేఁగి నట్టి ఘనమైన శబ్దము మంద మయ్యెఁ గపుల మంద ఘోర సేన సాగు చుండి చేసిన భీషణ రవములు సెలరేఁగు నవసరమున
కం.	నలు సేతువు పై దాఁటఁ గ పుల సైన్యము తీర మందు మూలఫలమ్ముల్ జలములు గల దేశమ్మున  నిలిపెను సుగ్రీవుఁ డెడఁద నెమ్మి సెలంగన్
తే.గీ.	చేరి రాముని నమరులు సిద్ధ చార ణులు మహర్షులు పావన జలము చేతఁ బ్రీతి నభిషిక్తుఁ జేసిరి యాతతంపు టద్భుతము దుష్కరము నైన యప్పనిఁ గని
కం.	నరదేవ! జయం బయ్యెడు ధరణి స సాగరము సంతతము కాకుత్స్థా! నిరతిం దగఁ బాలింపుమ గిర లాశీర్వచనము లొసఁగిరి యిబ్భంగిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది రెండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 23.

 

 

	అనేక నిమిత్తములను గని రాముఁడు తమ్ముని లక్ష్మణునిఁ గౌఁగిలించి యీ శకునములు వానర ఋక్ష రాక్షస వీరుల ఘోర యుద్ధమును సూచించు చున్న వని సైన్యమును దగిన వ్యూహముగా నమర్ప వలె నని లంకపై దండెత్త వలె నని పలుకఁగ సుగ్రీవ విభీషణులతో గూడి వానర సైన్యము లంక కభిముఖమై చనుట.
కం.	శకునమ్ములఁ గని రాముఁడు శకునము లెఱిఁగిన విబుధుఁడు సహజన్ముని నుం చి కవుఁగిలి లోన నంతఁ బ లికె లక్ష్మణు తోడ నరవరిష్ఠుం డిట్లున్
తే.గీ.	శీత లోదకముల తోడ నాతత ఫల వంత వనముఁ జేరితి మిప్దు వానర బల మెల్ల విభజించి వ్యూహము నింపుగ నొన రింప నర్హము లక్ష్మణ! లీల మనకు
ఆ.వె.	ఋక్ష వానర గణ రాక్షస వీరుల కుఁ బొడచూపు చుండె ఘోర మైన బాధ లోక నాశ భయము భీమముగఁ గ న్పట్టు చున్న దిపుడు నాకు ననుజ!
ఉ.	వాయువు వీచు చున్నయది పాంశు సమేతము మిక్కుటమ్ముగా నాయత రీతిఁ గంపనము లారయ వచ్చె ధరాతలమ్ములోఁ బాయక వే ప్రకంపములు పర్వత పంక్తులఁ గాన వచ్చెనే యీ యెడఁ గూలెఁ బాదపము లిద్ధర ఘోరము లిచ్చ టచ్చటన్
కం.	ఘోరక్రూర మృగాభ మ హా రవ మేఘములు శోణి తాకలితమ్ముల్ నీరములు గురియు చున్నవి క్రూరముగఁ బరుషములై సుఘోరపు రీతిన్
ఆ.వె.	రక్త చందనంపు రమణ సంధ్య తనరు చుండె దారుణముగ మండు భంగి నగ్ని మండలమ్ము లాదిత్య గోళమ్ము నుండి రాలు చుండె మెండుగాను
కం.	క్రూర మృగములు విహంగము లా రవి వీక్షించు చుండి యతి దీనముగన్ వారక యార్చుచు నున్నవి మూర భయం బెడఁదల ఘనముగ నెల్లెడలన్
తే.గీ.	ఇంచుకయుఁ బ్రకాశమ్ము వహింపకుండ రాత్రి వేళ చంద్రుండు తారా ధవుండు తాప మొసఁగు చుండెను జగత్క్షయ మనంగ  నీలి రక్తాంశువుల నూనె నీరజారి
ఆ.వె.	మున్నెఱుఁగని యట్టి   ముదుగైన చిన్నని రూప మంది దినకరుండు గాలి గుడి నగపడు చుండెఁ గడు నీలి మచ్చ నూ నె విమ లార్కుఁ డనుజ! నింగిలోన
కం.	కను మో లక్ష్మణ! నక్ష త్ర నిచయ మీ ధూళి చేతఁ దద్దయును మఱుం గునఁ బడెఁ దెలుప యు గాంతం బని లోకమ్ములకు నెల్ల నాశ్చర్యముగన్
కం.	కాకులు డేగలు గ్రద్దలు వీఁక నెగురు చుండెఁ గ్రింద బీభత్సముగన్ భీకరముగ నక్క లిచటఁ గూఁక లొసఁగు చుండెఁ గనుమ ఘో రాశుభముల్
తే.గీ.	శైల శూల ఖడ్గమ్ముల నాల మందు విసరఁ గపి రాక్షస గణమ్ము వసుధ నిండు మాంస శోణిత కర్దమ మయ మగు నిఁక భూ తలం బెల్ల సౌమిత్రి! యాతతముగ
ఉ.	ఇప్పుడ ముట్టడింప వలె నెల్ల హరీంద్రులఁ గూడి లంకనున్ గొప్ప దతిక్రమింప సుర కోటికి శక్యము కాని దానినిం జొప్పడ వేగ మింపుగను శూరుఁడు రాఘవుఁ డిట్లు పల్కఁ గా నప్పురుషోత్తముండు వడి నంతట నా విభుఁ గూడి వానరుల్
తే.గీ.	రావణాసుర పాలిత రమ్య పురము న కభిముఖముగ సుగ్రీవు నగ చరేంద్రు నవ్విభీషణుఁ గూడి యా హరి గణమ్ము కదలె నినదించుచు వధింపఁగ రిపు కోటి
కం.	ముద మందె రాముఁ డారసి యెద వీర హరుల పనులను నింగితముల నిం క దృఢ మనస్సులను భృశము కదలంగఁ దనకుఁ బ్రియ మొసఁగఁ గపివరేణ్యుల్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది మూడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 24.

 

 

	లంకను జూచి రాముఁడు లక్ష్మణునితో లంకా నగరమును వర్ణించి సైన్యమును వ్యూహముగా నిలుప నాజ్ఞాపించి బంధింపఁ బడిన శుకుని విడువ సుగ్రీవు నాదేశింప శుకుఁడు రావణునిఁ జేరి వానర సైన్య బలమును వర్ణింప రావణుఁడు స్వీయ బలమును బ్రస్తావించుట.
కం.	కపి వీర మహానీక మ్ము పన్నుగ వెలింగెఁ జిత్రముగ వీక్షింపం గపి రాజుతో శరత్కా ల పూర్ణిమ వలె శశి తారల సహిత మచటన్
ఆ.వె.	పృథ్వి సంచలించెఁ బీడింపఁ బడి త్రాస మందెఁ గరము సాగ రాభ వాన ర సుమహా బలౌఘ రయమున నత్తఱి నక్కజముగ సకల దిక్కు లందు
ఉ.	వేఁగఁగ లంక లోన ఘన భేరులు నింక మృదంగముల్ వడిన్ మ్రోఁగఁగ నాలకించిరి ప్రమోదము నందిరి పుల్కరింపఁగన్ బాగుగ మేను లెల్ల నట వానర వర్యులు సైప కా ధ్వనుల్ వేగమ మించి శబ్దములు పెద్దగఁ జేసిరి యెల్ల రంతటన్
ఉ.	వానర కోటి గర్జలను వారిద నిస్వన సన్నిభమ్ములన్ వీనుల రాక్షసుల్ వినిరి వీరులు దర్పము మీఱ నార్వఁగా నా నగరమ్ము లంక నట నారసి చిత్రపతాక యుక్తమున్    జానకిఁ జేరె డెందమునఁ జయ్యన రాఘవుఁ డార్తి తోడుతన్
ఆ.వె.	లోహి తాభిభూత రోహిణీ సతి వోలె సీత దశ వదనుని చేత బంధి త మృగశాబ లోచన మదిని జానకి లంక లోన నుండి రగులు చుండు
ఉ.	వెచ్చగ నిశ్వసించి రఘు వీరుఁడు రాముఁడు గాంచి లక్ష్మణున్ మెచ్చుచు విశ్వకర్మ నెలమిం బురి నైపుణిఁ గట్టెఁ గాంచుమా యిచ్చటఁ గొండ పైన నభ మింపుగఁ దాఁకు విధమ్ముగా నహో హెచ్చు విమాన పంక్తుల రమేశు నభో నిలయమ్ము భంగినిన్
ఆ.వె.	పాండు రాభ్రముల నపార మావృతములై వెలుఁగు చున్న వనుచుఁ బ్రీతిఁ బల్కె లంక శోభిలెఁ గడు లక్ష్మణ! పుష్పిత వనుల చిత్రరథము పగిది నరయ
తే.గీ.	వివిధ విహగ సమృద్ధము వితత శుభ వి రాజితము ఫలపుష్ప విలాసితమ్ము మత్త విహగ ప్రలీన భ్రమర గణమ్ము కోకిలాకుల శాఖల గొప్ప పురము
ఆ.వె.	విమల వాయు వడరి వీచు పురం బిది యని వచించి రాముఁ డాజ్ఞ లొసఁగె సేన నెల్లను విభజింప ననుసరించి శాస్త్రములను బ్లవఁగ సత్తములకు
చం.	హరి బల యుక్త వీర వరుఁ డంగదుఁ డుండ వలెన్ సనీలుఁడై హరిదళ మధ్య మందు ఘనుఁ డాజిని దుర్జయుఁ డెల్ల వారికిన్ హరిదళ దక్షిణమ్మున మహా బలుఁ డా ఋషభుండు స్వీయ వా నర బల సంయుతుండు నయి  నైపుణుఁ డాజిని నిల్వ నర్హుఁడే
ఆ.వె.	ఈ ప్లవంగ సేన కెడమ ప్రక్కన నుండు గంధ హస్తి నిభుడు గంధమాద నుండు గొప్ప బల్లిదుండు దుర్ధర్షుండు వానరప్రవరుఁడు భద్ర గతిని
చం.	నిలిచెద సేన కగ్రమున నే నిట లక్ష్మణుఁ గూడి బల్లిదున్ వలసిన నప్రమత్తతను బమ్మి సుషేణుఁడు జాంబవంతుఁడున్ బలుఁ డగు వేగదర్శి కపి వర్యుఁడు ముగ్గురు సేన కుక్షినిన్ సలలిత రీతిఁ గాచెదరు సంగర వీరులు ఋక్ష ముఖ్యులున్
తే.గీ.	వాన రానీకము వెనుక వాన రేశ్వ రుండు నిలుచు రక్షించుచు మెండుగాను లోక పశ్చిమార్ధమ్ము వరుణుఁడు కరుణ తోడ రక్షించు భంగిని దుర్జయుండు
ఆ.వె.	చక్కఁగ వెలిఁగె నట సమ్యగ్విభక్త వా నర బలమ్ము ముఖ్య హరి వరేణ్య రక్షితమ్ము మేఘ రాశితో వెల్గెడు నాకసమ్ము పగిది నద్భుతముగ
చం.	గిరి వర శృంగరాజములఁ గేళులఁ గైకొని వృక్ష రాజముల్ హరి వరు లెల్లఁ జేరిరి మహాసుర రాజ పురమ్ము లంకనున్ దురమునఁ జంపఁ గోరుచును దుర్జయ రాక్షస కోటి నెల్లనున్ గిరి శిఖ రాలి ముష్టులను గీ డొనరింపఁగ నెంచి రాత్మలన్
తే.గీ.	అంతఁ బల్కె మహా తేజుఁ డరసి రాఘ వుండు సుగ్రీవునిఁ గపీంద్రు దం డిట సు వి భక్త మయ్యె శుకుని నింక వానరేంద్ర! విడువ వలయు నని వచింప  విని యతండు
చం.	విడిచెను రాము నానతిఁ గపివ్రజ నాథుఁడు దూత నా శుకున్ విడివడి యవ్విధిం బ్లవగ పీడితుఁడై శుకుఁ డా రఘూత్తముం డిడ దయ నాజ్ఞ నార్తుఁ డయి యేఁగెను రావణు చెంత కంతటం గడు వడి మందహాసమునఁ గాంచి దశాస్యుఁడు పల్కె నివ్విధిన్
ఉ.	ఏ మిది నీదు ఱెక్క లవి యేలనొ కోసిన రీతి నున్నవే యేమి యనేక మానసుల కీవు వశం బయి నిల్చితయ్య శా ఖామృగ కోటి కక్కడ శుకా! యనఁగా విని తప్త చిత్తుఁడై తా మఱి పల్కె వాక్యములు తత్పతి చోదితుఁడై భయమ్మునన్
తే.గీ.	చేరి వడి సాగ రోత్తర తీర మేను బల్క నీదు వాక్యములు సాంత్వమునఁ జెప్పి నట్టి రీతిని మెల్లగ నచ్చముగను గోపులై చూచి నంతనె ఘోర హరులు
ఆ.వె.	పట్టి నన్ను నంతఁ గొట్టఁ దొడంగిరి ముష్టిఘాతములను గష్ట తరము ప్రశ్న లిడుట కయ్యె బాధింపఁ జాగిరి ప్రకృతిఁ దీక్ష్ణు లైన ప్లవగ వరులు
ఆ.వె.	సీత దారి నెఱిఁగి శీఘ్ర మేతెంచెఁ గ బంధ ఖర విరాధ పరమ వీర హంత రాఘవుండు హరినాథు సుగ్రీవు గూడి రాక్షసేంద్ర! కోప మూని
తే.గీ.	కట్టి వంతెన నింపుగఁ గడలి పైన దాఁటి యా లవణాంబుధి తత్క్షణమ్ము త్రోలి రక్కసుల నతఁడు మేలి వింటి నూని నిలిచె నచట రాక్షసోత్తమ విను
కం.	గిరి మేఘ సన్నిభమ్ములు హరి ఋక్ష సహస్రముల మహా సేన వసుం ధర నెల్లఁ గప్పి యున్న ద సురేంద్ర! వీక్షింపఁగఁ గడు జోద్యం బయ్యెన్
చం.	పొసగఁదు వాన రాసుర చమూ యుగళమ్మున కిప్డు సంధి యా యసురుల కింక దేవతల కత్తఱిఁ గాని విధమ్ము నెంచఁగా వెస వరణమ్ముఁ జేరెదరు వేగమ చేయుమ కార్య మొక్క టే ని సమర మిమ్ము లేని యెడ నీరజ లోచన నిమ్ము జానకిన్
చం.	విని శుకు భాషణమ్ములను వెల్గఁగఁ గన్నులు రక్త సిక్తముల్  కనులను గాల్చు భంగి ననెఁ గ్రన్నన రావణుఁ డిట్లు వాక్యముల్ నను సుర దేవయోనులు రణమ్మునఁ దాఁకిన సర్వ లోక భీ తి నెగడినం గడింది శుక! దేవిని జానకి నీయ నెన్నఁడున్
తే.గీ.	ఎప్పు డుఱుకు నా బాణము లప్పురుషుని రాముని పయి వసంత కాలమ్ము నందుఁ బుష్పిత ద్రుమముల పయి మూరి మత్త భృంగములు వాలు భంగిని బెట్టిదముగ
తే.గీ.	అంత నా యమ్ములపొదిలో నడరు  దీప్త కార్ముక చ్యుత శరములఁ గాల్చు వాఁడ రాఘవుని నుల్కలను గుంజరమ్ము ఘోర మత్త దర్పితముఁ బఱపు మాడ్కిఁ జెలఁగి
కం.	తారా గణముల ప్రభలను నా రవి యుదయించి వేగ హరియించు విధిన్ నే రామ బలము నెల్లను   మూరిన నా బలమున వడిఁ బోకారిచెదన్
ఉ.	నేరక నాదు వేగమును నీరధి తుల్యము నించు కేనియున్ మారుత తుల్య వీర్యమును మానవ మాత్రుఁడు రాఘవుం డనిన్ నేరక చేయ నెంచెను ఫణిప్రవ రాభ శరాళి నాదు తూ ణీరము నందు నుండుటను నేరక యుద్ధము సేయ వచ్చెనే
సీ.	పూర్వ మెఱుఁగఁడు రాముఁడు రణమందు నాదు బలము పరవీర దుర్జయమ్ము నాదు చాప మను వీణను శర కోణముల సురుచిరమ్ముగ రాగములను బలికింప నడరుచు వాయింతు జ్యాశబ్దములు వెలువడు ఘోరముగఁ జెలంగి యార్త గీతములు మహాస్వనము లయి విరాజిల్లు నెల్లెడ రమ్యముగను
తే.గీ.	బాణ తల ఘోష లడరంగఁ బరుల వాహి ని యను రంగస్థలమున మునింగి మించి వాద్యములను వాయింతు నే భండ నాంగ ణమున నేరఁడు రాముండు నర సుతుండు
తే.గీ.	నన్ను నెదిరింప నా వేయి కన్ను లున్న యింద్రుఁ డేని మఱి వరుణుఁ డేని స్వయము యముఁడు వైశ్రవణుం డేని యాజి నగ్ని నిభ శరమ్ముల శక్యులే నిక్క మెంచ

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది నాల్గవ సర్గము.

 

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 25.

 

 

	రాముఁ డపూర్వ మైన  రీతి వంతెన కట్టి స సైన్యము సముద్రము దాఁట రావణుఁడు శుక సారణుల నమాత్యులను బిలిచి మారు వేషముల రాముని సేనా బలము నెఱిఁగి రమ్మనిన వారేఁగి మహా వానర సైన్య సత్త్వ మెఱింగి బంధింపఁ బడి రాముఁడు విడువ తిరిగి వచ్చి రావణునకు నివేదించి సీతను రామునకుఁ దిరిగి యిమ్మని బోధించుట.
కం.	సబలము  దాఁటంగ నవి క్లబ మంబుధి రాఘవుండు గని దశముఖుఁ డం తఁ బిలిచి స్వీయామాత్యుల ను బలికె శుక సారణుల మినుకు లిప్పగిదిన్
చం.	కపి బల మెల్ల దుస్తరపుఁ గంధిఁ దరించె నపూర్వ రీతినిన్ నృప తనయుండు రాఘవుఁడు నీరధి వారధిఁ గట్టె వింతగా నిపు డది నమ్మ జాల నెద నెవ్విధి నైన నవశ్య మిత్తఱిం గపి వర సైన్య వీర్యమును  గ్రన్నన నెన్న నమాత్య శేఖరుల్!
తే.గీ.	చేరి వానర సైన్యము మీ రిరువురు నేర వలయు శాఖామృగ వీర వరుల వారి పరిమాణ మింకను బలము నెల్ల రామ సుగ్రీవ మంత్రుల రమ్య రీతి
ఉ.	మూరుదు రెవ్వ రిందు మును ముఖ్యులు వానరు లందు నెవ్వరో వారధి కట్టి రెప్పగిది వారిధి పైనను వారి రాశినిన్ వారట నిల్చి రెవ్విధినిఁ బార్థ కుమారుని కార్య వీర్యము ల్నేరగ నొప్పుఁ గైదువులు లీలగ లక్ష్మణు శక్తి యుక్తులున్
కం.	సేనాపతి యెవరు హరి వ రానీకమ్మునకుఁ దేజ మం దధికులకున్  మానుగ నెఱింగి వేగమ మీ నైపుణ్యముల రండు మేలుగ నిటకున్
ఆ.వె.	ఆన తీయ నిట్లు హరి రూప ధరు లయి శుకుఁడు శారణుండు శూర రాక్ష సులు హరి గణ నాథు బలములోఁ దూఱిరి వేగ గూఢముగను భీతి లేక
తే.గీ.	అరసి యూహింప రానిది హరుల సైన్య మొడలు గగురుపొడవఁ గరం బడరు నట్టి దానిని శుక సారణులకుఁ దరము గాక యుండ లెక్కింప నిల్చిరి దండు నందు
చం.	కని రట నా నిశాచరులు కానల వార్ధి తటిన్ గుహా తతిన్ ఘన గిరిశృంగ భాగముల గంతులు వేయుచు నున్న వారి దాఁ టిన మఱి దాఁటు చుండఁగ వడిం దర ణార్థము నున్న వారిఁ జే రిన యిఁకఁ జేరు వారినిఁ బరీక్షగ దిట్ట బలమ్ము నింపుగన్
ఆ.వె.	ఆ బ లార్ణవమ్ము నక్షోభ్యమును భీమ నాదము లొనరించు నగచ రాలిఁ గాంచి రసురు లచటఁ గన్నులు చెదరంగ విశ్మయమ్ము వొడువ వెక్కసముగ
తే.గీ.	వీరి నరసెఁ దేజస్వి విభీషణుండు శుకుని నా సారణుని రక్కసులను బట్టి యిరువురను రఘు రామున కెఱఁగి యంతఁ బలికెఁ బ్రచ్ఛన్నులను జూపి వాక్కు లిట్లు
తే.గీ.	రాక్షసేంద్రుని మంత్రులు రాఘవ! శుక సారణులు  లంకనుండి యిచటకు  వచ్చి నట్టి చారులు వీరల నరయుమ పర వీర దమనులు రాక్షస వీర వరులు
కం.	కని రాముని వారిద్దఱు ఘనముగ నార్తు లయి భీతి కదుర నెడఁదలం దు నశింప నాశ జీవిత మున నంజలి నిల్చి వచనములు పల్కి రిటుల్
ఉ.	వచ్చితి మార్య యిద్దఱము పంపఁగ మమ్ము దశాస్యుఁ డెన్నఁగా నిచ్చటి వాన రౌఘ బల మెల్లయు నం చన నాలకించి తాఁ జెచ్చెఱ రాముఁడే నగుచుఁ జెల్వపు భూత హితార్థి యిట్లనెన్ హెచ్చిన సేన నెల్లఁ గనిరే మము మీ పతి యాజ్ఞ మేరకున్
తే.గీ.	చూచిన సమస్తము చనుఁ డసుర వరేణ్యు లార! చూడకున్నఁ దిరిగి యరయ వలయు లేనిచో విభీషణుఁ డింపుగాను మీకుఁ జూపు వాఁ డఖిలమ్మును జూఁడు డడరి
ఆ.వె.	పట్టు వడిన వలదు భయము మీకు బ్రతుకు కొఱకు దూతఁ జంపఁ గూడ దెన్నఁ డేని వాఁడు శస్త్ర హీనుఁ డయిన నేరి కైన ధర్మ మెంచ నవని లోన
కం.	విడువుమ విభీషణా! పగ తుఁడు పంపఁగ వచ్చి రిటకు దూత లుభయులున్ వెడలఁగఁ బ్రచ్ఛన్ను లయిన  నడలఁగ మన కేల నో మహాత్మ! యసురులన్
చం.	కని శుకు నింక సారణు నృకాంతుఁడు రాముఁడు వల్కెఁ గ్రమ్మఱం జని పురి లంక కిద్దఱును జయ్యన రావణుఁ గాంచి యిట్లు నా మినుకులఁ బల్కుఁడీ వినఁగ మేలుగ జానకి నే బలమ్ము నెం చి నయము వీడి తెచ్చితివొ శీఘ్రమ చూపుమ యా బలం బిఁకన్
ఆ.వె.	స్వీయ సేన తోడఁ జేర బంధువులు య ధేచ్ఛఁ జూపు రాక్షసేశ్వర! నిజ బల మరయుదు రేపు ధ్వంసితములు కాఁగ  లంక తోరణములు ప్రహరు లెల్ల
తే.గీ.	నాదు శర జాలమున నీదు నగర మెల్ల ధ్వంస మొనరించెదను రే పుదయమ భీమ  కోపము విడుతు బల మూను ఘోర వజ్ర మసురు లపయి వజ్రి విడుచు నట్టు లసుర!
చం.	అనుమతి నీయ వారు జయ యంచును రాఘవు ధర్మవత్సలున్ ఘనముగ వందనమ్ము లిడి క్రన్నన నా శుక సారణుల్  స్తుతిం చి నగరి కేఁగి లంకకు వచింపఁ దొడంగిరి కాంచి రాక్షసేం ద్రుని వచనమ్ము లివ్విధము మ్రొక్కి కృతాంజళులై వినమ్రులై
తే.గీ.	పట్టువడి విభీషణునిచే వధకు నర్హు ల మయిన మము ధర్మాత్ముఁడు రాఘవుం డ ఖండ తేజో మయుఁడు నృవరుండు కరుణ తో విముక్తులఁ జేసెను దూర్ణము విభు!
సీ.	ఒక్క చోట నిలిచి రుగ్రులు పురుషర్షభులు లోకపా లోపములు కృతాస్త్రు లు నలువురు ఘన శూరులు దృఢ విక్రము లా రాఘవుండు మహా బలుండు లక్ష్మణుండు ప్లవగ రాజు సుగ్రీవుఁడు వజ్రి నిభుఁడు దైత్య వర్యుఁ డా వి భీషణుండు ఘనుండు వీరెల్ల రీ లంకను సతోరణమ్మును నూకి ప్రహరు
తే.గీ.	ల సహితం బుంచఁ గల రితరస్థలములఁ జోద్యముగ హరు లెల్లరు సూచు చుండ రాము రూప మాయుధము లరయఁగ లంక నణఁచుఁ దక్కిన ముగ్గురు నలయ కొకఁడ
కం.	హరి సేన రామ లక్ష్మణ హరివర సుగ్రీవ ఘన కరావన బలవ త్తరమై భాసిల్లి  సు రా సురులకు దుర్ధర్ష మయ్యెఁ జూడ ధరిత్రిన్
తే.గీ.	వానరధ్వజిని యిపుడు  పరమ హర్ష యుక్తమై రణ మొనరింప నుత్సహించి యడరు చుండెఁ బగ వలదు పడసి శాంతి సీత రామున కీ వలెఁ బ్రీతి తోడ

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది యేనవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 26.

 

 

	సారణుఁడు పల్కిన మాటలను విని రావణుఁడు సౌధము నెక్కి వానర సైన్యము నెల్లఁ గాంచి యందలి కపి వీరుల నెఱిఁగింప మనిన సారణుఁడు ముఖ్య వానర నేతలను వారి పరాక్రమములను వివరించుట.
కం.	విని సారణు హిత వాక్యము లను నిర్భీతిని వచింప రావణుఁడు దశా ననుఁ డసురాధీశుఁడు వ ల్కె నంత బదులుగఁ బరుషపు గిర లిబ్భంగిన్
చం.	నను సుర దేవయోనులును నైరృతు లేనియుఁ దాఁక లోక భీ తి నెగడు గాక జానకిని దేవి నొసంగను విన్ము సారణా!  నిను హరి వీరు లెల్లరును నిర్జితుఁ జేయఁగ బాధ లంది సీ తను నిడ సాధు వంచు నెదఁ దల్తువు భీతినిఁ దప్త చిత్తతన్
చం.	సమరమునన్ జయింపఁ గల శత్రువు లుండిరె నాకు నిద్ధరన్ సమదము పల్కి యిట్లు పరుషమ్ముగ రావణుఁ డంత నెక్కె సౌ ధమును మహోన్నతమ్ము బహు తాళ సమానముఁ జూడఁ గోరుచున్ హిమ నిభ పాండురమ్ము నసురేంద్రుఁడు శ్రీయుత భాసితుండునున్
ఉ.	చారులఁ గూడి కాంచెను రుషా కలితాత్ముఁడు రావణుం డటన్ నీరధి పర్వ తాటవుల నిండఁగ వానర ఘోర వాహినీ వారము భూతలమ్మున నపార మగణ్యము సూచి యంతటన్ సారణుఁ గాంచి తా నడిగె సత్వర మివ్విధి సంభ్రమమ్మునన్
తే.గీ.	వానరప్రధానుల శూర వరుల బల్లి దులను మున్నుండు వారిని దుర్జయులను యూధపులను సుగ్రీవుఁ డే యుత్తము విను  సారణ! వచింపు మెల్లర సత్వరమ్ము
ఆ.వె.	అడుగ రాక్షసేంద్రుఁ డట్లు వానర ముఖ్యు ల నెఱిఁగిన కతమున వనచరధ్వ జిని నడరెడు వీరులను సారణుఁడు కపి ముఖ్యుల నతి విశదముగ వచించె
సీ.	ఎవ్వఁడు లంకకు నెదురుగ మెండుగ గర్జించుచు నిలిచెఁ గలిసి వేలు వందల యూధప వర్యుల తోడ నెవ్వని భీకరపు ఘోష వలన వేఁగు చున్నది పురి లంక యన్నగ ప్రాకార తోరణ వనముల తోడఁ గరము నెవ్వఁ డా శాఖామృగేంద్రుని సుగ్రీవు ఘోర సైన్యమ్మునకు మును నిల్చె
ఆ.వె.	నెవ్వ డఖిల వానరేంద్రు సైన్యమునకు నాయకుండు వాఁడు నగచరుండు శత్రు భీకరుండు సంగరమున నీల నామ వీర వరుఁడు భీమ బలుఁడు
సీ.	పట్టి బాహువులను గట్టిగఁ ద్రొక్కి నేలను బదమ్ములతో నలరెడు వీరుఁ డరయుచు లంకా మహా నగరమ్మును రోష విభ్రాజిత లోచనములఁ గడు విజృంభించుచుఁ గనలు వాఁ డబ్జ కింజల్క సన్నిభుఁ డద్రి సన్నిభుండు నిజ వాల మిత్తఱి నెమ్మిఁ జఱచు చుండి వాల శబ్దమ్మున వణఁక దిశలు
తే.గీ.	చెలఁగు వాఁడు వానర రాజు చేతఁ బ్రీతి  యౌవరాజుగ నభిషిక్తుఁ డైన వాఁడు హరి వరేణ్యుఁ డంగద నాముఁ డనికి నిన్ను బిలుచు చున్న వాఁ డసురేంద్ర! బింకముగను
తే.గీ.	వాలికి సదృశుఁ డైనట్టి మేలి సుతుఁడు ప్రియుఁడు సుగ్రీవునకు నెల్ల వేళ లందు నంగదుఁడ విక్రమించు రామార్థ మడరి    శక్రు కొఱకు నా వరుణుని సన్నిభముగ
తే.గీ.	ఈతని మతి నా మారుతి యినకులేంద్రు హితము గోరువాఁ డరసె వనితను సీత నపు డనేక వానర నేత లడర వెంట వచ్చు సబలము మర్దింప వాలి సుతుఁడు
ఆ.వె.	అంగదు వెనుకను మహాబల పరివృతుఁ డయి నిలిచిన వాఁడు హరి వరుండు నలుఁడు కట్టె వంతెనను నైపుణి సమర మందు నిల్చు వీరు లందు ఘనుఁడు
సీ.	చండులు కోతులు చండవిక్రములు లక్ష లెనిమిదియు సహస్ర యుత కోట్ల సంఖ్యల వీనినిఁ జక్క ననుసరింత్రు చందన వన వాసు లందఱు రణ దుర్జయు లొడళులు తోరము బిగియించి గర్జించుచు మురిసి గంతులిడుచు నఱచుచు నుఱుకుచు నాగ్రహం బుప్పొంగఁ గడు విజృంభించుచుఁ గలియ నలుని
ఆ.వె.	నంక మందు నడరు లంకను మర్దింప నలుఁడు బల్లిదుండు నగచరుండు స్వీయ సైన్య మట్లు చేరి పరాక్రమిం పంగఁ జలమున దశవక్త్ర! కరము
చం.	చపలుఁడు శ్వేత నామ హరి సత్తముఁ డెల్ల జగమ్ము లందుఁ దా విపులతరమ్ము విశ్రుతుఁడు పేర్మిఁ గపీంద్రునిఁ గూడి ధీయుతుం డిపుడు  ప్లవంగ సేన నిట నింపొదవన్ విభజించి మోద మి చ్చి పెనఁగి వానరావళికి శీఘ్రమ పోవును శుక్ల వర్ణుఁడే
సీ.	గోమతీ తటిని సంకోచనం బను గిరి వ్యాపించి యుండ రమ్యముగఁ గూడి నానా నగమ్ముల దానిఁ బాలించును గుముదుఁ డనెడు ప్లవంగముఁడు యూధ పుండు శత సహస్రముల  సహస్రముల వానరులు గొలువగఁ దనను సభక్తి నెవ్వీర వరు  వాల మెంతయు దీర్ఘమై యడరు ననేక వర్ణాళిఁ బీత
తే.గీ.	తామ్ర సిత వర్ణములను నతం డదీనుఁ డాగ్రహుఁడు చండ విక్రముఁ డాజిఁ గోరు నిజ బలమున లంకా పురినిఁ గదిసి వడిఁ దలఁచు మర్దింప రాక్షసేంద్ర! మది లోన
చం.	కపిల తనుండు కేసరి నికాశుఁడు రంభుఁడు దీర్ఘ కేసరుం డు పఱపు చుండెఁ జూపులు కఠోర విధమ్ముగ లంకఁ గాల్చు న ట్లు పురము స్వీయ చక్షుల బలుండు వసించును సహ్య శృంగినిం గపి గిరి కృష్ణ పైన రిపు ఘాతకుఁ డింక సుదర్శనమ్మునన్
తే.గీ.	కోట్లు ముప్పది వానర కోటి యుండఁ  జండ చండ పరాక్రమ శౌర్య వంతు లెల్లఁ దన వెంటఁ గదలును దల్లడిల్లఁ జేయ లంకను రంభుఁడు శీఘ్రముగను
సీ.	కర్ణము లూపుచుఁ గ్రమ్మర నావలించుచు మరల మరల సుంత భయము లేక మృత్యువు నందు వీఁక దొలఁగ కాజి నుండి యెన్నండును మెండు కిన్కఁ గంపించు చుండి వెన్కకుఁ దిర్గి చూచు మహాబలుండు ఘనుండు హరి వరుండు తోఁక నాడించుచుఁ దోరమ్ము భాసిల్లు వాఁడు నిలుచు లేక భయము సుంత
తే.గీ.	శరభుఁ డను వాఁడు సాల్వేయ శైల మందు యూధపుఁడు లక్ష నలువది యుండ వేలు బల్లిదులు విహారు లనంగఁ బరఁగు వారు వాని ననుసరింతురు వీర భటులు రాజ!
సీ.	ఆకాశ మందు మేఘాభ మనఁగ నావరింపఁగఁ జుట్టు హరిప్రవరులు వాసవు నమరుల భంగిని విన్పడ భేరీ రవమ్ములు భీకరముగ ఘోర శాఖా మృగ వీరవరులు గోర సంగ్రామ మెల్లరు సంగర తల దుర్జయుండు వసించుఁ దుష్టినిఁ బారియా త్రాద్రినిఁ బనసుఁడు హరివరుండు
తే.గీ.	వీని నేబది లక్షల వీరులు హరి యూధపు లడరి సేవింత్రు  యూధపోత్త ముఁ గడు భక్తి నిరంతరము విభజింపఁ బడి యనువుగ రాక్షసనాథ వర్య! వినుమ
చం.	వినతుఁడు దర్ద రాభ కపి వీరుఁడు స్వీయ చమూ యుతమ్ము  ని ల్చె నట ద్వితీయ సాగరము రీతిని నర్వది లక్ష లుండ వా హిని హరి యూధపుండు కపు లెల్లరు  త్రాగఁ దలంచి నీరముం గనఁబడు చుండఁ దిర్గుచు సుఖమ్ముగ నుత్తమ మైన యేటినిన్
తే.గీ.	క్రోధనుఁ డను యూధపుఁ డాజి కొఱకు రాజ! నిన్ను బిలుచు చుండె నడరి నేరు మతని బలులు విక్రాంతులు ప్లవగ వర్యు లుండ వెంట భాగింపఁబడి తగ వెక్కసముగ
తే.గీ.	స్వబల దర్పితుండు ప్లవగ వరుఁడు గవయ నాముఁడు తనువుఁ బోషించు నగచరుల గ ణింపక సతము నెదిరించు నిన్ను తేజ మందు ఘనుఁడు గైరిక వర్ణ మందు వెలుఁగు
కం.	హరి పుంగవు లితనినిఁ గొ ల్తురు సప్తతి శత సహస్ర దుర్జయు లాజిన్ వర నిజ బలమున లంకా పురమును మర్దింప డెందమున నాశించున్
కం.	బలు లింకఁ గామ రూపులు తెలియదు యూధపుల సంఖ్య తెల్లముగను వీ రు లనేకులు నేతలు ఘో రులు దుస్సహు లరి భయంకరులు దశవక్త్రా!

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది యాఱవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 27.

 

 

	సారణుఁ డింకను వానర సైన్యము లోని యూధపులను వారి పరాక్రమములను రావణున కెఱిఁగించుట.
కం.	ఇపు డసు రేంద్రా! చెప్పెద విపులముగను యూధపులను వీక్షించెడు నా కపులను బ్రాణమ్ముల నా నృపతన యార్థము గణింపని జిగీషువులన్
ఉ.	నున్నగ బార లెక్కువగ నోఁచఁగ నెవ్వని తోఁక యెఱ్ఱగన్ మిన్నగఁ బీత పాండుర సమేత సితమ్ములు రంగు లుండఁగా  నున్నదొ నేలఁ నీడ్వగను నున్నతి వెల్గుచు సూర్య రశ్ములన్ మన్నన సేయ కట్టి హరి మాన్యుఁడు తా హర నామధేయుఁడే
తే.గీ.	యూధపుఁడు ఘోర కర్ముఁడు యోధులు హరు లాతని ననుసరింతురు భీతి లేక వందలును వేలు లంకను బట్టణమ్ము నాక్రమింపఁ దరుల నెత్తి యధిపు భటులు
ఉ.	నీరద వర్ణ సన్నిభము నీలపు వర్ణము వారు కాల సౌ వీర సమాన వర్ణ తను వీరులు సత్య పరాక్రముల్ ఘనుల్ మూరి రసంఖ్యులై కన నమోఘపు నీరధి యన్య పారపుం దీరున శైల పట్టణ నదీ తటు లందు వసించు ఋక్షముల్
తే.గీ.	దారుణులు ననిర్దేశ్యులు వీర వరులు నిన్ను నెదిరింప వచ్చుచు నున్న వారు వీరి మధ్య భీమాక్షుఁడు భీమ దర్శ నుండు ఋక్షనాథుండు ధూమ్రుండు కలఁడు
ఆ.వె.	ఋక్షవంత శృంగి నెలమి వసించును నర్మదా నదీ వనములు గ్రోలు నతఁడు యూధపుండు వితత బలాన్వితుం డరిగణ దమనుండు నసుర వర్య!
చం.	కను మటఁ బర్వతాభు నవికారుని ఋక్ష వరేణ్యు ధూమ్రు త మ్ముని ఘను జాంబవంతుని సముం డతఁ డన్నకు రూప మందు మిం చును నిజ విక్రమమ్మునను జూడఁగ మార్కొను వాఁడు పెద్ద ల న్న నమిత గౌరవం బిడు రణమ్మునఁ జండుఁడు యూధ పేశుఁడే
కం.	దేవాసుర యుద్ధమ్మున నా వజ్రి కితండు సాయ మత్యధిక మిడెన్ వే వరములం బడసెను మ హా వీరుఁడు జాంబవంతుఁ డాశ్చర్యముగన్
ఉ.	ఈతని సైన్య సంచయము లెన్నఁ బిశాచ సరాక్ష సాభముల్ భీతి కరమ్ములౌఁ బరఁగ వెండ్రుక లంగము లందు మిన్నగా నాతత మేఘ సన్నిభ శిలావళి నెక్కి గిరీంద్ర శృంగులన్ వీత భయమ్ము మృత్యువున వేగమ లంకను ముంత్రు వైచుచున్
తే.గీ.	విపుల దేహు లనేకులు వీర లగ్ని సదృశ తేజస్వులు చరింత్రు సంబరమున నింకను గను మా సంరబ్ధు నెగురు నట్టు లుండ హరి వరు లరయుచు నున్న వాని
తే.గీ.	ఆతఁడు హరీశ్వరుఁడు దంభుఁ డనెడి వాఁడు యూధపుల కెల్ల నసురేంద్ర! యూధపుండు విశ్రుత బల సంపన్నుండు వీర వరుఁడు భక్తిఁ గొల్చు సహస్రాక్షుఁ బ్లవగ వరుఁడు
ఉ.	ఆ దరి స్వీయ పార్శ్వమున నందును యోజన దూర శృంగి సం నాదుఁడు తాత కోతులకు నైపుణి నందును యోజ నోర్ధ్వమున్ మేదిని వీని దేహమును  మించిన జంతువు లుండ వెందుఁ దా నాది నొసంగె శక్రునకు నాజిఁ బరా జయ మంద కుండెనే
ఉ.	ఎవ్వని విక్రమం బరయ నింద్రు పరాక్రమ సన్నిభమ్మునౌ  యవ్వర వానరుండు ఘనుఁ డాత్మజుఁ డయ్యెను నగ్నికింపుగా నవ్వనితా మతల్లికి వరామర గాయనికిన్ రణమ్ములో నివ్వసుధన్ సురావళికి నింపుగఁ దోడ్పడు కారణమ్మునన్
తే.గీ.	కథనుఁ డను వానరేంద్రుఁ డకత్థనుండు యుద్ధముల నుండు జంబూన గేద్ధ మందు నీదు  భ్రాత వైశ్రవణుఁడు నిత్య మలరు కిన్నర నిషేవితం బగు గిరి వరమున
కం.	పరివృతుఁడు వేల కోటుల హరి వీరుల నితఁడు లంక నసురేంద్రా! కో రు రయమున ముట్టడింపఁగ వర నిజ సైన్యమ్ముఁ గూడి పంతము తోడన్
సీ.	తిరుగుచు గంగానదీ తీరమున భాధపెట్టుచుఁ గుంజర బృందమును గ జేంద్రుల నింక హరీంద్రులఁ బూర్వ వైరమ్ము దలంచి కరమ్ము కినిసి  వానర యూధప వర్యుఁ డరుగుచుండి గిరి గుహల వసించు హరి వరుండు కరుల నడ్డుచు వన్య తరువుల భంజించుచు నుశీరబీజ విశ్రుత నగమ్ము
తే.గీ.	నందు మందర సదృశమ్ము నందు నలరు దివము నందుండు శక్రుని తీరు తోఁప నేత పదికోట్ల హరులకు నీతఁ డనిఁ బ్ర మాదకరుఁడు వానరుఁడు ప్రమాథి యనఁగ
కం.	వరబల విక్రమ దృప్తులు సరి లేనట్టి ఘన బాహుశాళులు ధరలో హరివీరు ప్రమాథిఁ గొలుచు నరి దమన కపివరు లెల్ల రసుర వరేణ్యా!
ఉ.	గాలికి లేచు మబ్బు వలెఁ గాంచుచు నుంటివి యా ప్రమాథినిం గ్రాలుచు వానరేంద్రులు తరస్వులు నెల్లరు గంతులేయఁగా మేలుగ నెల్ల దిక్కులను మేదిని నెఱ్ఱని దుమ్ము లేచెనే గాలికి వీవ వెక్కసముగం గనుమా యట రాక్షసేశ్వరా!
మ.	రణ దుర్భేద్యులు కాల ఘోర ముఖ గోలాంగూళు లత్యుద్ధతుల్ గణముల్ వందలు లక్ష లుండఁగను జక్కం దాఁటిరా సేతువుం బ్రణమిల్లం దనకున్ గవాక్షుఁ డనఁగన్ రాజన్య! లాంగూలి ప ట్టణ మీ లంకను ముట్టడింపఁగను గట్టా యుత్సహించుం గడున్
సీ.	ఎక్కడ తుమ్మెద లింపుగ సంచరించుచు నుండు నెక్కడ సుఫల కుసుమ ములు సంతతము నున్నభూరి వృక్షమ్ము లడరు చుండు రవి యెక్కడ నిజ కాంతి సన్నిభమ్ము వెలుంగు శైలమ్ము చుట్టు తిరుగు చుండు మృగపక్షులు తమ వర్ణ ముల దేని కాంతినిఁ బొంది వెలుఁగు చుండు నేప్రస్థముల మును లెల్ల సతము
తే.గీ.	వీడ కుందు రెచ్చోటను విరివి సర్వ కామ ఫలవృక్షములు మాక్షికములు భృశము వెలయు నట్టి కాంచన గిరి నలరి యుండు కేశరి హరి ముఖ్యుఁడు ప్లవగేశుఁ డధిప!
సీ.	అఱువది వేలు రమ్యము లైన కాంచన శైలమ్ము లుండగఁ జక్క మధ్య నున్న దీ ఘన పర్వ తోత్తమం బసురాళి మధ్య నీ వున్నట్టి మాడ్కి ననఘ! యక్కడ వసియింతు రందఱు కపిల తామ్రశ్వేత పింగళ రమ్య ముఖులు తీక్ష్ణ దంష్ట్రులు కడింది నిశిత నఖ వరాయుధులు చతుర్దంష్ట్రు లుగ్ర సింహ
తే.గీ.	సములు వ్యాఘ్ర సన్నిభ దురాసదులు జ్వలితు లనల నిభము విషాహి తుల్య కపి వరులు మత్తకరి నిభు లద్రి సమాన నీర దస్వనులు పింగలాక్షులు తద్ద బలులు
తే.గీ.	దీర్ఘ వాలమ్ముల నడరు దిట్ట లెల్ల భీమ కాయులు నత్యంత వేగ వంతు లెలమి నిల్చిరి చూచుచు నీ నగరము లంక మర్దింప నెంచుచు రాక్షసేంద్ర!
చం.	శతవలి నామ విశ్రుతుఁడు చక్కగ నిల్చెను వీరి మధ్యలో రతిని జయమ్మునం దునిచి రమ్య తరమ్ముగఁ గొల్చు సూర్యునిం బతి యగు వీర లెల్లరకుఁ బన్నుగ నెంచును ముట్టడింపఁగా నతుల బలమ్ము తోడుత దశానన! స్వీయ పరాక్రమమ్మునన్
కం.	కడు విక్రాంతుఁడు బలవం తుఁడు నిజ పౌరుషమున విదితుండు మహా శూ రుఁ డితండు రామున కొఱకు నిడు ప్రాణమ్ముల వగవక నెద నసు రేంద్రా!
తే.గీ.	ఇంక నితరులు కపి వర్యు లెల్ల రుంద్రు వింధ్య నగ మందు లెక్కింప వీరిఁ గాదు తరము మిక్కుటమై యుండ ధర నలఘు ప రాక్రములె యెల్ల వారలు రాక్షసేంద్ర!
తే.గీ.	అందఱు మహా ప్రభావులె యధిపవర్య! యంద ఱద్రి సన్నిభ దేహు లరయ రాజ! యందఱు సమర్థులే పృథ్వి నడరి త్రుటిని గిరుల తోడ విధ్వంస మొనరుప బలిమి

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది యేడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 28.

 

 

	శుకుఁడు కూడ రావణునకు హనుమతోడ వానర యోధపుల రామ లక్ష్మణ సుగ్రీవ విభీషణుల పరాక్రమము నెఱిఁగించుట. సంఖ్యలను కోటి నుండి మహౌఘము వఱకు వివరించి వానర సైన్య సంఖ్యను తెలుపుట.
కం.	విని సారణు వచనమ్ములు ఘన కపి సైన్యమ్ముఁ జూపి కాంచి దశాస్యున్ వినయమ్ముతో శుకుఁడు వ ల్కెను రాక్షసనాథు తోడ గిర లీ రీతిన్
చం.	నిలిచిన వారి నెవ్వరిని నీ వసు రేశ్వర! గాంచు చుంటివో  యలరుచు మత్త కుంజర గణాభము గంగ తటంపు మఱ్ఱి చె ట్టు లనఁగ శీత లాద్రినిఁ గడుంగడు నున్నత సాల పాదప మ్ముల వలె వారు బల్లిదు లమోఘులు దేవ సమాన విక్రముల్
తే.గీ.	దైత్య దానవ సన్నిభ దార్ఢ్య తనులు నిరువ దొక వేయి కోటులు నింక  వేయి శంఖములు మఱి శత బృంద సంఖ్యల హరి పుంగవులు నిల్చి యున్నారు పోరు కొఱకు
ఆ.వె.	కామ రూపు లెల్ల కపులు సుగ్రీవు స చివులు వీరు పుట్టి రవని  దేవ కాయమునకు నింక గంధర్వులకును గి ష్కింధ నగరి నున్న శ్రేష్ఠ హరులు
ఉ.	కాంచుమ మైందునిన్ ద్వివిదుఁ గయ్యమునం దసమాను లిర్వురున్  మించిన దేవరూపులు నమిత్ర వినాశకు లబ్జజుండె యీ నంచిత రీతి నానతిని నయ్యమృతమ్మును ద్రాగి రిద్దఱుం  బొంచి పురమ్ము లంక నిఁకఁ బోరునఁ గూల్పఁ దలంత్రు శీఘ్రమే
సీ.	ఎవ్వఁ డాసీనుఁ డయ్యె మదించిన గజము వోలె నచటఁ గపి పుంగవుఁ గను చుంటి వీ వసురేంద్ర! క్షోభింపఁ జేయు సముద్రమ్ము నతఁడు కపుండు మున్ను లంక కేతెంచిన రమణి సీతను నిన్ను నరసిన వాఁడు దాఁ దిరిగి వచ్చెఁ   జూడుమ కేశరి సూనుండు జ్యేష్ఠుండు వాతాత్మజుం డన వఱలు వాఁడ
తే.గీ.	యరయు ఖ్యాతిని హనుమంతుఁ డనఁగ నతఁడు దాఁటె సాగరమ్మును మున్ను మేటి బలుఁడు కామరూపుఁడు శ్రేష్ఠుఁడు భీమ వేగుఁ డితఁ డనిలు భంగి ననివార్యుఁ డితఁడు గతిని
చం.	కని యుదయించు బాల దిన కాంతుని నాఁకలి మీఱ బాలుఁడీ హనుమ తినంగ నెంచి వడి నంబర వీథినిఁ జాగె వేగ యో జనములు మూడు వేలు జవ సత్తముఁ డుద్ధతుఁ డారగింపకు న్న నెలమిఁ దీర దాఁకలి యనంగఁ దలంచి యెడంద వింతగన్
ఉ.	చేరక దేవ దానవ ఋషిప్రవ రాలికిఁ చేర రాని వాఁ డౌ రవి నాదితేయు ననిలాత్మజుఁ డంతటఁ గూలెఁ గొండపై బోరనఁ బూర్వ శైలమున మున్నొక దౌడ రవంత విర్గఁగా మారుతి నామ మందు హనుమంతుఁడు నయ్యెను గట్టి దౌడలన్
తే.గీ.	ఈతఁ డొక్కఁడ మర్దింప నెంచు లంక నెల్ల బలిమి నితని బల మింక రూప మును బ్రభావము వర్ణింపఁ గనము శక్తి యాప్తుల వలన నేరితి  హరిని నిజము
కం.	లంక దహించిన యట్టి భ యంకరుఁ డితఁడు మఱవంగ నగు నెట్టులు నీ కింకను మండుచు నుండఁగ వంకల నసురేంద్ర! వీని వానర వీరున్
మ.	కనుమా పద్మ నిభాక్షు వాయు సుతు ప్రక్కన్ నిల్వ నిక్ష్వాకు లం దున విఖ్యాతుని శూరు నా యతిరథున్ దుర్వారు నెవ్వాని చే తను గంపింపదు ధర్మ మెన్నడును వేదప్రాజ్ఞు బ్రహ్మాస్త్ర వే త్తను శక్రాభ పరాక్రమున్ రఘువరున్ ధర్మానురక్తాత్మునిన్
తే.గీ.	క్రోధ మందు మృత్యు నిభునిఁ ద్రుంచు వాని గిరుల నింగిని శరములఁ దరుణి నెవని దార నపహరించితి జనస్థాన మందు నతఁడు శ్యామ వర్ణుడు రాముఁ డనికిఁ దరలె
ఉ.	ప్రక్కన వానికిం బసిడి వర్ణము వాఁడు విశాల వక్షుఁడుం జక్కని వాఁడు  తామ్ర విలసన్నయనుండు సునీల కేశుఁడున్ మిక్కిలి యుద్ధ నైపుణుఁడు మేటి గణింపఁగఁ బండితాళికిం బ్రక్కన  రాజ! లక్ష్మణుఁడు రాముని తమ్ముఁడు ప్రాణ తుల్యుఁడే
తే.గీ.	దుర్జయుండు విక్రాంతుఁడు దోర్బలుండు బుద్ధిమంతుండు దక్షిణ భుజుఁడు రాఘ వున కమిత కోపి యితఁడు వెలి నడయాడు ప్రాణ మరయంగ  రాజన్య! భ్రాత కెపుడు
కం.	రక్షింపఁడు తన జీవిత మక్షీణ బలుండు రాఘ వార్థమ్ము మహా లక్షణుఁడు లక్ష్మణుం డో రక్షః పతి! చంపఁ దలఁచు రాక్షసుల ననిన్
ఉ.	ఎవ్వరు నిల్చె రాఘవున కింపుగ సవ్యపు దిక్కు నందు నా దవ్వులఁ దా విభీషణుఁడు ధాత్రికి రాజును జేసె రాముఁడే యవ్వర రాక్ష సాన్వితుని నార్య! పురమ్మున కిద్ధ లంకకుం జివ్వకు సిద్ధ మయ్యె నట శీఘ్రమ తాఁకఁగ నిన్ను రాడ్వరా!
సీ.	నిలిచి రెవ్వ రట ననీకమునకు మధ్యఁ జలియింప నేరని శైల మనఁగ సర్వ శాఖామృగ సత్తమ నాథుండు నపరాజితుఁ డతఁడు కపి వరుండు యశ మందుఁ దేజమ్ము నందు బుద్ధిఁ దెలివిఁ బుట్టుక యందును మూరి తాను వెలిఁగించు వానర వీరుల నెల్లర హిమవన్నగముఁ బోలి  యింపుగ నివ
తే.గీ.	సించు గుహరాజ మందుఁ గిష్కింధ యందు వనతరు విలసితమ్మునఁ జనఁగ రాని దుర్గ మారణ్యముల మధ్య దొడ్డ ప్లవగ యూధపులఁ గూడి సుగ్రీవుఁ డుగ్ర రాజు
తే.గీ.	పుష్కర శత కాంచన మాల భూరి శోభ లొసఁగు వానరేశ్వరునకు నుచిత రీతి దేవ మానవ సంపద తేజరిల్లు నితని యందు దశగ్రీవ! వితతముగను
కం.	మాలను దారను శరమున వాలినిఁ జంపి యొసఁగె రఘువరుఁ డసురేంద్రా!  నేలను గపి రాజ్యమ్మును మేలుగ సుగ్రీవున కెలమిని శాశ్వతమున్
తే.గీ.	వంద శత సహస్రమ్ములు పరఁగుఁ గోటి యన శత సహస్ర కోటుల నంద్రు శంకు వని శత సహస్ర శంకులు దనరు నింపు గా మహాశంకు వనఁగఁ బ్రకటితము లయి
సీ.	ఆ మహా శంకువు లడరఁగ నూరు వే లొక్క బృంద మగును జక్క బృంద శత సహస్రమ్ములు సను మహా బృందమై నూరు వే లవి యున్న మూరు నొక్క పద్మ మనఁగ మఱి వంద వేల్పద్మమ్ము లగు మహా పద్మం బనఁగ మఱియు మ హా పద్మములు రాక్షసాధిప! నూరు వే లొక్క ఖర్వ మగును లెక్కపెట్ట
తే.గీ.	ఖర్వములు లక్ష యొక మహా ఖర్వ మగు స ముద్ర మగు నవి నూర్వేలు మూర నూరు వేలు నా సముద్రమ్ములు వెలుఁగు నోఘ మనఁగ నవి నూరు వేలు మహౌఘ మగును
సీ.	సుగ్రీవుఁ డసురేంద్ర! శూర కపీంద్రుఁడు వీరు విభీషణు స్వీయ మంత్రు లను గూడి నిత్యము ప్లవగ మహా సైన్య మావృతమై యుండ నని నెదిర్ప   నిన్ను  నుద్యుక్తుఁడై నిలిచి యున్నాఁడు శత సహస్ర కోటులు దనర శంకు వులును మహా శంకువులు సెలఁగఁగ వేయి బృందమ్ము లుండఁగ వంద యింక
తే.గీ.	నట మహాబృందములు వేయి యడరఁ బద్మ ము లొక వంద మహాపద్మము లొక వేయి ఖర్వ ససముద్రములు మహౌఘములు వంద లవి మహౌఘము లవి కోటి యడర వెంట
తే.గీ.	పర సముద్రము భంగిని వఱలు చుండఁ గని మహారాజ! జ్వలితంపు గ్రహము పగిది నుద్యమించు జయము వొంద నుత్తమమును బడయక పరాజయమ్మును బరుల వలన

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది యెనిమిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 29.

 

 

	శుకుని మాటలు విని శుక సారణుల నిందించి రావణుఁడు శార్దూ లాది చారులను రామ లక్ష్మణు లున్న చోటునకుఁ బంప వా రేఁగి విభీషణునిచేఁ బట్టువడి వానరులచే భాధింపఁబడి రాముఁడు దయతో విడిచి పెట్ట లంకకుఁ దిరిగి చేరుట.
కం.	శుకుచే వచింపఁ బడిన ఘ న కపి మహా యూధపులఁ దన యనుజు నా రా ము కడ విభీషణు రఘు రా  ము కుడి భుజము లక్ష్మణు దశ ముఖుఁ డరసి వగన్
సీ.	ఇంకను నా వానరేంద్రుని సుగ్రీవు భీమ విక్రము మహా వీర్యు నంగ దుని వజ్రహస్తు పౌత్రుని హనుమంతు విక్రాంతుని ఘను జాంబవంతు దుర్జ యుని సుషేణునిఁ గుముదుని నీలు నలుఁ బ్లవగర్షభు గవయుని గజుని నింక  మైంద ద్వివిదుల భీమ గవాక్షు శరభుని రాక్షసేంద్రుఁ డరసి రావణుండు
ఆ.వె.	కలఁతఁ జెంది కొంత కనలి భృశమ్ముగ వినిన యంత సారణుని మఱి శుకుఁ     బరుష భాషణములు వల్కి నిందించె ఘో రముగఁ బొండు మీరు రయముగ నని
ఆ.వె.	శిరము వాంచి మ్రొక్కి చేతు లెత్తి నిలువ వారిఁ గాంచి పలికెఁ బరుష వాక్య ములను రావణుండు తులుచన గద్గద మునఁ గినిసి భృశమ్ము మన మెరియఁగ
చం.	అహితము లిట్లమాత్య వరు లక్కట భృత్యులు నిగ్రహాద్యను గ్రహ సుసమర్థ రాడ్వరునిఁ గాంచి వచింపఁగ మీకు నొప్పునే  యహితులఁ గీడు సేయ సమ రార్థము వచ్చెడి వారినిన్ స్తుతిం ప హృది సహింప నెట్లగును బాడియె యిర్వుర కెంచి చూడఁగా
కం.	గురు వృద్ధాచార్యుల మీ రిరువురు సేవించిన యది యెల్ల వృథ యగున్ నరపాల శాస్త్రము గ్రహిం పరు జ్ఞేయమ్ము నొక యింత పామరుల వలెన్
ఉ.	పట్టువడంగఁ బల్కితిరొ పన్నుగ నేరరొ వారి నెల్లరన్ దట్టపు టజ్ఞతన్ గిరలు తద్ద వచింతురొ యిట్టి మూర్ఖులన్ నెట్టన మిమ్ము మంత్రులను నేను వహించి విచిత్ర రీతి ని ప్పట్టున మందభాగ్యమునఁ బాలన మెవ్విధిఁ జేయుచుంటినో
కం.	పరుషమ్ముగ భాషింపఁగ గిర లిట్టులు నాయెదుటను గించిద్భయ మె వ్వరి శాసనమాత్రమ్మునఁ బరగు శుభాశుభము లెదల వఱలదె మీకున్
ఆ.వె.	అగ్ని ముట్టి పాదపావలి నిలిచిన నిలుచు గాక ఘోర తలము నందు రాజున కొనరింప భూజను లించుక దోషము బ్రతు కింక దుర్లభమ్ము
ఉ.	చంపుదు నిట్టి పాపులను శత్రు జనాలిని సంస్తుతింపఁగా  నింపుగఁ దొంటి మేళు లెద నెంచినఁ దగ్గె మదీయ రోషమే తెంపరులుం గృతఘ్నులును దృష్టి పథమ్మును వీడి పొండు నేఁ జంపఁ దలంప జ్ఞప్తి నిడి సాయము లీ రొనరింప మున్నెదన్
కం.	పలుకంగ నిట్లు రావణుఁ డు లజ్జ శుక సారణులు కడు జయధ్వాన మ్ము లొసఁగి వెడలిరి వందన ము లొసంగి దశాననునకు బోరన నంతన్
తే.గీ.	ఘనునిఁ జెంత నున్న మహోదరుని నరయుచు రావణుఁ డనియె ననుప వలయును జారు  ల నయ వేత్తల  శీఘ్రముగఁ నని వల్లె యని  మహోదరుం డీయఁగ నాజ్ఞ నట్లు
కం.	చేరి త్వరితమ్ముగా నా చారులు వచియించి యంత జయ శబ్దములన్ గారవముగ నంజళు లిడి నా రావణునకు నిలిచిరి యానతి కొఱకై
ఉ.	చారుల నమ్ము వారలను సన్నుత శూరుల నిర్భయాత్ములన్ వారని భక్తి యుక్తులను బన్నుగ రాక్షస నేత రావణుం డారసి పల్కె వాక్యముల నంతఁ జనుం డిట నుండి గాంచఁగా నా రఘు రాము యత్నముల నాప్తుల మంత్రుల నున్న వారినిన్
తే.గీ.	ఎట్లు నిదురించు మేల్కొను నెట్లు చేయు నితరముల నెట్లు నేరి మీరెల్ల నైపు ణమ్మున నశేషముగ రండు నెమ్మి నిటకుఁ  జారులార! గూఢమ్ముగ సత్వరమ్ము
కం.	తెలిసి నిజ చారుల వలనఁ గలహమ్మున శత్రువులను గదిసి ధరా నా థులు స్వల్ప యత్నమున విబు ధు లడరి నిర్జింత్రు శత్రు దుర్జయు లిలలో
ఉ.	తూలుచు వారు హర్షమునఁ దూర్ణము నట్టుల యంచుఁ బల్కి శా ర్దూల వరాఖ్యు ముందు నిడి తోరపు భక్తిఁ బ్రదక్షిణమ్ములన్    మేలుగ రాక్షసేశునకు మీఱి యొసంగి సువేల శృంగికిన్ మ్రోలను రామలక్ష్మణుల బోరన గాంచిరి చారు లెల్లరున్
తే.గీ.	గూఢ రీతిని సుగ్రీవుఁ గూడ నుండ నా విభీషణునిఁ గనిరి యా బలమ్ము నరసి విహ్వలు లైరి మహాత్ముఁ డా వి భీషణుండు వీక్షించెను వీరి నంత
తే.గీ.	అచ్చట నసురు లెల్లరు నంతఁ బట్టు వడిరి యవ్విభీషణునిచే భాగ్య వశమ యనఁగ శార్దూలుఁ డతి పాపి యంచుఁ బలికె రాఘవుని తోడ నంతట రాక్షస పతి
ఆ.వె.	వానరుల వలనను బాధింపఁ బడి వాఁడు విడువఁ బడియె రాఘవుఁడు వచింపఁ గరుణ తోడ నంతఁ బరులు కూడ విడువ బడిరి యెల్లరు హరి వరుల చేత
కం.	చేరిరి యర్దితు లై వడి వా రెల్లరు లంక కంతఁ బ్లవగుల వలనన్ ఘోరమ్ముగ నిట్టూర్చుచుఁ  జారు లనిశ బాహ్యచరులు క్షణదాచరులున్
కం.	కని చారు లా దశగ్రీ వునిఁ దెలిపిరి గిరి సువేలపు సమీపము నం దు నిలిచిన వానర బల మ్మును రాముని భీమ సైన్యమును విశదముగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నిరువది తొమ్మిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 30.

 

 

	శార్దూలుఁడు చారుండు రావణునకు వానర సైన్యము లోని ముఖ్య యూధపుల నెఱింగించుట.
కం.	చరు లెల్ల రంత లంకా పురపతి కెఱిఁగించి రచలము సువేలముపైఁ బరగిన యక్షోభ్యం బగు హరి సైన్యము నెల్ల రాఘ వాధీనమ్మున్
తే.గీ.	ప్రాప్తపు మహా బలమ్మును రాముని విని  చారుల వలన నుద్వేగ మారఁగ మది లవము శార్దూలు వీక్షించి రావణుండు వలికె నంత నిబ్భంగిని భాషణములు
కం.	మునుపటి వలె నీ వర్ణముఁ గన మరయఁగ దీను భంగిఁ గన్పింతు విటన్ ఘన రో షామిత్రుల వశ మునఁ బడితివె నీవు చెపుమ ముందుగ నాకున్
తే.గీ.	అంత రాక్షస శార్దూలుఁ డడుగ నట్లు పలికె శార్దూలుఁ డించుక యలఁతి యెలుఁగు న భయ విహ్వలుం డీ వచనమ్ముల నసు రేంద్ర! కాలే దలవి గణియింప నాకు
ఉ.	వానరు లెల్ల విక్రములు బల్లిదు లారయ రామ రక్షితుల్ కానము మాట లాడఁ దగు కాలము ప్రశ్నల కుత్తరమ్ములం గానము రక్షితమ్ములు సుఖమ్ముగ మార్గము లెల్ల సంతతం బా నగ తుల్య యూధప వరావళి చేతను రాక్షసేశ్వరా!
ఉ.	చేరిన యంత మాత్రమునఁ జెన్నుగ నేరిరి నన్ను నెద్దియు న్నేరక మున్న రాక్షసులు నేర్పునఁ బట్టిరి కొట్టి రంతటన్ ఘోరముగాను బల్లిదులు కోఁతులు ముష్టుల దంష్ట్ర జానులన్ భూరి తలమ్ములన్ భృశము మొత్తిరి త్రిప్పిరి చుట్టు నెల్లెడన్
చం.	హరు లటఁ ద్రిప్పి యెల్లెడల నా రఘు రాముని చెంత కంతటన్ విరివిగ నంగకమ్ముల స్రవింపఁగ రక్తము తెచ్చి నిల్పినం గరుణ వహించి  రాముఁడు నృకాంతుఁడు విహ్వలు నన్ను విడ్వఁగాఁ గరములు మోడ్చి వేఁడ దశకంఠ! సజీవము నిన్ను జేరితిన్
ఉ.	రాముఁడు నింపి సంద్రము శిలా వసుధాధర సంచయమ్ములన్ భీమ రయమ్మునం గదిసె వీరుఁడు లంకను ద్వారమం దహో యీ మను జేశ్వరుండు విహగేశ్వరు వ్యూహము పన్ని నిల్చెఁ దా భీమ వలీముఖధ్వజిని వెంటఁ జరింపఁగ నెంచి యుద్ధమున్
చం.	వెస వరణమ్ముఁ జేరెదరు వేగమ చేయుమ కార్య మొక్క టే ని సమర మిమ్ము లేని యెడ నీరజ లోచన సీత నిమ్ము మా నసమునఁ దల్చి యట్టు లన నైరృతి నాథుఁడు గాంచి చారుఁ బ ల్కె సువచనమ్ము లిట్లు తమకించి దశాననుఁ డాగ్రహమ్మునన్
ఉ.	సర్వ సురాలి మార్కొనిన సంగర భూమినిఁ గూడి యెల్ల గం ధర్వుల నింక దానవులఁ దల్లడ మందిన నెల్ల లోకముల్ శర్వరి నీయఁ జంద్రముఖి జానకి నెన్నఁడు పల్కి యివ్విధిన్ గర్వ మెలర్ప రావణుఁడు గ్రమ్మఱ నేరఁ బ్లవంగ ముఖ్యులన్
తే.గీ.	తొడఁగి శోధించితి కద శార్దూల! సేనఁ జెపుమ హరి శూరు లెవ్వరు చేవ యెట్టి దిఁకఁ బ్రభావ మెట్టిది వార లెవరి సుతులు పౌత్రు లెల్లఁ జెపుమ చారవర్య! నిజము
ఉ.	నేరఁ నవశ్యమౌ రిపుల నేర్పును వీర్యము సేయ యుద్ధమున్  వారి బ లాబలమ్ములను బన్నుగ నిప్పుడు నే నెఱింగి య వ్వీరుల మార్కొనం గడు వివేకము తోడుతఁ జింత సేయుదున్ మూరి యనంగ ఱేఁడు విని పూర్ణము చార వరేణ్యుఁ డిట్లనెన్
సీ.	ఋక్షరజు సుతుం డహీన వీర్యుండు సుగ్రీవుఁ డాజినిఁ బరికింప దుర్జ యుండు వానర రాడ్వరుండు గద్గదు తనయుండు నా జాంబవంతుండు విశ్రు తుండు నన్య సుతుం డొకం డాతనిఁ గనుమ యింక  గురు తనయుం డెవని  పుత్రుఁ  డొక్కండ  చంపెను రక్కసులను  సుషేణుండు ధర్మాత్ముండు మెండుగాను
తే.గీ.	వాఁడు ధర్మాత్మజుఁడు వీర్యవంతుఁ డింక దధిముఖుండు సౌమ్యుఁడు సోమ తనయుఁడు కపి యింక సుముఖుండు దుర్ముఖుం డింక రాజ! వేగ దర్శి మృత్యు సములు విధి సృజించె
చం.	అనల సుతుండు నీలుఁడు మహాత్ముఁడు సేనకు నెల్ల నాథుఁడే యనిల సుతుండు దా హనుమ యంచుఁ బ్రసిద్ధుఁ డతండు మేదినిన్ మనుమఁ డతండు శక్రునకు మాన్యుఁడు బల్లిదుఁ డంగదుండు యౌ వనుఁడు దురాసదుండు కపి వర్యులు నా ద్వివిదుండు మైందుఁడున్
ఆ.వె.	పుత్రు లశ్వినులకుఁ బుడమిలో వైవస్వ తాత్మజులు గజుఁడు గవాక్షుఁడు గవ యుండు గంధమాదనుండు శరభుఁ డేవు రు దశకోటి సంఖ్యలు హరి వరులు
కం.	శూర వరు లెల్లరు సుర కు మారులు రణ కాంక్షులు నసమాన బలాఢ్యుల్ వారి నితరుల నుడువ రా దేరి కశేషమ్ము రాక్షసేంద్రా! వినుమా
సీ.	దశరథ తనయుండు తరుణుండు సింహ సంహననుండు దూషణుఁడును ఖరుండు త్రిశిరుఁ డెవ్వని చేత నశియించి రాతఁ డీ రాముఁ డీతనికి  విక్రమము నందు లే రెన్న సములు ధాత్రిని విరాధ కబంధులు నిహతు లైరి యితని వలననె కాలు సన్నిభులు రక్కసులు జనస్థానమునఁ గూలి రెల్లరు మున్ను రాజ!
తే.గీ.	లక్ష్మణుండు ధర్మాత్ముఁడు రామ సోద రుఁడు నరర్షభుం డెవ్వని కడు శిత శర పథము నంది జీవింపఁడు వాసవుండు నైన నట్టి వీర వరేణ్యుఁ డతఁడు సుమ్ము
ఆ.వె.	వెలుఁగు ఱేని సుతులు శ్వేతుఁడు జ్యోతిర్ము ఖు లిరువురును వరుణు కొడుకు హేమ కూటుఁడు కపి వరుఁడు మేటి నలుఁడు విశ్వ కర్మ కొడుకు నింక కపి వరుండు
తే.గీ.	దుర్దరుఁడు వేగవంతుఁడు తోరపుం బ రాక్రముఁడు వసు సుతుఁడు కలఁడు విభీష ణుండు లంకాపురిం గొని యుండె నీదు భ్రాత రామ హితుఁడు వర రాక్షసుండు
కం.	వచియించితి నీకు బలము నుచిత గతి సువేల గిరిని నున్నది రాజా! యచిరమ్ము శేష కార్యము రుచిరమ్ముగఁ జేయ నొప్పుఁ బ్రోవఁగ లంకన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 31.

 

 

	రాముని సైన్యము లంకలో నున్నట్లు చారుల వలన విని రావణుఁడు మంత్రులతో నాలోచించి విద్యుజ్జిహ్వుఁ డను రాక్షసుని పిలిచి యాతనిని మాయచే రాముని తలను విల్లమ్ములను గల్పించి సీతకు చూప మని నిర్దేశించి రాముఁడు చనిపోయి నట్లు సీతను రావణుఁడు భ్రమింపఁ జేయుట.
తే.గీ.	చారు లక్షోభ్య సైన్యము సేరె నంచుఁ దెలుపఁగ సువేల గిరి చెంత నిలిచె నంచు లంకలో విని రాముని రాకఁ గలఁత సెంది కొంత రావణుఁడు సూచి సచివులను
చం.	పలికెను మంత్రి వర్గమును బన్నుగ మంత్రము లిప్డు సేయఁగా వలయును బిల్వుఁ డంచుఁ దగఁ బార్థుని మాటల నాలకించి య ట్టు లొనరుపంగ మంత్రులు కడుం గడు శీఘ్రమ వచ్చి రెల్లరున్ వలసిన సంప్రతింపులను  వారినిఁ బంపె నొనర్చి చక్కఁగా
తే.గీ.	పంపి దుర్ధర్షుఁ డంత రావణుఁడు నిజ గృ హమ్ము లోని కరిగెను మహా బలుఁ డగు నసుర వీరు  విద్యుజ్జిహ్వుఁ డనెడు వానిఁ బిలిచి గొప్ప మాయావినిఁ బలికె నిట్లు
చం.	కొని చని సీత యున్నెడకుఁ గోమలి సీతను మోస పుచ్చ రా ముని తల విల్లు నమ్ములను మోహ మెలర్పఁగ నీదు మాయ చే తను గొని నన్ను గాంచు మిటఁ దద్దయు నేర్పున నంచుఁ బల్కఁగా విని సరె యంచుఁ బల్కఁగను బ్రీతి నొసంగె విభూషణమ్మునున్
కం.	సీతా దర్శన కాంక్షిత చేతస్త్వరితుండు నంతఁ జేరె నశో కా తీ తోన్నత వనమును సం ప్రీతిని రావణుఁ డబలను వీక్షింపంగన్
మ.	కనె రక్షః పతి జానకీ సతిని శోకస్వాంత నద్దీన ని త్య నిజోద్వోఢృ రతాంతరంగను నదైన్యార్హాంగనా రత్నమున్ వినతాస్యాబ్జ మహీ తలస్థితను నుద్విగ్నన్ మహీజాతనున్ విను తాశోక వనాసురీ నిచయ సంవీతన్ సతీ సీతనున్
తే.గీ.	పూర్ణ చంద్ర నిభాస్య నంబుద సమావృ త శశిరేఖా సదృశను వాత రయ సంచ లిత సుమలతా సమాన కంపితను మంగ ళార్థ సువిభూష ణాలంకృ తావనిజను
ఆ.వె.	హర్ష శోక మగ్న నార్త విలక్షణ ను నమ రాపగా వినుత గభీర సుస్థిమితను బలికెఁ జూచి చెంతను బేరు నుడివి రావణుండు చెడు పలుకులు
ఉ.	సంతస మార నిట్టు లనె సాంత్వమునన్ విను జానకీ సతీ!   యంతము నందె నీదు పతి యాజిని నా ఖర హంతకుండు నీ వింతిరొ యేరి నెంచి నను నెంచవొ యట్టి నరుండు భద్ర! వే రంతయు ఛిన్నమయ్యె మద మంతయు నీకు నశించె నివ్విధిన్
చం.	వ్యసనము లంది తీ విటుల భార్యవు కమ్మిఁక నాకు జానకీ!   వెస విడు మూఢ బుద్ధి నిఁక బిద్దిన వానిఁ దలంపఁ గార్య మె ద్ది సతుల కెల్ల నీశ్వరివి దేవివి ప్రీతిని నౌదు వీవయే కసిడియె నీదు పుణ్య మది గ్రన్ననఁ గూలెను మూర్ఖురాలివే
ఉ.	ఘోరము నీదు నాథు వధ క్రూరము వృత్రు వధాభమే చుమీ నీరధి పారమం దకట నిల్చెను జంపఁ దలంచి నన్ననిన్ సౌరుని వానరేశ్వరుని సంయుత ముత్తర తీర మందు నా సూరుఁడు సేర నస్త గిరిఁ జుట్టి చెలంగఁ బ్లవంగ సైన్యమే
తే.గీ.	దారి నలసిన సేనను జేరి యర్ధ రాత్రి సుఖ నిద్ర నుండంగఁ బ్రథమ మంత వారిఁ దగఁ బరీక్షించిరి చారు లింపు గ జనకాత్మజ! నేరంగఁ గపి బలమ్ము
కం.	రామ బలమ్మును రాతిరి భామ! ప్రహస్తుండు నడపి బలము స్థిరముగన్ వే మడియించె మదాజ్ఞను  రాముం డున్నట్టి చోట లక్ష్మణు తోడన్
తే.గీ.	పరిఘ పట్టి సాయస ఖడ్గ బాణ జాల చక్ర శూల లసద్దండ శక్తి కూట ముద్గర నిచయ తోమర ముసల యష్టు లు విసరి విసరి కూల్చిరి భువిని హరుల
కం.	నిదురించిన రాముని శిర ముఁ దునిమెను బ్రహస్తుఁ డతివ! మూరి మహాసిన్     బెదరక ప్రమాథి వారక యెదు రన్నది లేక యుండ నిచ్ఛాగతినిన్
తే.గీ.	పట్టు వడె విభీషణుఁడు వివశతఁ బాఱి రెల్ల కపులు లక్ష్మణునితోఁ దల్లడిల్లి  హనుమ సమసె నసురులచే హనులు విఱుగ     సీత! సుగ్రీవు గ్రీవమ్ము ఛిన్నమయ్యె
తే.గీ.	జానువుల లేవఁబోయిన జాంబవంతుఁ  బట్టిసము లనేకమ్ములు వట్టి గొట్టి చంపిరి నఱుకఁ బడిన వృక్షమ్ము భంగి నింక మైందద్వివిదుల నహీన బలుల
చం.	కపు లట నిశ్వసింపఁగను గత్తులఁ గోసిరి యేడ్చుచుండఁగా విపులము వానరర్షభులు విస్తృతమై ప్రవహింప రక్తమే కపులకు మధ్య భాగమునఁ గ్రన్నన శత్రులఁ జంపు జంటకున్ నృపవర నందనా! చెలఁగి నేర్పున రాక్షస వీరు లుద్ధతిన్
చం.	పనస నగమ్ము భంగి భువి వానరుఁ డా పనసుండు వ్రాలి రో దన మొనరించు చుండెను వ్యధన్ శర జాలమునన్ దరీముఖుం డు నలఁగి గుంటలోఁ బడెను డుల్లఁగ నా కుముదుండు తేజుఁడుం దనువున నాట బాణములు తద్దయు మూల్గుచుఁ గూలెఁ బృథ్వినిన్
తే.గీ.	నిపతి తాంగదుఁ డంగదుఁడు పలలాశ నులు తనువును ఖండింప ముక్కలుగఁ బరివృ తమ్ము గాఁగ గాత్రముల రక్తమ్ము భూమి పయినఁ బడియుండె నంభోజపత్ర నేత్ర!
కం.	హరి వరులఁ బరులఁ ద్రొక్కిం చిరి నిద్రా వశులఁ గరులచే రథములచే హరి వరములచే భృశముగ హరి వేగముచే నలిఁగెడు నంబుదము వలెన్
కం.	పరు గిడిరి భాధితు లయి య పర హరి వీరులు భయపడి వారిని వెన్నం టిరి రక్కసు లేనుఁగుల మృ గ రాజు తఱిమెడు విధమ్ముగఁ జలం బెసఁగన్
కం.	కొందఱు కడలి మునింగిరి కొందఱు గగనంపు టండఁ గొనిరి రయమునం గొందఱు కోఁతుల గతిఁ గొని బృందము లయి యెక్కి రంత వృక్షాగ్రమ్ముల్
కం.	గిరుల వనమ్ముల నా సా గర వేల నసురు లనేక కపి వీరులఁ జం పిరి నిర్దయ శూరులు బె క్కురా విరూపాక్షు లడరి కువలయ నేత్రా!
చం.	అవనిజ నీదు భర్త విను మాజినిఁ గూలె ససైన్య మవ్విధిం గవియఁగ నా మహా బలము గాంచుమ శీర్షము రక్త సిక్తముం దవిలిన దుమ్ము తోడ వసుధం బడఁ దెచ్చిన దాని నంచు సీ త విన వచించె నొక్క వనితం గని రావణుఁ డిట్లు రక్కసిన్
తే.గీ.	వేగ తెమ్ము విద్యుజ్జిహ్వు వెడలి యిటకు రక్కసునిఁ గ్రూర కర్ముని రామ శిరము  నెవ్వఁ డని నుండి కొనె తెచ్చె నిటకు వాని ననఁగ దుర్దర్షుఁ డసుర గణాధిపుండు
ఆ.వె.	వేగ వచ్చి యంత వీర విద్యుజ్జిహ్వుఁ డటకు శిరము విల్లు హస్త మందు నుండ నిలిచె విభుని దండ నమస్కరిం చి శిర మంత వాంచి చేతు లెత్తి
తే.గీ.	అమ్మహాజిహ్వు రక్కసు నెమ్మి పలికె రావణుండు విద్యుజ్జిహ్వు  నావలఁ గని సీత ముందుంచు రాముని శిరము వేగ కాంచు నామె భర్తను దివంగతుని దీన
చం.	విని విభు బాషణమ్ములను వేగమ యుంచి శిరమ్ము సీత చెం త నసుర వర్యుఁ డేఁగె వడిఁ దద్ధనువున్ దశవక్త్రుఁ డంతటన్ ఘనము ప్రసిద్ధ మింపుగ జగమ్ముల దానిని గెంటెఁ గాంచు రా ముని దిది యంచు సీత కిడ మోహము తద్దయు వెల్గు దానినిన్
కం.	ఇది నీ రాముని కార్ముక మిది నారినిఁ గూడి యుండ నిచటం గనుమా సుదతీ! ప్రహస్తుఁ డసురుం డు దెచ్చె రాముని నిసిం బటుతరుం జంపెన్
కం.	వెస నా విద్యుజ్జిహ్వుఁడు విసర శిరము రావణుండు వింటినిఁ ద్రోయన్ వసుధా సుతతోఁ బలికెను వసమ్ము దగఁ గమ్మని దశవక్త్రుఁడు తనకున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది యొకటవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 32.

 

 

	రాముని శిరమును ధనుస్సును వీక్షించి గుర్తించి మిక్కిలి దుఃఖించి సీతాదేవి కైకను దలంచి నిందించి రోదించుట. రావణుఁడు మంత్రులు పిలువ నేఁగి మంతనములు జరిపి యుద్ధమునకు సన్నద్ధుఁ డగుట.
సీ.	కని సీత యా శిరమును వర కార్ముకమ్మును హనుమంతుండు ఘనుఁడు నుడివి నట్టి సుగ్రీవు స్నేహ మరసి నాథు లోచనముల ముఖవర్ణమును సదృశపు మోమును బతి కేశములను గేశాంత దేశమ్మును దత్శిరో జముల నున్న చూడామణినిఁ గడు శుభమును మున్నగు గుర్తుల నెల్లను గుఱుతు వట్టి
ఆ.వె.	తూర్ణ మవనిజ యెద దుఃఖమ్ము సెలరేఁగ గొల్లు మనుచు భృశము కుంది యేడ్చి కురరి వోలెఁ గైకఁ గోమలి నిందింపఁ దొడఁగె నంతఁ దలఁచి యెడఁద  నిట్లు
ఉ.	ఈ యిన వంశ నందనుని నివ్విధిఁ గాంచి హతుండు గాఁగఁ గై కేయి! ముదమ్ము నందు పరికించి ఫలింపఁగ నీదు కోర్కియే మాయఁగఁ జేసితే కులము మత్సర మూని విరోధశీలినీ చేయఁగఁ గంటె రాఘవుఁడు చేటు నొకింతయు నీకు నెన్నఁడున్
ఉ.	పంపితి వేల కానలకు వల్కలముల్ ధరియింపఁ జేసి న న్నంపుచుఁ దోడుగా దశరథాత్మజు నక్కట యంచుఁ బల్కి తాఁ గంపము నంది వ్రాలె భువి గ్రన్నన సీత యనంటి చెట్టునుం ద్రుంపఁగఁ గూలు భంగిని సరోరుహలోచన తప్తచిత్తయై
చం.	ఒక త్రుటి సీత తేఱుకొని యొప్పుగఁ జేతన మంది యంతటన్ వికల మనమ్మునన్ శిరము వేదన మూర్కొని పంక జాయతా క్షి కుమిలెఁ బశ్చిమంపు గతిఁ జేరఁగ హా హత నైతి నార్యపు త్ర! కలికి నైతి నే విధవ రాఘవ! దీర్ఘ భుజా దృఢవ్రతా!
చం.	పతి మును నాశ మౌట కిలఁ బత్ని వహించెడు దుర్గుణమ్ములే కతము లనంగఁ బల్కుదురు కల్గ గుణమ్ములు నీకు ముందుగా హతుఁడవు నీవు నా యెదుట నంతము గానక యుంటి నిద్ధరన్ సతిని చెలంగి దుర్గుణ వశమ్మున నింకను మంద భాగ్యనై
తే.గీ.	అడరి దుఃఖ పరంపర లావహింప నన్ను శోక సాగర మగ్న నెన్ని కావ నుద్యమింపఁగ నక్కట యుద్ధ మందు హతుఁడ వైతి వీవ రఘు కులాగ్రగణ్య!
తే.గీ.	అత్త కౌసల్య వాత్సల్య మడరఁ బెంచి నిన్ను నందను రాఘవ! నేఁడు పుత్ర హీన యయ్యె వివత్స యౌ ధేనువు వలె నక్కజమ్ముగ మరణింప నార్య నీవు
ఆ.వె.	దీర్ఘ మాయు వంచుఁ దెల్పిరి నీకు దై వజ్ఞు లపుడు రామ! వట్టి మాట లవియు నెల్ల నయ్యె నల్ప మయ్యెను గదా యాయు వరయ వారిజాక్ష! నీకు
కం.	తలఁపఁగఁ బ్రాజ్ఞుని ప్రజ్ఞయె విలయం బయ్యెనొ మహాత్మ! పెన్నిధి వైనన్ లలిత గుణములకుఁ గాలం బిల నెన్నఁగ భూతములకు నెల్లఁ బ్రభు వగున్
ఆ.వె.	ధర్మవిదుని నిన్ను మర్మము లెఱుఁగు వా ని వ్యసనముల నెల్ల నేర్పునఁ దొలఁ గింప మృత్యు వెట్లు చంప నేర్చుఁ బురుష పుంగవ! పరికింప ముందుగాను
ఆ.వె.	కాళ రాత్రి నిన్ను గాకుత్స్థ! క్రూరత్వ మునను రౌద్రమునను  బురుష వర్య! కౌఁగిలి బిగియించి కమలాక్ష! నా నుండి కొనిచనెను రయమునఁ గుంద నేను
ఆ.వె.	నను దపించు చున్న వనితను వీడి మ హా భుజ! ప్రియురాలి నా భువిని న కట నరర్షభ! తమిఁ గౌఁగిలి నిద్రించు చుంటి వయ్య!  నిండఁ గంట నీరు
ఆ.వె.	దేని సంతతమ్ము నేను బూజింతు గం ధమున మాల్యములను దాని నాకుఁ బ్రియ తరమగు నీదు వింటినిఁ గాంచుమ స్వర్ణ భూషితమ్ముఁ బార్థి వేంద్ర!
కం.	అనఘా మామను దశరథు ఘను నీదు జనకునిఁ బితృ నికాయము తోడన్ మన మలరఁ గలిసి యుందు వ ని నేఁ దలంతును నరవర! నిశ్శంక దివిన్
కం.	విడిచితి రాజర్షి కులము  గడు పుణ్య కులమ్మును ఘనకర్మ నిచయముల్ పుడమి నొనర్చిన కతమున  నుడు పథమున మెఱయు దింక నుర్వీనాథా!
చం.	నను గన వేల రామ వచనమ్ములు నైనను బల్క వేల బా లను సహ ధర్మచారిణి నరప్రవరా చిననాఁడు  పెండ్లి యా డిన సతినే రఘూత్తమ! కడింది విషణ్ణను వెంట నుందు నే ననితివి నీవు నా కరము నందిన నాఁడు స్మరింపు మింపుగా
చం.	కొని చను మయ్య నీ వెనుక గొంకక నన్నిట నేల వీడితే మనుజుల యందు నుత్తముఁడ మానవ లోకము నుండి యిత్తఱిం జనితివె యన్య లోకము విచారము నందు నిమగ్నఁ జేసి దా రను నను ధర్మ మెట్టి దిది రాఘవ! యోచన మాత్మఁ జేయుమా
కం.	ఉచితము కల్యాణములకు నుచితం బాశ్లేషమునకు నొనరింపఁగ నే శుచి యగు నీ గాత్రమ్ముఁ గ లఁచి కడు నీడ్చుచుఁ జెలంగుఁ గ్రవ్యాదు లిఁకన్
కం.	అగ్నిష్టోమా దీష్టుల మగ్నుండవు దక్షిణ లిడి మన్నించితివే యగ్నిముఖుల నోఁచ వెటుల నగ్ని సుసంస్కారమునకు నంభోజాక్షా!
సీ.	వెడలిన ముగ్గురు బిడ్డల నొక్కని వచ్చిన లక్ష్మణు నచ్చటఁ గని కౌసల్య ప్రశ్నింపఁగం బరి తాపం బడరఁగ వినిన నీదు మరణ మింక మిత్ర బల వధము శత్రు బలమ్ముచేత నిశీధి రాక్షసాధముల చేత నిద్రించు చుండఁగ నీరజ నేత్ర! నే నుంట రక్షోనాథు నింట డెంద
తే.గీ.	మంతఁ బగిలి ముక్కలుగ నా యింతి యింక నుండ నేరదు పరికింప నుర్విఁ బ్రాణ ములను గూడి నిక్కమ్ముగ లలన వ్యాకు లమ్ము సెంది ఘోరమ్ముగ రాఘవేంద్ర!
తే.గీ.	ఘోర మీనాలయము దాఁటి గుంట సమసె నా వలన లలన వలన నరవరుం డ నఘుఁడు రాముఁడు పార్థివ నందనుండు నక్కజమ్ముగఁ బద్మ దళాక్షుఁ డకట
తే.గీ.	మోహమునఁ బెండ్లి యాడె విమోహి రాముఁ డు కులపాంశన నన్ను నేరకయు నతని మృత్యు వనఁగఁ బరఁగితి నే సత్య మెంచ నార్య పుత్రున కక్కట నక్కజముగ
కం.	వారించి యుందు నీయఁగ నేరికొ గత జన్మ మందు నీసున  దానం బౌరా సర్వాతిథికే దార నయిన రాఘవునకుఁ దప్పక తలఁపన్
చం.	కలుపుమ భర్తతో సతినిఁ గాంతుని కాయము నందు వేగ న న్నిలుపుమ రావణాసుర! కనీసపు మేలును గూర్పు భర్త దౌ తల పయి నా శిరమ్ము నిడు తత్తను వందు మదీయ గాత్రమున్ లలితపు రీతి నుంచు మిఁక రాముని వెంటఁ జరింతు సక్తనై
చం.	వల దిఁకఁ బాప జీవితము వాంఛ వహింప ముహూర్త మాత్ర మే నిల బ్రతుకంగ వింటిని నిజేశులపై ననురక్తిఁ జూపు భా మలకు విశుద్ధ లోకముల మన్నన లుండు ననంగ విప్ర వ ర్యు లనఁగఁ దండ్రి వేశ్మమున నుండఁగఁ బూర్వము నేను నెమ్మినిన్
ఉ.	ఆర్తి సుతప్తయై యిటుల నద్ధరణీసుత యాయతాక్షి తా భర్త శిరమ్ము కార్ముకము పన్నుగఁ గాంచుచు మాటిమాటికిన్ వర్తిల నేడ్చుచుండి కడు వచ్చెను రాక్షసుఁ డొక్కఁ డంజలిన్ భర్తకు రాక్షసేంద్రునకు వందనముల్ దగఁ జేసి యిట్లనెన్
తే.గీ.	విజయ మార్యపుత్రా యని పేర్మి వంద నమ్ము లిడి ప్రసాదింపఁగ నాథుఁ డంత విన్నవించెఁ బ్రహస్తుఁడు  వేగ మిమ్ము చూడ మంత్రులతో నున్నవాఁడ యనుచు
ఆ.వె.	నన్ను పంపె రాజ సన్నిధికి నృప కా ర్యమ్ము కలదు ముఖ్య మైన యట్టి దిపుడు దర్శనమ్ము నృపవర! యీయ నొ ప్పు నని యన విని దశముఖుఁడు వేగ
ఉ.	వీడి యశోక వాటికను వేగమ మంత్రులఁ గాంచి వారితోఁ బాడిగ మంతనమ్ములను బంక్తి ముఖుం డొనరించి కార్యముల్ వీడక చేయు నట్టి వట విస్తృత రీతిఁ దలంచి చర్చలం  బోఁడిమిఁ జేరి యా సభ నృపుత్రు నెఱింగి యొసంగె నాజ్ఞలన్
కం.	రావణుఁ డేఁగిన క్షణమున నా విల్లుత్తమము తలయు  నాశ్చర్యముగన్ వేవేగ మాయ మైనవి యా వనితా మణి కలంత నడలుచు నుండన్
చం.	సచివుల భీమ విక్రములఁ జక్కఁగ నంతట సంప్రదించి తా రుచిరముగా దశాననుఁడు రోష మెలర్పఁగ రామ కార్యమై యచటనె చెంత నిల్చిన బలాధిపులం గని కాల తుల్యుఁడే వచనము లిట్లు రావణుఁడు పల్కెను రాక్షస నాథుఁ డుద్ధతిన్
తే.గీ.	భేరులను దగ మ్రోయించి వినఁ బడంగ స్ఫుటముగం గొట్టి ఘన కోణములను బిలువ వలయు సైన్యమ్ము నుడువంగ వలదు కార ణమ్ము నేరికి నంచు నానతి నొసంగె
కం.	విని యట్టులె యని కైకొని  ఘనులా దూత లడరి బలగమ్మును సమకూ ర్చి నిజాధీశునకు దశా ననునకుఁ దెల్పిరి రణ రతునకు వేగముగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది రెండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 33.

 

 

	రాక్షస స్త్రీ సరమ యను ప్రియ సఖి సీతను జేరి యూఱడించి రాముఁడు మరణింపలే దని యిది యంతయు రావణుని మాయ యని రాముఁడు సముద్రమునకు దక్షిణ దిక్కున సేనతో విడిసి యున్నవాఁ డని తెలిపి రావణుని యుద్ధములోఁ జంపి నిన్ను గ్రహింపఁ గలవాఁ డని పలుకుట.
కం.	మోహిత యగు నా సతి వై దేహిని నాత్రముగఁ జేరి దేవిని నంతన్ సాహసమున సరమ యసుర గేహిని వచియించెఁ బ్రియసఖి కడుఁ బ్రియముగన్
కం.	మృదు భాషిణి సీతను బర మ దుఃఖితను నూఱడించె మైథిలినిఁ దగన్ బెదరఁగ రావణు మాయను సుదతీ మణిఁ గాంచి వగవ శోకము మీఱన్
ఉ.	రావణు నానతిన్ సరమ రక్షణ మీయఁగ నిల్చె సీతకుం గావఁ బడంగ నట్లసుర కాంతను గైకొనె మిత్రురాలిఁగా నా వసు ధాత్మసంభవ దయా గుణ యుక్త దృఢవ్రతం దగం బావని సీతయే బడబ భంగిని దొర్లుచు నుండ నార్తితో
చం.	కనియెను జానకిన్ సరమ కాంతను దుఃఖిత నష్ట చేతనం దనరుచు నంత స్నేహమునఁ దా ననెఁ బ్రీతిని నూఱడిల్లుమా మనమున వీడుమా భయము మానిని! రావణు మాటలింక   నీ మినుకల వింటి దాఁగి తగ మిన్నున భీరువ! నిర్భయమ్ముగన్
ఉ.	నీ కొఱ కెన్న జీవితము నీరజ నేత్ర! ప్రియమ్ముగా నెదన్ వీఁకను నేల యాత్రముగ వీడె నశోక వనమ్ము రావణుం డో కమలాక్షి నేరితిఁ గృశోదరి చాటున నేఁగి సర్వముం  దాఁక నశక్యమే యగును దన్నర పుంగవుఁ డుండ నిద్రలో
తే.గీ.	వధ మనెడు మాట యన్న దుత్పన్నమౌట కల్ల పురుషర్షభున కెంచఁ గమల నయన! రామ రక్షిత వానరుల వధియింప రాదు శక్ర రక్షిత నిర్జర తతి భంగి
ఉ.	ఉర్విని దీర్ఘ వృత్త భుజ యుగ్మము వాఁడు విశాల వక్షుఁడున్ సర్వ ధనుర్ధ రోత్తముఁడు సంహన నాన్విత విక్రముండునున్ గర్వ విహీనుఁడున్  ధర నగణ్య సువిశ్రుతుఁ డెన్నఁగా నయా ఖర్వ రతుండు రాఘవుఁడు కాంత! సుఖుండు సలక్ష్మణుండునై
తే.	సుప్రతాపవంతుఁడు శాస్త్ర సుప్రసిద్ధుఁ డాత్మ పర రక్షకుండు నిత్యమ్ము రిపు బ లౌఘ విలయుండు శ్రీమంతుఁ డవనిజా! ని హతుఁడు కాఁడు రాముండు సత్య మిది నమ్ము
ఆ.వె.	కపట బుద్ధితో సకల భూత శత్రువు మాయ నెఱుఁగు వాఁడు మాయ సేసి రావణుఁ డిది యెల్ల రౌద్రమ్ము నూని క ల్పించె మోసగింప నెంచి నిన్ను
తే.గీ.	సీత నీ శోక మెల్లను క్షీణ మగును విరియుఁ గల్యాణములు నీకుఁ బెక్కు లింక నిన్ను సేవించు శ్రీలక్ష్మి పన్నుగాను బ్రియముఁ బ్రీతి కరమ్మును వినుము సీత
చం.	కడలిని దాఁటి వానర నికాయముతో సహ లక్ష్మణుండు రా ముఁడు వడిఁ జేరి నిల్చెను సముద్రపు దక్షణ తీర మందు నో పడఁతిరొ నేను గాంచితిని పన్నుగ రక్షితుఁడై బలమ్ములం బడసి నిజార్థ  మింపుగ నవారిత రీతిని జానకీ సతీ!
ఉ.	దూతలు పంప రావణుఁడు తూర్ణము పల్కిరి వేగవంతులే నేతను గాంచి రాఘవుఁడు నేర్పునఁ జేరెను దాఁటి వార్ధిఁ దా నాతత బాహువిక్రముఁడు నంచిత లంకను నంత రావణుం డీ తఱిఁ గూడి మంత్రులను నెల్ల మునింగెను మంతనమ్ములన్
తే.గీ.	పలుకు చుండ నిట్లు సరమ భాషణములు సీతతో నుద్యమింపంగ నాత తాసు రధ్వజిని సెలరేఁగె భైరవముగ రవ ము లవి వాయింపఁగా దుందుభులు బడియల
తే.గీ.	విని మధుర భాషిణి సరమ వినుమ  భీరు వా! యని వచింపఁ దొడఁగె నవనిజ కిట్లు ఘోర మైన భేరుల ధ్వని నీరదస్వ న సదృశం బతి గంభీర నాద మతివ!
తే.గీ.	ఉద్యమించు చుండిరి ఘోర యుద్ధమునకుఁ  గరుల సమకట్టు చుండిరి యరదములకు హయములం గూర్చు చుండిరి హర్ష మంద రౌతు లటఁ బాశ కరులు పరఁగిరి వేలు
చం.	కదలెను రాజ మార్గములఁ గాల్బల మెల్లను నిండి దిక్కులం దుదక మహౌఘ వేగ గమ నోగ్రతఁ బాఱెడు వార్ధి భంగినిం బదిల మపూర్వ రీతిఁ గనుపట్టు మహా బల మచ్చ టచ్చటన్ సదమల రీతిఁ బోరునకుఁ జాగుచు నున్నది సంభ్రమమ్మునన్
ఉ.	కాంచుమ వెల్గు శస్త్రములఁ గాంచన భూషిత రాక్ష సౌఘమున్ మించిన చర్మవర్మముల మేలి హయమ్ముల స్యందనమ్ములన్ సంచిత కుంజరమ్ములను ఛాయ లనేకము లట్లు వెల్గఁగా నంచిత వహ్ని రూపమున నానె నరణ్యముఁ గాల్ప వేసవిన్
కం.	కను సంభ్రమమునఁ జెలఁగెడు ఘన రాక్షస వరుల దీర్ఘ కాయుల నెల్లన్ జనకాత్మజ! బల్లిదులను మనముల హర్షం బడరిన మను జాశనులన్
తే.గీ.	వినుమ యేనుఁగు గంటల ఘన రవమ్ము వినుమ రథముల చప్పుళ్లఁ బృథ్వి తనయ! వినుమ హయముల హేషలు వినుమ వాద్య ఘోషముల నెల్లఁ జెలగంగ ఘోరముగను
ఆ.వె.	ఆయుధముల నెత్తి హస్త యుగమ్ముల నిలిచి నట్టి రక్కసులను రావ ణానుసరులఁ గనుమ యతివ! సంభ్రమమున నొడలు గగురుపొడవ నడరు వారి
చం.	కలుగును శోక మార్పు సిరి క్రన్నన నీకు విదేహ నందనా! కలుగు భయమ్ము ఘోరముగఁ గయ్య మొనర్పఁగ రాక్ష సాలికిన్ నలిన దళాక్షుఁ డైన రఘు నందనుఁ డింద్రుఁడు చంపి నట్లు దై త్యులను బరాక్రముం డసుర యోధుల  రావణుఁ జంపి నిం గొనున్
కం.	వెన్నుని శత్రుఘ్నుం డని జెన్నుగఁ గూడి బలభేది సెలఁగిన రీతిం బన్నుగ లక్ష్మణు తోడుత నన్న యనిని విక్రమించు నసుర గణములన్
కం.	వచ్చిన రాముని నీ పతి వెచ్చని యంకమ్ము నందు వెలయఁగ సీతా! యిచ్చయె తీరఁగ మురియఁగ నెచ్చెలి! దర్శింతు నిన్ను నీల్గఁగ రిపులే
కం.	విడిచెద వానం దాశ్రువు లడరి మహోరస్కు నురము నందు ముదమునం గడు ప్రీతిఁ గౌఁగిలింప మ గఁడు శోభన! నిన్ను ఘనుఁడు కాకుత్స్థుండే
ఆ.వె.	పిఱుఁదు లంటి నట్టి వేణిని జానకి! పెక్కు నెలల నున్న మిక్కుటంపు జడ నచిరము మగువ సడలుచు రాముం డ ధిక బలుండు ప్రీతి దేవి! కదిసి
తే.గీ.	ఉదిత పూర్ణ చంద్ర నిభము సుదతి! నీ ప తి వదన మరసి వీడెదవు వగ పెల్ల మదిని జానకి!  కుబుసము నుదరి వీడు పన్నగము భంగి శీఘ్రంబ పద్మ నయన!
కం.	అచిరము రావణు రాముం డు చంపి సమరమున నర్హుఁడు సుఖమ్ములకున్ రుచిరముగ నందు సుఖమును సుచరిత! నిను గూడి ప్రియను క్షోభింపకుమా
తే.గీ.	అమ్మహాత్ముని రాముని నెమ్మిఁ గూడి సీత! మోద మందఁ గలవు శీఘ్రముగను వర్షము వలన పంటలఁ బడసి మిగులఁ బుడమి సంతసించు పగిదిఁ బుడమి తనయ!
కం.	గిరి చుట్టును గుఱ్ఱము వలెఁ దిరుగు దివసకరునిఁ గాంచి దేవీ! భక్తిన్ శరణము వేడుమ సూర్యుం డరయఁగఁ గారకుఁడ యెల్ల యవనీ ప్రజకున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది మూడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 34.

 

 

	సరమ వాక్యములతో సేద దీరిన జానకి సరమను రావణుని తదుపరి కార్యమును దెలిసికొని తనకుఁ జెప్పు మని వేఁడ సరమ రహస్యముగా రావణుని నిర్ణయము నెఱింగి రామునకు సీత నిమ్మని యెవ్వరు వేఁడినను రావణుఁ డంగీకరింప లేదని యుద్ధమునకు సన్నద్ధుఁ డగు చున్నవాఁడని  తెలుపుట.
కం.	ఘన సంతప్త నట సరమ దన సుమధుర వాక్యములను దగ సీతా దే విని సంతోషపఱచెఁ గా లిన భూ దేవిని సలిలము లీలం బ్రీతిన్
చం.	హిత మొనరింప నెంచి సఖి కిత్తఱినిన్ సమయజ్ఞ ప్రీతితో స్మిత సహితమ్ము నా సరమ  సీతను గాంచి వచించె నిట్లు నీ పతి కడ కేఁగి నీ గిరలు వల్కఁ దలంతును రాఘవేంద్రుఁ గాం చి తరుణి! యాన తిచ్చిన నశేషముగాఁ గుశలమ్ము గుట్టుగన్
కం.	ఏఁగుచు నుండ గగనమున నా గరుడుఁడు మారుతియు నిరాధారను న న్నేగతి నందఁగఁ జాలరు నా గమనమ్మును దలంప నళినదళాక్షీ!
చం.	పలుకఁగ నిట్టు లా సరమ పల్కెను జానకి యాలకించి య క్కలఁత దొలంగ డెందమునఁ గ్రమ్మఱఁ దియ్యని భాషణమ్ములం  దెలియు సమర్ధ వీ వనఁగఁ దెల్లముగా నభ మింక నా రసా తలమును జేరఁ జేయుమ ముదమ్ముగఁ నొక్క పనిన్ మదర్థమై
కం.	స్థిరముగ నీ బుద్ధిఁ బ్రియ మొ నరింప వలె నన్నదే తనర నా కయి యో సరమ! తెలియఁ గోరెద నే ను రాక్షసుం డిపుడు రావణుఁ డొనర్చు పనిన్
ఉ.	క్రూరుఁడు మాయలన్ ఘనుఁడు గూర్చును మోహము శత్రు రావణుం డారట మాత్మనాకు సుర నానఁగఁ గల్గు విధమ్ము దౌష్ట్యమే మూరఁగ నిచ్చు బాధలను బొంచి సతమ్ము భయం బొసంగుచున్ ఘోరల రాక్షసీ సతులఁ గోరు నొగుల్పఁగఁ గాచు వేళలన్
చం.	వెఱ పెదఁ దద్భయమ్మునను బేర్చును డెందము నందు శంకయుం దఱ చగుఁ దల్లడిల్లుదును దద్ద యశోక వనమ్ము నందు నా కఱిముఱి తక్కు నేరిన దశానను నిర్ణయ మెల్ల నిత్తఱిన్ వఱలు ననుగ్రహమ్ముగను భామిని యక్కథ నాకుఁ దెల్పఁగా
ఆ.వె.	పలుక నట్లు సీత వల్గు భాషిణి పల్కె సరమ భాష్ప కలిత చారు ముఖము తుడిచి స్నేహ మడరఁ దూర్ణము చక్కని భాషణముల ని ట్లవనిజ తోడ
తే.గీ.	నీ యభిప్రాయ మెట్లున్నదో యటులనె యేఁగెద గ్రహించి సీత! నే నింపుగాఁ బ రుల యభిప్రాయ మెల్ల మరలి రయమ్ము న నిట కేఁగుదెంచెదఁ జూడు నలిన నేత్ర!
చం.	రయమున నేఁగి యిట్టు లని రాక్షసు చెంతకు నంత నాలకిం చి యసుర నాథు మంత్రములు జెన్నుగ మంత్రుల గూడి చేయఁగా దయితుల తోడ నిశ్చయము దా విని నిశ్చయవేత్త యెన్నఁగా వయినము నెల్ల నా సరమ భామకుఁ దెల్పఁగ వచ్చె శీఘ్రమే
ఆ.వె.	చేరి యంతఁ గాంచె సీతను సరమ ప ద్మ రహితంపు లక్ష్మి కరణి నున్న కాంతఁ దనదు రాకఁ గాక్షించు చున్నట్టి దీన సరమ నపుడు  దేవి సూచి
ఆ.వె.	తిరిగి రాఁగ సరమ తియ్యని పల్కుల సఖిఁ బరిష్వజించి జానకీ స తి కడు స్నేహమున నతివ కొసంగె నట నా సనము గారవమున స్వయముగాను
ఉ.	ఇమ్ముగఁ గూరుచుండి వచియింపుమ రావణు నిశ్చయమ్ము నా కమ్మరొ క్రూర కర్ము తలఁ పంత నిజమ్ముగ నంచుఁ బల్కఁగా నమ్మగువం దపించు సఖి నారసి చెప్పఁ దొడంగె నిట్లు స త్యమ్మును మంత్రి సంయుతము నచ్చట రావణుఁ డన్న మాటలన్
చం.	పలికిరి గొప్ప వాక్యములు పన్నుగ నీ దగు మోక్ష ణార్థమై వలసిన రీతిఁ బ్రీతి దశ వక్త్రుని తల్లి యవిద్ధ నామ స ల్లలితుఁడు మంత్రి వృద్ధుఁడును రామున కిమ్మని సత్వరమ్ము మై థిలిని సగౌరవమ్ము సుదతిన్ రఘు వీరున కంచు జానకీ!
తే.గీ.	చాలు నింకఁ దనయ! జనస్థాన మందుఁ గాంచి నట్టి యద్భుత మది యంచితపు ని దర్శనము హనుమంతుని దర్శనమ్ము వార్ధి దాటుట యసురుల వధయుఁ దలఁప
తే.గీ.	ఏ నరుం డొనరించు మహిని కుమార! యంచుఁ దల్లియు మంత్రియు నకట పలుక పలు విధమ్ముల విత్తమ్ము వదల లేని యర్థపరు భంగి నిను వీడ ననియె నతఁడు
తే.గీ.	ఉత్సహింపఁడు వీడంగ నువిద నిన్ను జావ కుండ సమర మందు నీ విధి నగ పడును వాని నిశ్చయ మింక వారిజాక్షి!  మంత్రులను గూడి చేయంగ మంతనములు
చం.	నిలిచెను సుస్థిరంపు మతి నివ్వెఱ మృత్యు వశుండునై యిటుల్ కలవర మంది యెన్నఁడును గాదు  నిరస్తుఁడు కాక యాజి నో లలన! త్యజింప నొల్లఁ డెద రాక్షస సంచయ మెల్ల నింకఁ దా  ను లయము నంద కేనియు ఘనుం డసు రేంద్రుఁడు మిన్నకుండునే
చం.	సమరము నందు రాఘవుఁడు చంపి దశాస్యు శరమ్ములన్ వెసం గమల దళాక్షి  నిం గొని సుఖమ్ముగ నేఁగు నయోధ్య కంచు వా క్యము లన నిట్టు లా సరమ యంతఁ జెలంగెను శంఖ దుందుభుల్  తుముల రవమ్ములం బుడమి తోరము మున్గఁగఁ గంపనమ్ములన్
కం.	విని వానర సైన్యధ్వను లను లంకా వాసు లంత రావణ భృత్యుల్ మనములఁ దలఁచిరి  దైన్య మ్మునఁ గన మని నృపుని దోషమున శ్రేయమ్మున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది నాలుగవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 35.

 

 

	భేరీ శంఖ నినాదములతో రాముఁడు స సైన్యము లంకను జేర రావణుఁ డా ధ్వనుల నాలకించి తన  మంత్రులతోఁ దదుపరి గర్తవ్యము నాలోచించు చుండ మాల్యవంతుఁడు రావణుని మాతామహుని యన్న దుర్నిమిత్తములను బరిగణించి రామునితో సంధిఁ గూర్చికొనుమని సీతను రాఘవున కిమ్మని బోధించుట
కం.	కదిసెఁ బర పురంజయుఁ డా సుదీర్ఘ బాహుం డినకుల సోముఁడు రాముం డు దిశలలో భేరీ ఘన  నదములు నిండంగ శంఖ నాద సహితముల్
చం.	విని యసురేంద్రుఁ డా ధ్వనులఁ బృథ్వి చలింపఁ జెలంగ రావణుం డనయుఁడు ధ్యాన మగ్నుఁ డయి యంతటఁ బల్కెను గాంచి మంత్రులన్ ఘన బలుఁ డిట్లు  గ్రూరుఁడు జగమ్ము నొగల్పఁగఁ దా సమర్థుఁడే మునుకుల నా సభాస్థలము మ్రోగఁగ దూఱక నేరి నెవ్విధిన్
ఉ.	బాగుగ వింటి మీరు నుడువం దగ రాముని విక్రమమ్మునున్ సాగర ముత్తరించుటయు సత్త్వము నెల్లను నేర్తు నింక మీ వేగము సత్య విక్రమము విగ్రహ మందుఁ దలంచి మీర లీ   లాగున మిన్న కుండుటయు రాముని విక్రమ మాత్మలం దిటన్
తే.గీ.	ఒండొరులను వీక్షించుచు నుండి యనఁగ నంత మాల్యవంతుం డను నసుర వరుఁడు విని మహాప్రాజ్ఞుఁడు వలికె జనని తండ్రి వచనముల నిప్పగిదిని రావణుని తోడ
ఉ.	రాజ వరేణ్య! విద్యలను రమ్య తరమ్ముగ నభ్యసించు నే రా జతఁ డేలు ధర్మమున రాజిలి నిత్యము పెద్ద కాలమే యోజను స్వీయ శత్రువుల నుంచి వశమ్మున నెన్ని కాలముం దేజము నూని సంధి సమితిన్ రిపులం దొనరింప నింపుగన్
కం.	తనవారినిఁ బోషింపఁగ  ధన వృద్ధి నొసంగి సంతతమ్ము ముదముగన్ జననాథుం డైశ్వర్య మ్మును బడయు నమేయముగను బుడమిని రాజా!
ఆ.వె.	సంధి యొప్పు రాజ సత్తమునకు హీనుఁ డయిన సముఁ డయినను నరికి నెంచ ఱేనికిం దగ దవమానింపఁ బగవాని బల్లిదునకు నొప్పు భండనమ్ము
ఉ.	రాముని తోడ సంధియ కరం బుచితం బని నా మతంబ యే భామ గ్రహింప రాఘవుఁడు వచ్చెనొ యా సతి నిమ్ము సీత నా రామునకున్ విరోధము దలంపకు మాతని తోడ సంధి మే లౌ మనికిన్ నరోత్తము జయమ్మును గోరుదు రయ్య సంయముల్
తే.గీ.	సకల దేవర్షి గంధర్వ సంచయమ్ము కూడ రాఘవేంద్రు జయము కోరుచుండు నజుఁడు సృజియించె సుర లింక నసురు లనఁగ నధిప! రెండు పక్షమ్ముల నవని లోన
ఆ.వె.	ధర్మ మాశ్రయింత్ర్రు నిర్మలాత్ములు సుర లెల్ల సంతతమ్ము నింక వినుమ యసురు లాశ్రయింతు రడరి యధర్మమ్ము నెల్ల వేళలఁ బరికింప రాజ!
ఆ.వె.	ధర్మము కబలింప ధరణి నధర్మమ్ము నది తనరు కృతయుగ మనఁగ మఱి య ధర్మము కబలింప ధర్మము నది కలి యుగ మనఁగఁ బరఁగు నుర్వి లోన
కం.	చరియింప నీవు జగతినిఁ వరియింప నధర్మ మణఁచి వర ధర్మమ్ముం బరు లైరి వీర్య వంతులు పరికింపంగ మన కన్నఁ బంక్తిగ్రీవా!
ఉ.	ఏమఱి నీ వధర్మము నహీనము  వెంచితి రాక్షసేంద్ర! వి న్మా మనలన్ గ్రసింప నది యత్న మొనర్చుచు నున్న దిప్డు స ర్వామర పక్ష మందు ననయమ్మును ధర్మము వొందె వృద్ధినిన్    నీ మది నిండఁ గోరికల నీ వొన రింప యథేచ్ఛమే బనుల్
తే.గీ.	ఋషుల కగ్ని కల్పుల కెల్ల నెడఁద లందుఁ బుట్టె నుద్వేగ మాతత మట్టి సన్ము నుల ప్రభావమ్ము దుస్సహం బిల భరింప మండు చున్నట్టి యనలమ్ము మాడ్కి నెన్న
చం.	ఎలమిని భావి తాత్ములు మునీంద్రులు ధర్మము నాశ్రయింత్రు వా ర లిల యజింత్రు యజ్ఞములు రక్తిని భిన్నవిధమ్ములన్ హవి స్సు లడరి వేల్తు రగ్నుల ద్విజుల్ పఠియింతురు బ్రహ్మ ఘోషముల్ కలవర మంది యియ్యసుర కాయము పాఱఁగ నెల్ల దిక్కులన్
తే.గీ.	అగ్ని సన్నిభు లైన సంయముల యింట  నగ్ని హోత్రములఁ జెలంగు నట్టి ధూమ మెల్ల దిక్కుల వ్యాపించి మెల్ల మెల్ల గ నసురుల తేజము హరింపఁ గలదు సెలఁగి
ఆ.వె.	వారి వారి పుణ్య పట్టణమ్ముల నాచ రింపఁ దీవ్ర తపము లింపుగ సుదృ ఢవ్రతు లసురులను దీవ్రముగఁ దపింపఁ జేయుఁ నా తపము లమేయముగను
మ.	వరముం బొందితి దేవ దానవులచే వత్సా! సయక్షాలి యే మరణం బన్నది లేని యట్టులను సంరంభంబునన్ వీర లౌ ర రణార్థమ్మున నేఁగుదెంచఁ గను గోలాంగూల సంఘాతముల్ హరి సంఘంబు మనుష్య పుంగవులు నత్యం తాగ్రహోపేతులై
కం.	వచ్చిరి గర్జించుచు వీ రచ్చంపు దృఢ విక్రములు దశానన! కంటే యిచ్చట నుత్పాతమ్ములు హెచ్చుగఁ గానఁ బడు చుండె నీక్షింపంగన్
కం.	కను చుంటిని రాక్షస లయ ము నిట్టి దుశ్శకునముల నపూర్వమ్ముల నే ననుమానింపక నా మన మున రావణ! రాక్షసేంద్ర! భూరి బలాఢ్యా!
ఆ.వె.	ఘోర నాదము లిడి నీరదమ్ములు భయం కరము లెల్లడలను గురియు చున్న వరయ లంక లో దశాస్య! వెచ్చని రక్త వర్ష మక్కజముగ వారకుండ
తే.గీ.	రాల్చు చున్నవి కన్నీరు రాజ! కరులు కరము రోదించుచును బతాకమ్ము లెల్ల ధ్వస్త మయి  వివర్ణం బయి వఱల కున్న వి మునుపటి వలెఁ బ్రభలతో వింత గాను
సీ.	వ్యాళ గోమాయు గృధ్రాదులు కూయు చున్నవి లంక లో భీమ నాదములను సంఘములుగఁ గూడి సంతత మింకను నల్లని దేహలు తెల్లని వగు దంతము లగపడ నింతులు నవ్వుచు ముందట నిల్చిరి మూరి కలల మాయము సేయుచు మందిరముల నున్న వెల్ల వాగుచు నుండి యెల్ల రడరి
తే.గీ.	బలుల మ్రింగుచు నుండెఁ గుక్కలు గృహముల ఆవు లందును గాడిద లందు సంతు   ముంగిసలు కను పిల్లల మూషికమ్ము  లందుఁ బులులఁ గూడును బిల్లు లడరి వింత
ఆ.వె.	సూకరమ్ము లడరి శునకమ్ములం గూడు రక్కసులను నరుల నక్కజముగ కిన్నరు లసురేంద్ర! మిన్నగఁ గూడుచుఁ       జలుపు చుండి రకట సంగమమ్ము
కం.	చరియించుచు నున్నవి పా వురములు తెల్లనివి రక్తపుఁ జరణములతో స్ఫురియింప నాశన మసుర వరులకుఁ గాలంపు మహిమ వఱలఁగ నధిపా
తే.గీ.	కూయు చున్నవి వింతగ గోరువంక లిండ్లఁ గిచగిచ శబ్దమ్ము లెల్ల గ్రుచ్చఁ బడఁగ నోడి కలహ కాంక్ష వఱల  నంతఁ గూలు చున్నవి పుడమిని ఘోరముగను
ఉ.	వేచి విహంగ జంతువులు భీకర మేడ్చుచు సూర్యు వైపునం జూచుచు నున్నవిందుఁ బురుషుండు కరాల విశుద్ధ ముండుఁడుం జూచుచుఁ గృష్ణ పింగళుఁడు శూర! గృహమ్ముల వేళ వేళలన్ గోచర మయ్యె నింక నిట ఘోర నిమిత్తము లాను చున్నవే
ఉ.	రాముని సత్య విక్రముని రావణ! యెంతును విష్ణు వంచుఁ దా నీ మనుజాకృతిన్ నిలిచె నెవ్వఁడు సేతువు నద్భుతమ్ముగా నీ మహిఁ గట్టె సంద్రమున నెంచఁగ మానవ మాత్రుఁడే తగన్ క్షేమము నెంచి సంధి నిఁకఁ జేతల నేరి యొనర్పు వానితో
కం.	అని గిర లిట్టులు మౌన మ్ము నూనె నయ్యసుర నాథు ముఖము మనమ్ముం గని మాల్యవంతుఁ డత్తము ల నుత్తముండును ఘనుఁడు బలమ్మున నంతన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది యేనవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 36.

 

 

	మాల్యవంతుని హిత వాక్యములను సైప నోపక రాముని స్తుతించి నందుల కాతని నిందించి సీతను రామున కీయ నని వానర సైన్యముతోఁ గూడి రాముఁడు ప్రాణములతో లంకను వీడ లేఁ డని పల్కి ప్రహస్తాదులను లంకాపురి నాలుగు ద్వారములను రక్షింప నియమించి రావణుఁడు తన యంతఃపురమున కేఁగుట.
కం.	విని మాల్యవంతుని  హిత వ చనమ్ములు సహింపఁ డా దశ ముఖుఁడు కాల మ్మునకు వశుండు నయి కలుష మనస్కుఁ డసురాధిపతి తమక మెద నిండన్
చం.	కనుబొమ వే మొగిడ్చి యధికమ్ముగ నాగ్రహ మంది యుగ్రుఁడై కనులను ద్రిప్పుచుండి దశ కంఠుఁడు గాంచుచు మాల్యవంతుఁ బ ల్కెను వచనమ్ము లివ్విధము కీడు వచింప హితంపుఁ జాటునన్ మునుకుల నెట్లు సైతును రిపున్ స్తుతియింపఁగ నిష్ఠురమ్ములన్
ఉ.	మానవ మాత్రు దీనుని సమర్కట సంచయు రాము నొక్కనిం గానల కంపఁ దండ్రి చను కాంతుని నేరు సమర్థుఁ డంచునున్       మానుగ నెంతు రెవ్వరిఁక మాన్యుని నెంతురు రాక్షసేశ్వరున్ హీనుగ విక్రమమ్ముల నహీనుని దేవభయంకరున్ ననున్
ఆ.వె.	వీర వరుల పైన ద్వేషము చేతనొ పక్షపాత మూని పరుల పైన నయినఁ బలుకు దిట్టు లంచు శంకింతును లేక ప్రోత్సహింప వీఁక నిన్ను
తే.గీ.	రిపుల ప్రోత్సాహ ముండక రేఁగి యిట్లు పరుష వాక్యమ్ము లెవ్వరు పలుక నేర్త్రు   పదము నందున్న వానితోఁ బ్రభువు తోడ శాస్త్ర తత్త్వజ్ఞుఁడౌ పురుష వరుఁ డెన్న
ఆ.వె.	పద్మ హీన లక్ష్మి వలె నున్న సీతను దెచ్చి వనము నుండి యిచ్చ మీఱ నేల నీయ నెంతు నింతిని రామున కేను భయము వడయు వాని వోలె
ఆ.వె.	ప్లవగ కోటి తోడ లక్ష్మణ సుగ్రీవు ల సహితమ్ము దీను రాముని వెసఁ   గాంచఁ గలవు నీవు కతిపయ దినముల నా వలన నని మరణమ్ము నంద
కం.	సుర లైన నన్ను ద్వంద్వ స మరమ్మునఁ దలంప లేరు మార్కొన ననఁగా వర విక్రమునకు నీ భయ ము రావణున కాజి నెట్లు పుట్టును జెపుమా
తే.గీ.	వంగ కుంట యేరి కయిన బ్రద్ద లయిన రెండు ముక్కలుగా నిట్టు లుండుట సహ జంపు దోషమ్ము నాది తలంప సహజ బుద్ధి దురతిక్ర మంబగుఁ బురుషులకును
తే.గీ.	కడలిని యదృచ్ఛ వంతెన కట్టిన మఱి కట్టుఁ గాక రాముం డది యెట్టు లౌను వింత పరికింప దానికి భీతి నంద నేల నోపఁ గలఁడు రాక్షసేశ్వరుండు
తే.గీ.	దాఁటి రాముం డర్ణవమును మేటి కపుల సేన తోడఁ బ్రాణము లుండ మేనఁ దాను మరలఁ జాలండు సత్యమ్ము మాట నొసఁగు చుంటి వమ్ము కా దిది సూచు చుందు వీవు
కం.	పలుకఁగ సంరబ్ధుఁ డిటుల నలుక నెఱిఁగి మాల్యవంతుఁ డా రావణుతోఁ బలుకం డెద్దియు నెదలో మొలకెత్తఁగ సిగ్గు తోరముగ నాతనికిన్
కం.	జయ జయ యని దీవన లిడి రయమ్మున ననుజ్ఞ నీయ రక్షో నాథుం డె యరిగెను మాల్యవంతుఁడు నయజ్ఞుఁ డంతఁ దన గృహమునకుఁ జింతితుఁడై
కం.	రావణుఁ డంత నమాత్యుల తో వెసఁ జర్చించి లంక దుర్జయ రీతిం గావంగ నుచిత రీతిన్ వేవేగ ముదల లొసంగె వీర వరులకున్
సీ.	రక్షింపఁ దూర్పు ద్వారమ్ముఁ బ్రహస్తుని రాక్షస వీరుని రావణుండు నిలిపె రాక్షస వరేణ్యులు మహాపార్శ్వ మహోదరులను నిల్పె నుదరి కావ దక్షిణ ద్వారముఁ దనయు నింద్రజితుని మాయావి నిల్పె నమేయ బలునిఁ   బశ్చిమ ద్వారము పరికింపఁ బన్నుగ రక్షః పరివృతము రమ్యముగను
తే.గీ.	శుకుని సారణుని నిలిపెఁ జూడ నుత్త రంపు ద్వారము నడరి రక్షింప నింక స్వయము నిల్చి వీక్షింతు భృశముగ నంచుఁ   బలికె మంత్రుల తోడ రావణుఁడు ప్రీతి
తే.గీ.	రక్కసుని విరూపాక్షుని వెక్కసంపు బలుని గుల్మ మధ్యమ్మునఁ బలువు రసురు లడరఁ జెంత నునిచెను మహాపరాక్ర ముని దశాననుం డంచితముగఁ దలంచి
కం.	తలఁచెఁ గృతాంత వశుం డయి లలితమ్ముగ నిట్లొనర్చి రావణుఁ డెడఁదన్ ఫల మందిన వాఁడ ననుచుఁ  బల లాశనుఁ డప్పుడు దశవక్త్రుం డకటా
కం.	పురమునకుఁ బుష్కలమ్ముగ ను రక్షణం బొనరఁ జేసి నుతు లిడ సచివుల్ పర మాశీర్వచనమ్ముల నరిగె నిజాంతః పురమున కంత ముదమునన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది యాఱవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 37.

 

 

	శ్రీరాముఁడు సుగ్రీవ లక్ష్మణ విభీషణ హనుమ జ్జాంబవం తాదులతో శత్రు పురమును జేరి తమ కర్తవ్యమును జింతించు చుండ విభీషణుఁడు తన చారుల వలన రావణుని ద్వార రక్ష ణోద్యోగము నెఱిఁగి వివరింప రాముఁడు నాలుగు ద్వారములను ముట్టడింపుఁ డని నీలాంగ దాంజనే యాదులను నియోగించి వ్యూహ మేర్పరుచుట.
చం.	నర హరి రాజు లాశుగ సునందనుఁడౌ కపి జాంబవంతుఁడున్ గురు బల ఋక్ష రా జసుర కోటుల మేటి విభీషణుండు సో దరుఁడగు లక్ష్మణుండు బలదర్పిత వాలిజుఁ డంగదుండునున్ శరభుఁడు వానరుండు ఘన సత్త్వ సుషేణుఁడు జ్ఞాతి యుక్తుఁడున్
తే.గీ.	హరులు మైంద ద్వివిదులు గవాక్ష గజ కు ముద నల పనసు లరి పురముఁ గదిసి వెస నిలువ నాలోచనమ్ములఁ దలఁచి లంక రావణ సుపాలితమును దుర్జయ పురమును
ఆ.వె.	సాసు రోర గామ రాలి గంధర్వ దు ర్జయ నగర వరమ్ము రావణుండు నిలువ సతము దీనిని జయింప మన కెట్టు లగును జింత సేయుఁ డనుచు నుండ
ఆ.వె.	వార లెల్ల రట్లు పలుకు చుండఁగ రావ ణానుజుండు వలికె నంత శుద్ధ వాక్కు లిట్టు లర్థ వంతమ్ము లింపుగ నా విభీషణుండు కోవిదుండు
తే.గీ.	అనల శరభ సంపాతి ప్రఘను లనంగ నాదు మంత్రు లరిగి పట్టణమ్ము లంక కిపుడు తిరిగి వచ్చిరి పరికించి పక్షి రూపముల యత్నములను శత్రువుల బలము
చం.	నుడివెద విన్ము రాఘవ ఘనుండు దశాస్యుఁడు దుష్ట చిత్తుఁడే  యడరి యొనర్చి నట్టి విధ మంతయు  నే విని నట్టి రీతి ని ప్పుడు నిజ మెల్ల నిల్చె నటఁ బూర్వపు ద్వారము నందు నా ప్రహ స్తుఁడు నిజ సైన్య సంయుతము శూర వరేణ్యుఁడు మానవేశ్వరా!
మ.	స మహాపార్శ్వ మహోదరుండు నిలిచెన్ సైన్యమ్ముతో దక్షిణం పు మహా ద్వారము నందు నింద్రజితుఁ డాముఖ్యుండు రక్షో గణో త్తమ ధానుష్కుల నిల్చెఁ బశ్చిమపు టా ద్వారమ్ము నందింపుగా నమరన్ రాక్షస వీర పుంగవుల సాహాయ్యం బమేయంబుగన్
తే.గీ.	పట్ట సాసి ధనుశ్శూల పాణు లింక ముద్గ రాది నానాయుధ భూషి తేద్ధ కరులు రావ ణాత్మజుఁ జేరి కాచు చుందు రాతని నడరి సంతత మసుర వరులు
ఉ.	వేల కొలంది రాక్షసులు వెంటఁ జరింపఁగ శస్త్ర పాణులై తూలుచు సంభ్రమమ్మునను దోర్బల రావణుఁడే స్వయమ్ముగన్ వాలుచుఁ గాచు నుత్తరపు ద్వారము గుల్మపు మధ్యమమ్మునున్ మేలుగ గాచు చుండుఁ దమి మేటి బలుండు విరూప నేత్రుఁడే
కం.	ఈ విధి సైన్యము లంకను గావ నిజామాత్య వరులు గని త్వరితముగన్ భూవర! వచ్చిరి వీరు మ హా వేగులు నేరి రసుర యత్నము లెల్లన్
ఉ.	వే లిభ రాజు లింకఁ బది వేలు రథమ్ములు మేలి గుఱ్ఱముల్ వే లిరువై పలాశనులు వీరులు కోటికి మించి యుండి రీ   యాలము నందుఁ జంప రతి నాత్మల నిల్పిన వార లెల్లరుం  జాల పరాక్ర మోద్ధతులు స్వామికి నిష్టులు లంక లోపలన్
తే.గీ.	రక్కసునకు నొక్కొకనికి రాజ! గలరు యుద్ధ మొనరింపఁ నొక లక్ష యోధవరులు చెంతఁ బరివార మంచు వచించి లంక వృత్తి తెలిపి విని నది చూపె సచివులను
కం.	కని కమలాక్షుని నా రా ముని రావణ సోదరుండు ముద మొసఁగ వచిం చెను దిరిగి విభీషణుఁడు వ చనమ్ము లింక నెఱిఁగింప శత్రు బలమ్మున్
చం.	అఱువది లక్ష లుండ నసు రావలి రావణుఁ డా కుబేరుతోఁ  దఱచుగఁ జేయ యుద్ధమును దాఁ దరలెన్ వెస నప్పు డుద్ధతిన్ వెఱవక వీర్య తేజముల విక్రమ సత్త్వగురుత్వ దర్పుఁడై వఱలుచు దుర్మనుండు దశ వక్త్రుఁడు తుల్యుల తోడ రాఘవా!
కం.	భయపెట్టఁ దలంప నెడఁద దయార్ద్ర హృది! కుపితుఁ జేయ దగ నిన్నంటిం     బ్రియమే నీ బల మెఱుఁగుదు  వియచ్చరుల నాజి గెలువ వీర వరేణ్యా!
ఆ.వె.	స చతురంగ బలము శాఖా మృగ పరివృ తమ్ము వ్యూహముగ బలమ్ము నుంచి రావ ణాసురు సమరమ్మున శీఘ్రము గ వధియింతు వీవు కలఁత తొలఁగ
కం.	విని రావ ణావరజుని వ చనమ్ములను రాఘవుండు శత్రు వధార్థం బు నరర్షభుండు వల్కె వ చనమ్ము లిబ్భంగి నంత సమరజ్ఞుండే
సీ.	అడరి పూర్వ ద్వార మందు నీలుఁ డెదిరించుఁ బ్రహస్తు రక్కసు శూర కపు ల నేకు లుండఁగఁ జెంత నీ వాలి పుత్రుఁ డంగదుఁడు వానర సేనఁ గలసి కవియు దక్షిణ ద్వారపుఁ దటిలో మహాపార్శ్వుని మహోదరునిఁ గమనీయముగను  హనుమంతుఁ డీ పవ నాత్మజుం డడరి పశ్చిమపు ద్వారమ్మును జేరి కవియు
ఆ.వె.	నప్రమేయ చిత్త హరి వరుండు పగులఁ గొట్టి ద్వార మడరి బెట్టిదముగ వానర నిచయమ్ము పన్నుగఁ బరివృత మై చెలంగు చుండ నసుర వరుల
సీ.	దైత్యదానవ మహా తాపస సంఘమ్ముఁ దపియింప నాత్మ సంతసము నందు వాని క్షుద్రుని వరదాన బలమ్మున గర్వించు వాని లోకమ్ము లాక్ర మించు వానిఁ బ్రజల మించి బాధించు వాని దశాస్యు రావణు నేను రాక్ష సేంద్రు స్వయము నశియింపఁ జేయఁ దలంచి యుత్తర ద్వారము నుత్తరించి
ఆ.వె.	లక్ష్మణ సహితమ్ము లంకఁ బ్రవేశింతు నెచ్చటుండు బల సహితము రావ ణుండు నచట కడరి భండన మొనరింప ధృతి వహించి యెడఁద దృఢముగాను
ఆ.వె.	వాన రేంద్రుఁడు బల వంతుఁడు ఋక్ష రా డ్వీర్య వంతుఁ డసుర వీర వర వి భీషణుండు ప్లవగ వీర సైన్యమునకు మధ్య నిలువ వలయు మాన్య వరులు
తే.గీ.	తగదు ధరియింప భండన తలము నందు హరులకు మనుష్య రూపము హరుల ధ్వజిని సంజ్ఞయై దనరు మనకు సమర మందుఁ  బ్లవగ రూపమ్ము గుర్తింప స్వజనులఁ దగ
తే.గీ.	మాన వాకృతి నేడ్గురు మాత్ర మూని యుందు మని మేము లక్ష్మణుఁ డుండఁ దోడు నేను స్వీయ మంత్రుల తోడ  నిలిచి నా స ఖుఁడు విభీషణుం డసుర వరుఁడు నరులుగ
కం.	అని యిట్లు కార్య సిద్ధికి ఘనుఁడు విభీషణునితో నృకాంతుం డంతం గని రమ్యతర సువేల గి రిని నారోహింప నెంచె దృఢమతి ప్రీతిన్
కం.	ధర నెల్లఁ గప్పి యా వా నర సైన్యముతో రఘుపతి నాశము సేయం గ రిపుల నెంచి దృఢమ్ముగ మురిసి మహాత్ముఁడు కదిసెను బురమును లంకన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది యేడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 38.

 

 

	రాముఁడు సుగ్రీవ విభీషణులతో సువేల పర్వతమున నా రాత్రి విడియ వలె నని కోరఁగా నెల్లరు పర్వతము నెక్కి లంకా నగర వైభవమును తిలకించుట.
చం.	వెనుకను నిల్వ లక్ష్మణుఁడు ప్రీతి వహించి సువేల మెక్కఁగం గని కపి రాజు నయ్యసుర కాంతు విభీషణు ధర్మ మంత్ర వే త్తను సఖునిన్ విధిజ్ఞుఁ దగ ధర్మరతుండు వచించె రాముఁ డీ మినుకుల నంత మెల్లగను మేలుగ నెంచి మృదూక్తు లింపుగన్
ఆ.వె.	ఎక్కుదము గిరీంద్ర మెల్లర మిప్పుడు ధాతుశత విరాజితమ్ము నిల్వ నొప్పు రాత్రి యందు నుత్తమంపు సువేల పర్వతమ్ము నందు సర్వులకును
ఉ.	కాంతుము రావ ణాలయము కాలుని నెవ్వఁడు సేర నెంచి నా   కాంతను దొంగిలించెఁ దమకమ్మున నట్టి దురాత్ము నింటినిన్ సుంతయు ధర్మ మెంచఁడొ వసుంధరఁ దల్పఁడొ వంశ వృత్తముల్ వింతఁగ నీచ కార్యము నభీతి నెవం డొనరించె నివ్విధిన్
తే.గీ.	ఎవని పేరు విన్నంతట వృద్ధి సెందు నాదు కోప మా రాక్షస నాథు నథము మరణము నవశ్య మింక నే నరయు వాఁడ రక్కసుల నెల్లరను గూడి రణము నందు
ఆ.వె.	ఒక్కఁ డఘ మొనర్ప మిక్కిలి కాల వ శమున నాతని యపచారమున ని జ కుల మెల్లఁ గూలు సత్వరమ్ముగ నీచ బుద్ధి వలన నరయఁ బుడమి లోన
కం.	పను పొసఁగి యివ్విధమ్మునఁ గినుక వొడమ రావణు పయి గిరి నధిరోహిం చెను జిత్ర సాను సంయుత మును రాముఁడు వాస మెంచి పురుషోత్తముఁడే
తే.గీ.	వెనుక నెక్కె లక్ష్మణుఁడు వింటిని శరముల సిద్ధపఱచి విక్రమ మూని శీఘ్రముగను వాని ననుసరించె ససచివ గణము సవి భీషణుఁ డయి సుగ్రీవుఁడు వేగముగను
కం.	హనుమంతుఁ డంగదుఁడు నిం క నీల మైందద్వివిదులు గజుఁడు గవాక్షుం డును గవయుండును శరభుం డును రంభ బనసులు కుముదుఁడును హరుఁ డింకన్
తే.గీ.	గంధమాదనుఁడు ప్లవగ కాంతు లెల్ల జాంబవంతుఁడును సుషేణ శతబలి ఋష భ ఘన మతులు దుర్ముఖుఁ డన్య వానరు లతి శీఘ్ర గాములు జవ మందు శ్రేష్ఠు లంత
ఆ.వె.	గిరి సువేల మడరి గిరిచారు లెక్కి ర సంఖ్యు లపుడు నృవర సత్తముండు రాముఁ డున్న గిరిని రమ్య సాను విలసి తమును  మనము లందుఁ బ్రమద మెసఁగ
కం.	గిరి వర మదీర్ఘ కాలము న రయమ్మున నెక్కి యా కొనలను నిలిచి కాం చిరి యెల్ల దిశలఁ బుర మం బర మంటు విధమ్ము దనర వానరు లెల్లన్
కం.	పురమును శుభము వరద్వా ర రాజితము లంక నపుడు ప్రాకార ఘ నా వరణమ్మును వీక్షించిరి  హరి గణ నాథులు కడింది యసురా వృతమున్
కం.	ప్రాకారమ్ముల నపర ప్రాకార మనంగ నసుర వరులు నిలువ నీ లాకారులఁ గనెఁ బ్లవగా నీకం బాశ్చర్య మడర నెమ్మనములలో
కం.	కని యుద్ధ కాంక్షిణుల నట ఘన రాక్షస వీర వరులఁ గపి వర్యులు ఘో ర నినాదములను వింతగ నొనరించిరి రాముఁ డరయు చుండఁగ నంతన్
ఆ.వె.	అంత దినకరుండు నస్తంగతుఁడు కాగ నెఱ్ఱ నగుచు సంధ్య యింక నణఁగఁ  బూర్ణ చంద్ర కాంతి మూర భృశమ్ముగ రేయి యరుగుదెంచెఁ బ్రీతి నొసఁగ
తే.గీ.	కూడి హరి వాహినీపతిఁ గూర్మి రాఘ వుఁడు సలక్ష్మణుఁడు విభీషణుఁడు నుతింప యూధ పాధిపతులు చుట్టి యుండ నా సు వేల గిరి నిల్చె సుఖముగ వీర వరుఁడు

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది యెనిమిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 39.

 

 

	రాత్రి నంతయు సువేల పర్వతమునఁ గడపి రామాదులు వానర సైన్యము లంకా పురమున నున్న సుందర వ నోపవనములను దర్శింపఁ గొందఱు త్రికూట గిరిపై నున్న లంక కేఁగి యచటి సౌధములను వేయి స్తంభములతో నలరారు రావణుని భవనమును వీక్షించుట.
కం.	కడపి సువేల గిరీంద్రము కడ నిసి యెల్లను సుఖముగఁ గపి పుంగవు లా యడవులు రమ్యోపవనము లడరి కనిరి వీర వర్యు లందఱు లంకన్
ఆ.వె.	సమతలమ్ములు కడు సౌమ్యము లాయత ములు విశాలములు నపూర్వములును జూడఁ గన్నుల కతి సుందరములు గాంచ విస్మయము కలిగెఁ గపి తతి కెల్ల
సీ.	చంప కాశోక ససాల తాల సమాకులమ్ము తమాల విలసిత నాగ మాలా సమేత హింతాల నీ పార్జున సప్తపర్ణ కుసుమ సంచయ యుత కర్ణికార తిలక కమనీయ పాటల పుష్పితాగ్రద్రుమములు లతా వి తాన సంవృతములు దనరు లంకా పురి యమరావతీ నిభమై యనేక
తే.గీ.	వివిధ దివ్యములను గూడి వెలుఁగు చుండఁ జిత్ర సుమ పంక్తు లరుణ రుచి మృదు పల్ల వమ్ములును శాద్వలమ్ములు వఱలు నీల చిత్ర వనరాజి గాంచిరి సెలఁగి హరులు
తే.గీ.	రమ్య తర మగు ఫల పుష్ప రాశి యుండ  గంధ యుక్తమ్ములు తరు నికాయ మందు మ్రాను లప్పుడు గన్పట్టె మేన భూష ణమ్ములను ధరియించిన నరుల పగిది
కం.	సుమనోజ్ఞము చైత్రరథ ని భ మచట సర్వర్తుకమ్ము  వన వరము సమా నము శక్రు నందన వనికి భ్రమర గణాయుతము కాంతుల వెలుఁగు చుండెన్
కం.	బక చాతకమ్ము లహిమా రకములు నాట్యముల నడరి రమ్యతరముగా పిక రాజమ్ములు రంజి ల్లి కూయ విన నయ్యె వన ఝరీ పారములన్
చం.	కపివరు లా వనోపవన కాయముఁ జేరిరి కామ రూపులే యపరిమితమ్ము మత్తిలిన యండజ పంక్తులు తేనె తిండ్లు కూ యు పులుగు లన్యముల్ పికము లున్న ద్రుమమ్ములు సారసాలి స ల్లపితము లుండఁ గన్పడఁ గరమ్ము ముదమ్ము సెలంగ నాత్మలన్
కం.	కదియ మహౌజస్వులు హరు లుదరి వనములు సుమ  గంధయుక్తానిల మం తఁ దనరి వీఁచెను ముక్కుల కొదవఁగ నత్యధిక సౌఖ్య ముచితంపు గతిన్
కం.	హరి వీరు లందుఁ గొందఱు హరి యూధపులు వదలి ప్లవ గానీకమ్మున్ హరిపతి యనుమతి లంకా పురికిఁ బతాక యుతమునకుఁ బోయిరి కాంచన్
తే.గీ.	విహగ రాజమ్ములను భయపెట్టు చుండి మించి మృగ గజ రాశి బాధించు చుండి కంప మొసఁగుచు లంకకుఁ గపి వరేణ్యు లరిగి రటకు గర్జించుచు నత్యధికము
ఆ.వె.	వేగ నేలఁ గాళ్లఁ బీడించు చుండఁగఁ  బ్లవగ వీర వరులు లంక యందు లేచి నట్టి దుమ్ము రేఁగి చరణముల నెగసెఁ బైకి మిగుల నెల్ల దిశల
ఆ.వె.	భయము వడసి యెదలఁ బాఱిన వా శబ్ద ములకు నలు దెసలకుఁ గలఁగి యెలుఁగు బంట్లు సింహములును బందులు దున్నలు మృగము లేనుఁగులును మేఁత లుడిగి
తే.గీ.	ఉన్నత త్రికూట శిఖర మున్నది స్పృశి యించు దివి ననంగ నొకటి నంచితముగఁ  బూల నిండి యెల్లెడ లందు మేలిమి పసిఁ డి పగిది చెలఁగు చుండి మండితముగ నిల
తే.గీ.	విమలము శత యోజనముల విరివి కలిగి సుందరం బద్భుత మది బక్షులకు దాఁట రానిది మది నయిన నెక్క రానిది జను ల కనఁ గర్మమ్ము లేల దలంప వలయు
తే.గీ.	తచ్ఛిఖరమున విలసిల్లెఁ దద్ద పుర వ రమ్ము లంక రావణ పాలితమ్ము పొడవు న నిరువది యోజనమ్ములు దనర వెడలు పున నొక దశ యోజనములు దనరు చుండి
ఉ.	ఆ రమణీయ పట్టణము నందు వెలుంగుఁ బసిండి వెండి ప్రా కారము లింక గోపుర నికాయము పాండుర మేఘ తుల్యముల్ మూరుచు నున్నతమ్ములు నపూర్వము లెల్ల విమాన సౌధముల్ నీరద సన్నిభమ్ము లవి నీరజ నాభుని మధ్య వీథినిన్
సీ.	స్తంభ సహస్ర యుక్తము నయి కైలాస శిఖర సన్నిభముగఁ చేరి నభము    స్పృశియించు రీతి నతిశయించి సుందర ప్రాసాదములచే నలంకృత మయి రాక్షసేంద్రుని చైత్య రాజము పురమున కాభరణమ్ము నా నడరు చుండ నిత్యమ్ము రక్షింప నత్యధిక బలులు  వంద మంది యసుర వరులు నిలిచి
తే.గీ.	రమ్య కానన పర్వత రాజితమ్ము తనర నానా విధ విచిత్ర ధాతు వాటి కలును నానా విధ విహగ గణము లుండ నడర నానా విధ మృగ సేవ్యంబు నగుచు
తే.గీ.	వఱల నానా కుసుమ సుసంపన్నము నయి నగర వరము నానా రాక్షస గణ సేవి తము సమృద్ధమును సిరులం దనరు రాముఁ  డరసె హరుల తోడుత లక్ష్మ ణాగ్రజుండు
కం.	కని యా నగరమ్మును దే వ నగర సన్నిభమును నర వరుఁ డక్కజ మం దె నలఘు గృహ సంబాధ మ్మును లక్ష్మణ పూర్వజుండు పురుషోత్తముఁడే
తే.గీ.	నూత్న ఘన సంవిధానము రత్న మయము భవన మాలా విరాజిత పట్టణమ్ము యంత్ర గణ కవాట చయ ముఖ్య సమలంకృ తమ్ముఁ గాంచె రాముఁడు కపి ధ్వజిని తోడ

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు ముప్పది తొమ్మిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 40.

 

 

	రాముఁడు సుగ్రీవ వానర సమూహములతో సువేల పర్వ తాగ్రము నెక్కి లంకను జూచు చుండ నొక ద్వార మందు నిల్చిన రావణుని సుగ్రీవుఁడు సూచి తటాలున దుమికి రావణుని పైకి లంఘించి వాని కిరీటమును నేలఁ ద్రోసి ద్వంద్వ యుద్ధ మొనరించి రావణుఁ డలయఁ దిరిగి వానర సేనను జేరుట.
కం.	అమ డామడలఁ దనరు వృ త్తమును సువే లాగ్ర మెక్కె దశరథ సూనుం డు మలమనికి నేతల తో డ మఱియు సుగ్రీవుతో దృఢ మనస్కుండై
ఉ.	నిలిచి యొకింత ప్రొద్దు కని నెమ్మిని దిక్కుల నెల్ల నత్త్రికూ ట లలిత శృంగమం దతి దృడమ్ముగఁ గట్టఁగ విశ్వకర్మయే వెలసిన లంక నింపుగను విస్తృత కానన భాసితమ్ముఁ దా నలరుచు గాంచె రాముఁడు మహా పుర మచ్చెఱు వంది నెమ్మదిన్
మ.	ఘన మా గోపుర మందు నిల్వఁగను రక్షఃకాంతుఁ నా రావణున్ జన దుర్వారుని శ్వేత చామరము లాశ్వాసింపఁ బార్శ్వమ్ములం  గనకచ్ఛత్ర శిరో విరాజితుని రక్తశ్రేష్ఠ గం ధాంగరా  గుని రక్తాభర ణాంగు నీల తనునిన్ ఘోరాభ్ర సంకాశునిన్
తే.గీ.	కాంచ నాంబరు శశ రక్త కాంతి రక్త వస్త్రు నైరావత విషాణ శస్త్ర కృత కి ణోరు సంధ్యాత పావృత నీర దాభు రాక్ష సేంద్రుని లోక విరావణు నట
తే.గీ.	చూచు చుండఁగ వానర శూరు లింక రాఘవుండు సుగ్రీవుఁడు రాక్షసాధ ముఁ గని యొక్కుమ్మడి కదలి మూరి యెగిరెఁ  గ్రోధ మూర్చితుండై వాన రాధినేత
చం.	బల జవ సంయుతుండు నయి పర్వత శృంగము నుండి రోష సం కలిత రయమ్ముతోఁ గపి నికాయ విభుం డపు డుర్కె గోపుర స్థలమున కంత భీతిలక తా నిలుచుండి ముహూర్త కాలమే చులుకన సేసి రావణునిఁ జూచి వచించెను నిష్ఠురమ్ముగన్
తే.గీ.	రామ సఖుఁడ సుగ్రీవుఁడ రాఘవేంద్రు లోక నాథు దాసుండను లోక కంట క! యిఁక నా నుండి నీవు రాఘవుని తేజ మడరఁ దప్పించుకొన లేవు పుడమి లోన
ఆ.వె.	పలికి యివ్విధమ్ము వానరేశ్వరుఁ డంత రాక్షసేంద్రు పైకి లంఘణం బొ నర్చి సంభ్రమించి యార్చి రావణు మకు టమ్ము లాగి వడిఁ బుడమిని వైచె
ఆ.వె.	కాంచి వచ్చుచున్న కపి నాథు నసురేంద్రుఁ డుదరి పలికె నిట్టు లుగ్రుఁ డగుచు గ్రీవ హీనుఁడ వగు దీవు సుగ్రీవుఁడ వు మును నన్నరసిన సమయ మందు
కం.	అని లేచి వేగ పడ వై చెను బాహు యుగమ్మున దశ శీర్షుండు హరిన్ వెనుకనె సుగ్రీవుఁడు లే చెను గందుక సన్నిభమ్ము చేతుల పైనన్
ఉ.	స్వేదమునం బరస్పరము సిక్కిన గాత్రులు శోణి తార్ద్ర గా త్రాదులతోఁ బరస్పరము నంతఁ జెలంగఁ బరస్పరమ్ము చే ష్టాదు లణంగ నంగకము లల్లుకొనంగఁ బరస్పరమ్ము వా రా దరి పర్ణ శల్మలుల యాకృతి ద్వంద్వ రణప్రమోదులై
తే.గీ.	ముష్టి ఘాతాలి  తలఘాతములను నిజ క రాగ్ర తాడ నారత్ని ఘాతాలి తోడ నిరువురు నసహ్య ఘోర సమర మొనర్చి రా బలాన్విత హరి రాక్ష సాధిపతులు
కం.	ఒనరించి మల్లయుద్ధము ఘన వేగులు నిలిచిరి చిర కాలము సత్వ మ్మున గోపుర వేది నడుమ వినమ్ర దేహులు కదల్చి వింతగఁ బదముల్
కం.	పీడించి యొకరి నొక్కరు  తాడనములఁ బెనఁగి నట్టి తనులం గూలన్ గోడకు నగడ్తకు నడుమఁ బాడిగఁ దగ నిశ్వసించి వా రుత్థితులై
ఆ.వె.	ఒక ముహూర్త ముండి యుర్వితలమ్ము నుం డి వడి లేచి పట్టును విడువక పె నఁగుచు బాహుయుగమున నిపుణులు బలసం యుతులు  సంచరించు చుండి రాజి
తే.గీ.	పమ్మ శార్దూల సింహ నిభమ్ము దర్ప మింక నేనుఁగు గున్నల యీడుజోడు నడరఁ బెనవేసు కొంచును బుడమిఁ గూలి రంతఁ బోరి పోరి భృశమ్ము హస్తములను
ఆ.వె.	యుద్యమించి యిరువు రుద్ధతి వ్యాయామ శిక్షితు లతి బలులు సెంద రలస ట నొకయింత యేని తనులఁ ద్రోచి కొనుచు బహు రణ గతు లందు వఱలి రపుడు
తే.గీ.	కరి కర నిభ కరమ్ములఁ గరి సదృశులు వాన రాసురేంద్రులు ధృతిఁ బూని మండ ల గతులఁ దిరిగి వారించుచుఁ గదనమ్ము నిర్వు రొనరించిరి చిరము గర్వ మడర
కం.	చేరి యొకరి నొక్కరు తమిఁ బోరిరి మాంసమ్ము కొఱకుఁ బోరెడు నా మా ర్జారముల భంగిఁ జెలఁగుచుఁ  దోరమ్ముగ మరల మరలఁ దొలఁగింపఁ బరున్
సీ.	చిత్ర మండల గతు లాత్రతఁ దిరుగుచు వివిధ స్థలమ్ముల వెలయు చుండి గోమూత్ర గతిఁ దిరుగుచుఁ గదిసి మరలు చుండి ప్రక్కల కేఁగు చుండి చనుచు వంకరగను దాఁట బాధింపఁ దొడఁగుచు నుఱుకుచుఁ దొలఁగుచుఁ దఱచు తఱచు వెను దొలఁగి యెదిర్చి వేగ దుముకుచును గెంతుచు విడుచుచు నంతఁ బట్టి
తే.గీ.	నిలిచి దృఢముగ రణ మార్గ నిపుణు లిరువు రట్లు వానరపతి రావణాసురు లట నొండొరులను జయింప నుద్దండ గతిని  సంచరించిరి చల మూని  సత్త్వ మూని
తే.గీ.	ఇంత లోన మాయా బల మంతరంగ మందు నెంచె రక్షఃపతి యందుకొనఁగ నేరి వానరేంద్రుం డాత్మ మూరి నింగి కెగిరె నట నిల్చె నసుర వంచింప హరియె
చం.	శ్రమ నిడి ప్రాప్త సంగర యశస్వి హరీంద్రుఁడు భండనమ్ములో నమర విరోధి కట్లు విత తాభ్ర పథమ్మున నర్కసూనుఁడే సముచిత రీతిగా నెగిరి సత్వర మా హరి సైన్య సన్నిధిం  దమకము మీఱఁ జేరి ఘన దార్ఢ్యుఁడు నిల్చెను రాము చెంతనే
తే.గీ.	సవితృ సూనుండు తత్కర్మము వెలయించి వాయు గతి సన్నిభుఁడు రఘువర నృప సుతు రణ ముదమ్ము వెంచి ప్లవగ గణ వరాధి పుల నుతుల నంది సంతసమునఁ జెలంగె

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 41.

 

 

	రాముఁడు సుగ్రీవుని మేనఁ గల గుర్తులను గాంచి కౌఁగిలించికొని రాజుల కిట్టి సాహస కృత్యములు దగ వని యిక ముందు చేయ వలదని లక్ష్మణునకుఁ దాను గాంచిన దుర్నిత్తములను దెలిపి వానర యూధపులకు లంక నాలుగు ద్వారములను ముట్టడింప నానతి నొసంగి తాను సౌమిత్రితోఁ గూడి యుత్తర ద్వారము వద్ద నిలిచి యంగదుని రావణునితోఁ దన వాక్యములుగాఁ బలుక దూతగాఁ బంప నతఁ డేఁగి రావణునకుఁ దెలుప రావణుఁడు తనను బంధింప నాజ్ఞ నిడ మూఁగిన రక్కసులను ద్రోచి పై కెగిరి సౌధాగ్రమును వ్రక్కలు సేసి రాముని కడ కేతెంచుట.
కం.	కని యా గుర్తులఁ గౌఁగిలి ఘను సుగ్రీవుని హరిపతిఁ గాకుత్స్థుం డి ట్లనె లక్ష్మ ణాగ్రజుండు వ చనమ్ము లుచితమ్ములు నర శార్దూలుండే
చం.	అసమ బలాఢ్య! నన్నడుగ కక్కట నీ వొన రించి తిట్టి సా హసము నరేంద్రు లెన్నడును హర్యధిపా! తెగువం జరింప రెం దు స బల మిట్లు నన్నునిచి తోరపు సంశయ మందుఁ జేసి తి య్యసురు విభీషణుం బనిని నౌర యశక్యము సాహసప్రియా!
ఉ.	ఈ విధ మింకఁ జేయకు హరీశ్వర! శత్రు నికాయ మర్దనా! నీ వొక వేళ వొందినను నేరఁగ రాని విపత్తు కార్య మే మో వన చార! నా కవని సోదరు లందఱి తోడ సీతతో నావల బొంది తోడుత మహాత్మ! తలంప నిజమ్ము నాత్మలో
చం.	మరలక యున్న నీవు హరి మాన్య! తలంచితి మున్న నేరినన్ వరుణ సురేంద్ర సన్నిభము బల్మిని నీ వని నేను రావ ణా సురు వధియించి యుద్ధమున శూరు సపుత్ర స రథ్య సైన్య భా సురుని విభీషణున్ నిలిపి సుందర లంకను రాజ పీఠినిన్
కం.	భరతున కొసంగి రాజ్యము గురుతర మింపుగ నయోధ్య  గుణవంతునకున్ హరిపుంగవ దేహమ్మును ద్వరితమ్ముగ నేఁ ద్యజింపఁ దథ్యముగ నెదన్
కం.	అన విని సుగ్రీవుఁడు రా మునిఁ గాంచి వచించె నిట్లు భూసుత నీ భా ర్య నపహరించిన రావణుఁ గనిన సహింతునె యెఱింగి ఘన నిజ బలమున్
ఆ.వె.	శుభగిరలు వలుకఁగ సుగ్రీవుఁడు రుచిర గ్రీవుఁ డిట్లు మురిసి నృపవరుండు తద్ద ప్రీతి వానిఁ దా నభినందించి లక్ష్మివర్ధను గని లక్ష్మణు ననె
ఉ.	శీతల వారి నింకఁ గడు శ్రేష్ఠ ఫలమ్ముల నారగింప ని య్యాతత సేన వ్యూహముగ  నంచిత రీతిని నిల్పు మయ్య నే నీ తఱిఁ గంటి లోక లయ మేర్పడ నున్న విధమ్మునున్ మహా భీతి కరమ్ము ఋక్ష కపి వీర మహాసుర వీర నాశమున్
ఉ.	గాలులు వీచె గట్టిగను గంపము నందె ధరాతలమ్ము శై లాలులు కూలు చున్నయవి యద్రి కొనల్ కదలాడు చుండె మే ఘాలులు ఘోర శబ్దముల నార్చుచు నున్నవి క్రూర జంతు త జ్జాలము భంగి రక్త కణ జాలము తోడుతఁ దోఁచె వర్షముల్
ఆ.వె.	ఎఱ్ఱ చందనంపు టెఱుపున సంధ్యా స మయము విఱ్ఱవీఁగె భయము గొలుప మండు చుండి యగ్ని మండల మాదిత్య మండలమ్ము నుండి దండ రాలె
కం.	దీనస్వరమ్ముల నకట  దీన మృగద్విజము లర్కదేవుని గనుచున్ మానసములు భీతిల్లఁగ కాననములఁ గూయుచుండెఁ గడు క్రూరముగన్
కం.	నల్లని యెఱ్ఱని కిరణము లల్లుకొనఁ గొనల జగముల యంతము వోలెం దల్లడిలఁ జేయు చుండెను  బెల్లుగ రుచి హీనుఁడు శశి వేఁగుచు నిసినిన్
కం.	కుఱు మచ్చ నలుపు నెఱుపులఁ  గఱకుగఁ బరివేష మొకటి కన్పడు చుండెన్ వెఱపు నొసఁగంగ లక్ష్మణ! తఱచుగ రవి మండలమునఁ దలఁగిన ప్రభలన్
కం.	కనరావు తార లెల్లను మునుపటి వలె లక్ష్మణ! జగముల నాశనమున్ మన కెఱిఁగింప నవి దలం చినవో యను రీతి నిపుడు చిత్రము కనుమా
కం.	కాకులు డేగలు గ్రద్దలు నాకము నుండి పడుచుండె నక్క లశుభముల్ కూఁకలు ఘోర రవమ్ములు ప్రాకటముగ వేయుచుండె లక్ష్మణ! కనుమా
చం.	త్వరితము నిండు భూమి యిట వానర రాక్షస వీరు లెల్లరున్ దురమున శైల శూలములు దోర్బల యుక్తము వేయ ఖడ్గముల్ విరివిగ మాంస రక్తముల వెల్లువలం బెను కర్దమమ్ములై పరగఁగ భీకరమ్ముగను బన్నుగ నెన్నఁగ నీ నిమిత్తముల్
ఉ.	వేగమ లంక దుర్జయము వీటిని రావణ పాలితమ్మునుం జాగుచు ముట్టడింప వలె సత్త్వ జవమ్ముల నెల్లదిక్కులన్ బాగుగ వీరు లీ ప్లవగ వర్యులు సంవృతులై చెలంగి తా నీ గతిఁ బల్కి రాముఁడు మహీధర శృంగము నుండి వే దిగెన్
చం.	దిగి కనె స్వీయ సైన్యమును ద్వేష దురాసదమున్ ఘనమ్మునుం బగతుర నెల్ల మార్కొనఁగ భండన భూమిని  నక్కపీంద్రు నిం పుగ నటఁ గూడి సైన్యమును బోరున కత్తఱిఁ బ్రోత్సహించెఁ దో పఁగ సమయజ్ఞుఁ డప్పుడు శుభప్రద కాల మెడందఁ జక్కఁగన్
తే.గీ.	పరివృతుం డయి యమ్మహా బాహుఁ డంత వానర మహాబలము తోడ బయలు దేరె లంక కభిముఖముగ ధన్వి  రాఘవుండు నిలిచి ముందు సేనకు నెల్ల  నృపసుతుండు
ఉ.	భూవరు నా విభీషణుఁడు మోద సమన్వితుఁ డుత్సహించి సు గ్రీవుఁడు మారుతాత్మజుఁడు రేఁగి భృశమ్ముగ జాంబవంతుఁడుం జేవ నలుండు లక్ష్మణుఁడు శీఘ్రమ రాముని వెంబడింపఁగా నీ వసుధాతలమ్ముఁ బసరించుచు నేఁగిరి ఋక్ష వానరుల్
చం.	కొని వెస పర్వతాగ్రములు ఘోర నగమ్ములు కేల వందలన్  ఘనగజ సన్నిభుల్ పరనికాయ నిరోధులు కోఁతు లేఁగఁగాఁ జని చని జేరి రాపురము శత్రుచయఘ్నులు రామలక్ష్మణుల్ ఘను లచిరమ్ము లంకను సుఖమ్ముగ రావణ పాలితమ్మునున్
సీ.	లలిత పతాక మాల లడరు రమ్యత రోద్యాన వన శోభి తోన్నత పురిఁ  జిత్ర వప్ర చయ భాసితము  దుష్ప్రాపము నున్నత బ్రాకార సన్నిలయము ధర నమర గణ దుర్ధర్షము లంకాపురమ్మును బ్లవగులు రామ వాక్య చోదితులై కాన నాది నివాసులు  రామాజ్ఞ విడిసిరి రణ మొనర్ప
తే.గీ.	శైలశృంగ నిభోన్న తాభీల పట్ట ణోత్తర ద్వారము కదిసి సోదర సహి తమ్ము రాఘవుం డుత్తమ ధన్వి నిలిచెఁ దా నిరోధింప రక్షింప ద్వార వరము
ఉ.	రామున కన్యుఁ డెవ్వఁ డట రావణ పాలిత మట్టి ద్వారమున్ భీమ పురమ్మునుం గదిసి వీరుఁడు రావణుఁ డుండఁ గాచుచున్ నీమము తోడఁ గావఁగను నిర్జర వైరులు ఘోర రాక్షసుల్ పామర భీతి దాయకము పన్నుగఁ బోర సమర్థుఁడౌ నిలన్
తే.గీ.	కడలిని వరుణుఁ డింపుగఁ గాచు రీతి దానవులు కాచు నట్లు పాతాల తలము నసురు లీ లంక రక్షింప నాయుధముల రావణుండు లంక కొసంగు రక్షణమ్ము
కం.	కాంచెను రాముం డాయుధ సంచయములను గవచములఁ జక్కఁగఁ బగవా రుంచఁగ ననేక విధముల మించఁగ  లెక్క కవి యెల్ల మెఱయుచు నచటన్
చం.	నిలిచెను దూర్పు ద్వారమున నీలుఁడు వానర సైన్య నాథుఁడే లలి నట మైంద తద్ద్వివిదులం దగఁ గూడి పరాక్రముండు వీ రులు ఋషభుండు నంచిత బలుల్ గవయుండు గవాక్షుఁడున్ గజుం డల నిలువంగ నంగదుఁడె యానెను ద్వారము దక్షిణమ్మునన్
తే.గీ.	నిలిచె హనుమంతుఁడు వినుత బలుఁడు పశ్చి మంపు ద్వారమ్ము నందు రక్షింప భృశము ప్రఘసునిఁ బ్రమాథిని నితర ప్లవగ వీర వరులఁ గూడి యుత్సాహ మడర నెడంద
ఆ.వె.	గుల్మమునకు నడుమఁ గూర్చుండె సుగ్రీవుఁ డడరి సర్వ వానరాలి శ్రేష్ఠు లుండఁ జుట్టి మారు తోపమ గరు డోప మ జవ యుతులు  ప్లవగ మాన్య విభుఁడు
ఆ.వె.	ఉగ్ర వానరు లట సుగ్రీవుఁ డున్నట్టి చోట ముప్పదాఱు కోటుల పర మప్రసిద్ధ వీరు లప్రమత్తు లయి పీ డించుచు నిలిచిరి సమంచితముగ
తే.గీ.	లక్ష్మణుఁడు విభీషణుఁ గూడి రాము నాజ్ఞ హరుల ద్వారము ద్వారము నందు నిలిపెఁ గోటి కోటిని నొక్కొక్క చోట మేటి వీరులను దత్క్షణంబ యపార బలుల
తే.గీ.	రామున కెడమ ప్రక్కన భీమ సేన నడుమ సుగ్రీవు తోడుత నడరి జాంబ వంతుఁ డనతి దూరమ్మున బహు బలమ్ము వెంట నుండఁగ నిల్చెను వీర వరుఁడు
ఆ.వె.	వ్యాఘ్రముల విధమ్ము వానర శార్దూలు లడర దంష్ట్ర లెల్ల హస్తముల ధ రించి తరుల శైల శృంగముల మురిసి నిలిచిరి సమరమ్ముఁ దలఁచి యెదల
ఉ.	అందఱు వక్ర వాల ధరు లందఱు దంష్ట్ర నఖాయు ధోగ్రులే యందఱు చిత్ర ఘోర వికటాంగులె యందఱు వింతవక్త్రులే కొందఱు వీర్య మందు దశ కుంజర తుల్యులు దల్ప వందకుం గొందఱు వేయి నాగములకున్ సరి కొందఱు విక్రమమ్మునన్
ఆ.వె.	కొంద ఱుండి రందుఁ గుంజరోఘ బల స న్నిభులు కొంద ఱెంచ నిభు లిఁక శత గుణమునకు నితరులు కొందఱు బలమున నప్రమేయు లగుదు రా ప్లవగులు
ఆ.వె.	అద్భుతమ్ము నింక నక్కజం బయ్యెను వాన రౌఘ మచట వ్రాలఁ గూడి యెగిరి వచ్చు మిడుతల గమిని మించి  నిం డంగ నెల్ల దిశ లభంగముగను
కం.	నిండెను గగనం బెల్లను నిండెను వసుధా తలంబు నిల్చిన కపులన్ దండకు వచ్చెడు దర్పో ద్ధండత వానర మహా వితానము చేతన్
కం.	శత లక్షలె యొక్కొక్కరు రతి ఋక్ష వనౌకసులు పురద్వారము లం దితరు లనిఁ జేయఁ బెక్కురు మతిమంతులు నిల్చిరపు డమంద బలాఢ్యుల్
చం.	గిరి వర మెల్ల చుట్టి పరికించి సమంతతఁ గోట్ల సంఖ్యలన్ బురమును ముట్టడింపఁగ సమోదము బల్లిదు లైన యట్టి యా హరివరు లెల్ల  వృక్షముల హస్తములం దిడి  గాలి కైననుం జొరఁబడ రాని పట్టణము సొచ్చిరి శీఘ్రమ యుత్సహించుచున్
చం.	సలలిత మేఘ సన్నిభులు శక్ర సమాన పరాక్రముల్ హరుల్ కలఁత నొసంగ రాక్షసులు కాంచఁగ విస్మయ మంది రెల్లరుం  జెలఁగెను ఘోర శబ్దములు సేయఁ బ్లవంగులు వార్ధి భిన్న తో య లసిత నాద సన్నిభము లంతట రావణు లంక లోపలన్
ఆ.వె.	లంక యెల్ల వణఁకె రావమ్ములు సెలంగ వరణ తోరణ చయ వన నికాయ కానన గిరి యుతము కపి ఋక్ష సంచయ ముత్సహించి చెలఁగు చుండ నపుడు
తే.గీ.	రామలక్ష్మణ సుగ్రీవ రక్షితమ్ము వాన రానీక మత్తఱి భండనమ్ముఁ     జేర నమ రాసురులకు దర్జింప రాని దయ్యె దుర్ధర్ష మయ్యెను దథ్యముగను
చం.	నిలిపి స్వ సైన్య మవ్విధము నెమ్మి నమాత్యుల సంప్రదించి వే విలయము సేయ రాక్షసుల  ద్వేషులఁ దాఁ గ్రమయోగ కార్య వే త్త లలి విభీష ణానుమతి ధర్మము క్షాత్రము నెంచి యంగదుం బిలిచి వచించె వాలి సుతుఁ బేర్మిని రాముఁడు బల్కు లివ్విధిన్
తే.గీ.	వేగ తనరింపఁ దదుపరి స్వీయ కార్య మంగద! యుఱికి లంకకు నరసి రావ ణుని గతైశ్వర్యు మందభాగ్యుని నలయక  పలుకు నావచనమ్ములు భయము వీడి
తే.గీ.	రోయ నమర గంధర్వాప్సరో జనులకు నాగ యక్ష సంయమి ధరా నాథుల కొన రించితి వఘము మోహము మించ మూర్ఖ త నిఁక నణఁగు గర్వ మిపుడు తాత వరము
తే.గీ.	దండమూని నిల్చితి లంక ద్వార మందు భార్య నపహరింపంగ నే బాధితుండ బ్రహ్మ వర బల దర్పమ్ము రాక్షసాధ మ! నశియించుఁ బూర్ణమ్ము దశానన వెస
కం.	సురలు మునులు రాజర్షులు నరుగు పదవి కీవు చనుదు హతుఁడ వయి మహా సుర వేగమ నా చే నె ల్ల రేఁగు చోటునకు నింక రాక్షస కనుమా
తే.గీ.	ఏ బలము మాయ నట నూని యింతి సీత నపహరించితి వో రాక్షసాధమ! దశ వక్త్ర! నా నుండి వానిఁ జూప వలయుఁ గలు షాత్మ! కడు ధైర్య వంతుండ వైన నీవు
ఆ.వె.	సీత నొసఁగి నాకు శీఘ్రమ శరణ మ డుగక యున్న నీవు విగత రాక్ష స మొనరింతు ధరను జంపి నాదు నిశిత శర పరంపరలను శంక లేక
ఉ.	చేరెను రాక్షసోత్తముఁడు చెన్నుగ నన్ను విభీషణుండు దా మూరిన ధర్మ చిత్తుఁ డిఁకఁ బొందును లంకను శ్రీ యుతమ్మునుం  దోరముగా నకంటకముఁ దూర్ణ మధర్మ రతుండు రాజ్యమున్ వారక కోలు పోవు నిలఁ బాప మనస్కుఁడు మూర్ఖ సంగతిన్
ఆ.వె.	అలవి కాదు నీకు నాత్మ జయింపక యొక్క క్షణము కూడ నుర్వి లోన రాజ్య మనుభ వింప రావణ! చరియింప కున్న ధర్మ గతిని నెన్నఁ డేని
ఆ.వె.	శౌర్య మూని లేక సమరమ్ము నొనరింపు ధృతి వహించి నా నిశిత శరాలి సమసి రణము నందుఁ జక్కఁ బునీతుఁడ వగుదు నిశ్చయముగ నంత నసుర!
కం.	ఏఁగిన ముల్లోకమ్ములు సాగి మనో జవము నూని శకునము వోలెన్   నా గతి కెదురైన బ్రతికి యే గతి రాలేవు తిరిగి యిది నిశ్చయమే
తే.గీ.	ఆచరింపు ముత్తర సత్క్రియలను జూడు లంక నింపుగ రావణ యింక నిచట నీదు జీవితం బెల్లను నాదు వశము సుమ్ము రాముఁ డిట్లన వాలి సూనుఁడంత
ఆ.వె.	అగ్ని మూర్తి వోలె నంగదుం డక్లిష్ట కర్ము రాము గిరలు కపి వరుండు విని నభమున కెగిరి వేగమ క్షణమందు    రాక్షసేంద్రు మందిరమ్ము గాంచె
చం.	గృహమునఁ గాంచె రావణునిఁ దృప్తుని మంత్రులఁ గూడియుండఁగాఁ దహతహ లేక యంగదుఁడు దగ్గఱ నిల్చెను వహ్ని సన్నిభుం డు హరి వరుండు రాముని నుడుల్ వచియించె యథాతథమ్ముగా   సహనము తోడ నెల్లరకుఁ జక్కఁగఁ దన్నెఱిఁగించి ముందుగన్
ఉ.	దూతను గోశ లేంద్రునకుఁ దూలక కర్మము లూను వానికిం బ్రీతి వచించు రామునకుఁ బేరిమి పుత్రుఁడ నేను వాలికిన్ నాతికిఁ దార కంగదుఁడ నన్విని యుందువు మున్ను రాఘవుం డీ తఱిఁ బిల్చెఁ బోరునకు హీనుఁడ! చూపుమ పౌరుషమ్మునున్
తే.గీ.	సుతుల మంత్రుల బాంధవ తతులఁ గూడి నిన్ను జంపు వాఁడ ననిని నీవు సావ మూడు లోకములు భయము వీడి బ్రతుకు నింక భద్రము వాటిల్ల నెల్ల దిశల
తే.గీ.	దేవ దానవ గంధర్వ దివ్య భోగి రాక్ష సాలికి శత్రువు రావణుండ! నీవు కంటకుండవు సంపి నిన్ను నుద్ధ రింతు వారి నెల్ల జనులు సంతసిల్ల
ఆ.వె.	గౌరవించి సీతఁ గ్రన్నన నీ వీయ కున్న నమ్రుఁడ వయి నిన్ను జంప గనె విభీషణునకుఁ గలుగు నైశ్వర్య మె ల్ల దశ కంఠ! నీదు లంక తోడ
కం.	పరుషమ్ముగ నిట్లు వలుక హరి వర్యుఁడు కినుకకు వశుఁ డయ్యె నట నిశా చర గణ నాథుండు భృశ మ్ము రావణుండు విని నంత మోహము సెలఁగన్
ఉ.	పట్టుఁడు మందబుద్ధి వెస వానరునిన్ వధియింపుఁ డంచు న ప్పట్టున రక్తలోచనుఁడు పల్కెను రావణుఁ డాగ్రహమ్మునన్ నెట్టనఁ దా సహాయుల ననేకులఁ బల్మఱు గాంచి యంతటం  బట్టిరి నల్వు రంగదుని వహ్ని సమాన నిజప్ర భాసురుల్
తే.గీ.	పట్ట నిచ్చి తారేయుఁడు దిట్ట తనము సూప వారి ఘోరుల రక్కసులను దనను బాహువులఁ జుట్టి పట్టఁగ వారు పక్షి భంగి కొండఁ బోలెడు నింటి పైకి నెగిరె
చం.	ఎగిరిన యట్టి వేగమున నెల్లరు రక్కసు లాకసమ్ము నుం డి గుబులు తోడఁ గూలిరి వడిం గను చుండఁగ రావణుం డటం బగతుని వేశ్మ శృంగమును వాలి కుమారుఁడు గాంచి యున్నతం పు గిరి నిభమ్ముఁ బాదములు మోపిన మాత్రమ యక్కజమ్ముగన్
తే.గీ.	పెల్లున విఱిగెఁ జూడఁగఁ దల్లడిల్లి యా దశగ్రీవుఁడు మును వజ్రాయుధుండు శీత శైల శృంగమ్మును నాతతముగఁ గూల్చిన పగిది తోఁపఁగ ఘోరముగను
తే.గీ.	విఱిచి ప్రాసాద శిఖరము వీరుఁ డంగ దుండు నిజ నామమును బల్కి వెండి దుస్స హమ్ముగ నఱచి వానరుం డాకసమ్ము న కెగిరెను బల్లిదుండు క్షణమ్ము లోన
కం.	భీతి నొసంగి యసురులకుఁ బ్రీతి నొసఁగ వానరులకు వేగముగఁ గపి వ్రాతమునకు నడుమ నిలిచె భూతల నాథుండు రాఘవు సరస నంతన్
ఆ.వె.	సౌధభంగమునకుఁ జాల కినిసి రావ ణుండు  స్వీయ నాశ మొండు నాత్మఁ దలఁచి నిశ్వసించెఁ దద్ద యుద్విగ్నుఁడై రాక్షసేశ్వరుండు నాక్షణమున
ఆ.వె.	పరివృతుండయి రఘు వరుఁ డనేక హరుల నంద భరితులను నినాద విలసి తులను జంప శత్రువుల నెదఁ గాంక్షించి కదలె నుత్సహించి కయ్యమునకు
ఉ.	పూర్వము వాన రాధిపుఁడు మూరి యొసంగ ననుజ్ఞఁ గావఁగాఁ బర్వత కూట సన్నిభుఁడు వానర పుంగవుఁ డా సుషేణుఁడే సర్వ కపిప్రవీర గణ సక్తుఁడు ద్వారము లెల్లఁ దిర్గుచుం బర్విడెఁ దోఁపఁ జంద్రునిగఁ బన్నుగఁ దారల మధ్య దిర్గఁగన్
తే.గీ.	వంద యక్షౌహిణుల మించు వానర వర సైన్యమును గాంచి దాఁటఁగ సాగరమును నిలువ లంకను గొందఱు నివ్వెఱ పడఁ గొంద ఱసురులు భయపడఁ గొంద ఱింక
తే.గీ.	పొంది రత్యంత హర్షమ్ము పోరునకును నిండఁ బ్రాకార పరిఘలు మెండుగ హరి వరులు దీనులై రసురులు వడసి భయము చేసి రెల్ల రాహాకార చేష్ట లపుడు
తే.గీ.	కపు లగపడ నన్యంపుఁ బ్రాకారము వలె రగులఁ గోలాహల మసుర రాజధాని నాయుధము లూని చరియించి రసురులు లయ కాల మారుతమ్ము పగిది నేల నిండి

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది యొకటవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 42.

 

 

	రాక్షసులు రావణ మందిరమున కేఁగి రాముఁడు వానర సేన తోడ లంకను ముట్టడించె నని నివేదింప రావణుఁడు ప్రాసాదము నెక్కి యక్షయ వానర సైన్యమును జూడఁగ, రాఘవుఁడు శత్రువుల కోటను ధ్వంసమొనర్ప నాజ్ఞ నొసఁగ రావణుఁడు వారిని మార్కొన మని రాక్షస సేన కనుజ్ఞ నొసఁగ ఘోర వానర రాక్షస యుద్ధ మారంభ మగుట.
కం.	చని రావణ మందిరమున కు నసుర పుంగవులు విభునకు నివేదింపం గ నరాధీశుఁడు రాముఁడు ఘన వానర సేన తోడఁ గవియుట లంకన్
కం.	విని నగర నిరోధమ్మును జనింపఁ గ్రోధము ద్విగుణము చయ్యన నంతం దన భవనం బధిరోహిం చె నిశాచర నాథుఁ డార్త చిత్తుం డగుచున్
చం.	ప్లవగ గణావృతమ్ము నిజ లంక సశైల వనమ్ముఁ గాంచె నం త వెఱపు వుట్ట రావణుఁడు దారుణ వీరులు యుద్ధకాంక్షులై భువిని నసంఖ్యలం జెలఁగఁ బూర్ణము పింగళ వర్ణ మేర్పడం గ విలయ మెట్లు సేయ నగుఁ గ్రన్నన నంచుఁ దలంచు చాత్మలో
చం.	సుచిరము చింత సేసి  యటఁ జొప్పడ ధైర్యము డెంద మందుఁ జూ చుచు విక చాక్షుఁడై నిలిచె శూరుని రాముని నింక సైన్యముం బ్రచురము కాఁగఁ జాగుచును రాఘవుఁడుం గనె సైన్య సంయుతం బచట సహర్ష మెల్లెడ మహాసుర సంచయ గుప్త లంకనున్
చం.	అరయఁగ రంగు రంగుల ధ్వజాన్య పతాక విరాజితమ్ము లం క రమణి సీతఁ జేరె మదిఁ గాంతను రాముఁడు తప్త చిత్తతం గరము కృశించి రక్కసులు గాఱియపెట్టఁ దపించి పండునే ధర మృగ శాబలోచన సుదారుణ మంచుఁ దలంచి జానకిన్
ఉ.	పీడిత జానకీ సతినిఁ బేర్మిఁ దలంచి రఘూద్వహుండు దాఁ బాడిగ ధర్మ మానసుఁడు పంచెను వానర యోధ వర్యులన్ దాడి యొనర్ప రక్కసుల దండు పయిన్ వెస నంత  నెల్లరం గూడి ప్లవంగు లుద్ధతిని ఘోర రవమ్ము లొనర్చి రాజికై
తే.గీ.	రాము నక్లిష్ట కర్ము గిరల ముదమ్ము నంది లంకా గిరి వర శృంగావళులను స్వీయ ముష్టి ఘాతమ్ముల విఱిచెద మని తలఁచి రెల్ల రంత హరి యూధపు లెడఁదల
మత్తకోకిల.	ఎత్తి పర్వత ఘోర శృంగము లింకఁ ద్రుంచి తరూత్తముల్ సత్త జాటుచు నిల్చిరా హరి సత్తముల్ వివిధమ్ములం దత్తఱంబునఁ జూచు చుండఁగఁ దప్త రాక్షస నాథుఁడే యుత్తమమ్ముగ వ్యూహమై హరి యోధు లేఁగిరి లంకకున్
తే.గీ.	సాల తాల శిలాయుధ శౌర్య వంతు లంతఁ ద్యక్త జీవితులు రామార్థ మెంచఁ  దామ్ర వక్త్ర హేమ సదృశ తనులు సాగి రెల్ల ముట్టడింపఁగ లంక నెల్ల వేగ
చం.	తరువులఁ బర్వతాగ్రములఁ దద్ద సెలంగుచు స్వీయ ముష్టులన్ హరి వరు లిండ్ల కొప్పులను నత్యధి కోన్నత తోరణమ్ములన్ విరివిగఁ గూల్చి రెల్లెడల  వేగమ పూడ్చిరి కందకమ్ములన్  వర జల రాసులం బఱచి  పాంశు తృణాగమ శృంగ కాష్ఠముల్
ఉ.	వేలు కపిప్రవీరు లట పెర్గుచుఁ గోటులు వంద కోటులున్ మేలుగ లంక కుర్కిరి యమేయ పరాక్రము లన్యు లుక్కునం   గూలిచి రభ్ర సౌధములు గోపుర పంక్తులు తోరణమ్ములుం జాల చెలంగి వానరులు శత్రు వినాశన సక్త చిత్తులై
కం.	మించి దుముకుచు నెగిరి గ ర్జించుచు లంకకుఁ బఱువిడిరి మదేభ సముల్ చంచన్మతులు  వెసం బూ రించుచు ధ్వనులు దిశలన్ హరివరు లడరుచున్
చం.	జయ మగు సత్త్వ రామునకుఁ జారు బలాఢ్యుఁడు లక్ష్మణుండునున్ జయుఁ డగు రామ రక్షితుఁడు సౌరి జయించును వానరేంద్రుఁడే భయదము లిట్లు గర్జ లిడి వానర పుంగవు లుర్కి రెల్లరున్ రయమున లంకలోఁ బ్రహరులం ద్రుటి వీరులు కామరూపులే
తే.గీ.	వీరబాహు సుబాహులు ధీర నలుఁడు వానర వరుండు ప్రాకార వరము నాక్ర మించి రెల్లరు మించి పీడించి దాని నంతలో శిబిరం బట సంతరించె
తే.గీ.	నిలిచెఁ గుముదుండు పదికోట్ల బలులు హరులు చుట్టి యుండ బల్లిదుని నప్పట్టు నందుఁ దూర్పు ద్వారముఁ గాచుచు నేర్పు మీఱ గెలువ నిచ్చగించు హరి వరులను గూడి
కం.	వానికిఁ దోడుగ నిల్చిరి వానరులను గూడి ప్రసభ పనసులు ఘనులౌ వానర యూధప వర్యు ల హీన పరాక్రము లిరువురు కృతనిశ్చయులై
కం.	ఇరువది కోట్ల హరులతో హరి వీరుండు శతబలి వరాఖ్యుఁడు వడిఁ దా నరుదెంచి నిలిచెఁ జక్కగ నరయుచు దక్షిణపు ద్వార మత్యధికముగన్
ఆ.వె.	షష్టి కోటి వీర శాఖామృ గావృతుం డయి సుషేణుఁ డపుడు హరి వరుండు పశ్చిమంపు ద్వారవర మందు నిలిచెఁ దా రా జనకుఁడు సమర రక్తి నూని
తే.గీ.	చేరి యుత్తర ద్వారమ్ము చెంత నడరి యుండ సౌమిత్రి సుగ్రీవుఁ డండ నుండ వానరేంద్రుండు రాముండు బల్లిదుండు నిలిచె నాక్రమించి నలిన నేత్రుఁ డలుక
ఆ.వె.	అనుసరింపఁ గోటి హరులు గోలాంగూలుఁ డా గవాక్షుఁ డతి భయదుఁడు దీర్ఘ కాయుఁడు నిలిచెను నృకాంతుని రాముని చెంత సేరి ధైర్యవంతుఁ డంత
తే.గీ.	భీమ వేగ వద్భల్లూక వితతి ఘనుఁడు రిపు నిబర్హణుం డంత నావృతుఁ డయి యొక కోటి హరి వీర వర్యుల మేటి ధూమ్రుఁ డడరి నిలిచె రాముని చెంత నంచితముగ
ఆ.వె.	సత్త్వవంతుఁ డంత సన్నద్ధుఁడు విభీష ణుండు స్వీయ సచివు లుండ నుదరి  గదను జేత నూని కాకుత్స్థుఁ డున్నట్టి చోటు గని నిలిచె నసుర వరుండు
కం.	పరువు లిడుచు నెల్లెడలను హరి వాహిని నరయు చుండి రా గజ గవయుల్ శరభ గవాక్షులు నింక స మర తల శూరుండు  గంధమాదనుఁడు తమిన్
చం.	కినుకను నంత రావణుఁడు క్షిప్ర మొసంగె ననుజ్ఞ నాజికై  ఘను లసురప్రవీరులకుఁ గాంతుఁడు రాక్షస కోటి కెల్లనున్ విని పతి భాషణమ్ములను వీరులు రావణు నాస్య ముక్తముల్  నినదము లెల్ల ఘోరముగ నెమ్మి నొనర్చిరి యెల్ల రక్కసుల్
ఆ.వె.	భేరు లంత మ్రోగెఁ బెల్లుగఁ జంద్ర స న్నిభ తలములఁ బాఁద నిష్క కాష్ఠ ములను  సకల రాక్షసు లనేక శంఖ నా దములు సెలఁగె నూఁద నమర రిపులు
చం.	అసురులు నీల దేహు లట నర్జున శంఖము లూన నత్తఱిన్ లసిత తటిల్లతా కలిత రాజత భాస బలాక యుక్త మే ఘ సదృశ ముండి రెల్లరును గ్రమ్మిరి రావణ చోది తాత్ము లం త్య సమయ మందుఁ బెల్లుబుకు నంబుధి సన్నిభులై చెలంగుచున్
ఉ.	వానర సైన్య నాదములు పర్వత సాను స కందరమ్ములన్ మానక నిండె నా మలయ మాన్య నగమ్మున శంఖ దుందుభుల్ వీనులు నిండ మ్రోగినవి పృథ్విని నింగిని సాగరమ్మునన్ ధ్వానము మారు మ్రోగినది వారక చేయఁగ సింహనాదముల్
తే.గీ.	కరుల బృంహితమ్ములు  హయ వరము లొసఁగు హేషితమ్ములు  నేమి నిర్ఘోషము లర దము లొసఁగ నసుర గణ పదముల నిస్వ నములు మారు మ్రోగె ధరా వనధి నభముల
మత్తకోకిల.	ఇంత లోన సుఘోర సంగర మీ పురమ్మున లంకలో సంతరించెఁ బ్లవంగ సేనకు శౌర్య రాక్షస కోటి క త్యంత భీకర దేవ దైత్యగ ణాహవమ్మును  బోలి యొ క్కింత పూర్వము పోరి నట్టిది యిట్టిదే యన నత్తఱిన్
తే.గీ.	పలికి స్వీయ విక్రమములు వానరులను దీప్తము లగు గదల తోడఁ దీవ్ర తర ప రశ్వథమ్ముల శక్తి శూలముల నాయు ధముల నసురులు బాఁదిరి దారుణముగ
తే.గీ.	వానరులు మహా వీరులు భండనమున రాక్షసులఁ గొట్టి రను చుండి రాముఁ డతి బ లుఁడు జయించు జయించు బలుండు లక్ష్మ ణుఁడు జయించు సుగ్రీవ విభుఁడును నంచు
ఆ.వె.	రాజ! గెలువు మంచు రతిఁ బల్కి తమ తమ పేళ్ల నుడివి తరులఁ బెద్ద తనులు పర్వతాగ్రములను బండ్లను గోళ్లను గొట్టి రసురుల నతి ఘోర హరులు
తే.గీ.	నిలిచి ప్రాకారముల రక్కసులును భీమ దర్శనులు వేగ నేలపైఁ దనరి నట్టి వానరుల శూలముల భిందిపాలములను గొట్టి సమయింపఁ జాగిరి ఘోరముగను
తే.గీ.	వానరులు గూడఁ గోపమ్ము నూని కరము పుడమి నున్న వార లెగిరి తడయకుండ నేలఁ గూల్చిరి యసురుల నిలిచి యుండ వారు ప్రాకారముల పైనఁ బంత మూని
కం.	అక్కజ మయ్యెను దుములం  బక్కపి రాక్షస గణ రణ మప్పుడు నిండన్ వెక్కసముగఁ బంకముతోఁ బ్రక్కలు మాంసమ్ముల రుధిరమ్ముల తోడన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది రెండవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 43.

 

 

	వానర రాక్షస సేనల మధ్య యుద్ధము దారుణము కాఁగ రాక్షస వానర ముఖ్య వీరు లొండొరులఁ దలపడి ఘోరముగ సమర మొనర్ప రక్తపు టేరులు పాఱఁగ నసుర ముఖ్యులు కొందఱు మరణింప మఱి కొందఱు సూర్యాస్తమయము దనుక వేచి మించిన యుత్సాహముతో నాజికి గుమి గూడుట.
కం.	పూనిన మహాత్ముల మహా వానర వర్యుల యసురుల భండన మంతం గానఁగ బల కోపమ్ముల నూన సుదారుణ మయిన దనూహ్య విధముగా
ఉ.	కాంచన భూషితాశ్వములఁ గ్రాలు ధ్వజమ్ముల నగ్ని కీలలన్ మించి దినేశ్వరప్రభల మీఱు రథమ్ముల రమ్య కంచు కో దంచిత రాక్షసోత్తములు వ్యాఘ్ర సమానులు  భీమ కర్ములే యెంచి జయమ్ము రావణున కేఁగిరి దిక్కులు నిండ నార్చుచున్
ఉ.	గొప్ప ప్లవంగ సైన్యము సుఘోరము కూడఁ జెలంగి యత్తఱిం జొప్పడి నట్టి రోషమునఁ జూచి జిగీషువు శత్రు సేన నిం పొప్పగఁ బర్వు లెత్తినది యుగ్రత మార్కొనఁ గామరూపులం దప్పక రూపు మాపఁగను దత్క్షణ మా రిపు వీర వర్యులన్
తే.గీ.	రక్కసులకు నక్కపులకు వెక్కసముగ నంతఁ బర్వ నొక్క రొకరి జెంత కంత రంగముల సంతరింపఁ జలమ్ము ద్వంద్వ యుద్ధ మత్తఱి వర్తిల్లె నుగ్రముగను
తే.గీ.	త్ర్యంబకు నెదిర్చి నట్టి యంధకునిఁ బోలె నంగదుని వాలి పుత్రుని సంగరమున నమిత తేజస్వి యింద్రజి త్తసుర వీరుఁ డుద్యమించి యెదిర్చె మహోగ్రముగను
ఆ.వె.	దురము నందు సతము దుర్మర్షణుండు సం పాతి యా ప్రజంఘుఁ బడసి పోరె జంబుమాలినిఁ గని సత్త్వవంతుఁడు హను మంతుఁ డడరి పోరెఁ బంత మెసఁగ
ఆ.వె.	రావ ణానుజుండు రణతీక్ష్ణ వేగ వి భీషణుండు మదిని రోష మడర మిక్కుటముగఁ గలసి మిత్రఘ్ను రిపు వీరు     సమర మందుఁ బోరు సలిపెఁ జెలఁగి
ఆ.వె.	గజుఁడు గొప్ప బలుఁడు కయ్య మొనర్చెను దపను నసురుఁ గూడి తద్ద సెలఁగి నీలుఁ డా నికుంభు నాలమునఁ గలసి సంగర మొనరించె శౌర్య మడర
ఆ.వె.	ప్రఘసుఁ గూడె నాజి వానరేంద్రుండు సు గ్రీవుఁ డసుర వరుని శ్రీయుతుండు లక్ష్మణుండు గలసె రామానుజుఁడు విరూ పాక్షు నసుర వర్యు నంక మందు
తే.గీ.	అగ్నికేతువు దుస్శహుఁ డగ్ని నిభుఁడు రశ్మికేతువు భీకర రాక్షసుండు యజ్ఞ కోప సుప్తఘ్నులు నార్యు రాము నంక మందు మార్కొనిరి మహాత్ము నడరి
ఆ.వె.	వజ్రముష్టి యసుర వరుఁడు మైందుని తోడు త నశనిప్రభుండు తనర ద్వివిదు హరి వరేణ్యుఁ గూడి యసురద్వయము కపి ద్వయము తోడ నాహవ మొనరించె
తే.గీ.	వీరుఁడు ప్రతపనుం డతి ఘోరుఁ డతఁడు   రాక్షసుఁడు భండనమున దుర్జయుఁడు వేగ వంతుఁడు నలునితో శౌర్యవంతు తోడ సమర మొనరింప సమకట్టె నమిత బలుఁడు
కం.	బలవంతుఁడు ధర్మ తనయుఁ డిల విశ్రుతుఁడే సుషేణుఁ డింపుగఁ దా నా    వలి విద్యున్మాలిం గని తలపడె వర వానరుండు తత్క్షణ మనిలో
చం.	ఇతరులు భీమ వానరు లనేకులు రాక్షసవీర వర్యులం దితరుల ద్వంద్వయుద్ధము ననేకుల గూడి యొనర్ప నుగ్రులై  వితతము రోమహర్షణము భీకరమై తుములంబు నయ్యె నా తత మసురాలికిం గపుల దండున కంత జిగీషు కోటికిన్
తే.గీ.	జుట్టు గడ్డియై గుమిగూడె శూర వాన రాసు రాలి గాత్రమ్ముల నక్కజముగ మేనులను గూడి పాఱె నమేయముగను బొంగి రక్తపు టేరులు పుడమి నపుడు
చం.	దురమున నింద్రజిత్తు గదతోఁ బ్రహరించెను రోసి యంగదుం బరఁగఁగ వజ్రి వజ్రమున భంగిని వీరుని శత్రు సూదనున్ గురు జవ వంతుఁ డంగదుఁడు గొట్టె రథమ్ము సువర్ణ గాత్రమున్ హరి వరుఁ డశ్వ సారథుల నాజిని శీఘ్రమ క్రుద్ధ చిత్తుఁడై
తే.గీ.	కొట్ట మూడమ్ములఁ బ్రజంఘుఁ డిట్టలముగ నాజి సంపాతి నాత్మలో నలుక వొడమ దిట్టయై యంత సంపాతి చెట్టు నశ్వ కర్ణ మూని కొట్టి వధించెఁ గనలి వాని
చం.	ఉరమునఁ గొట్టె మారుతిని నుగ్రుఁడు తేరున నున్న శక్తితోఁ  ద్వర నని జంబుమాలి కడు బల్లిదుఁ డా హనుమంతుఁ డుగ్రుఁడై యరదము నెక్కి యంత నిజ హస్త తలమ్మున మూరి బాదఁగా సురరిపు తోడ నా రథము చోద్యముగా ధరఁ గూలె నంతటన్
తే.గీ.	అఱచుచుఁ బ్రతపనుఁడు దూఁకె నడరి నలుని పైన ఘోర రాక్షసుఁ డనివార్యముగను శీఘ్ర మంత నలుఁడు హరి శేఖరుండు వాని చక్షువులను బీఁకె నూని కినుక
కం.	గిరి శృంగమ్మున ముష్టిని హరి వీరుండు సెలఁగి గజుఁ డసురప్రవరున్ సుర దుర్జయు నా తపనుని దురమునఁ బ్రహరించి చంపె దోర్బలుఁ డలుకన్
తే.గీ.	హస్త లాఘవ మున్నట్టి యా ప్రఘసుఁడు తీక్ష్ణ శరముల తోడ భేదింపఁ దనువు  సేన మ్రింగు పగిదిఁ జూచు వానిఁ జంపె నరఁటి చెట్టుతో సుగ్రీవుఁ డా హరిపతి
కం.	పీడించి విరూపాక్షుని వీడక శర వర్షమునను భీమాసురునిన్ వాఁడి యగు నొక్క బాణము తోడ ఘనుఁడు లక్ష్మణుండు దురమునఁ జంపెన్
తే.గీ.	అగ్నికేతువు మిత్రఘ్నయజ్ఞకోపు లింక రశ్మికేతు వొసంగ సంకటములు నల్వురి శిరములం ద్రుంచె నాలు గనల శిఖలఁ బోలు నమ్ముల రాముఁ డఖిల విదుఁడు
తే.గీ.	ముష్టితో మైందుఁ డా వజ్రముష్టిఁ జంపె రణము నందు నేలం గూల్చె రథము తోడ నశ్వముల తోడ వింతగ నవనిఁ గూలు పట్టణంపుఁ బ్రాకారము పగిది తోఁప
ఉ.	నీలుని నల్ల కజ్జలపు నిగ్గున వెల్గెడు మేని వానినిన్ మేలి శరమ్ములం బదును మించ భృశమ్ముగ వేసి దీక్ష్ణముల్ లీలగ నా నికుంభుఁడు హరిన్ వెసఁ జీల్చెను గిన్క సూర్యుఁ డ భ్రాలిని స్వీయ ఘోర కిర ణాలి విదుల్చు విధమ్ము తోఁపగన్
ఉ.	ఇంకను జేతి నేర్పున హరీంద్రు నికుంభుఁడు వంద ముల్కు లా యంకము నందు వేసి కడు నంకిలి పెట్టిన రోసి నీలుడుం గొంకక తేరుచక్రమునఁ గొట్టి నికుంభు శిరమ్ము ద్రుంచి తాఁ   బొంకము తోడ సారథిని మూర్ధ విహీనునిఁ జేసె శీఘ్రమే
చం.	అసురులు చూచు చుండఁగ మహాశని వజ్ర సమాన సంగముం డసమ బలుండు నౌ ద్వివిదుఁ డా యశనిప్రభుఁ గొండ కొమ్ముతో వెస నటఁ గొట్ట నాతనిని భీమ కపీంద్రుని వృక్ష యోధునిన్  విసరి యనేక బాణములు విద్ధునిఁ జేసె నతండు కిన్కమై
తే.గీ.	బాణ ఘాతార్తి ద్వివిదుండు వానరుండు క్రోధ మూర్చితుం డంతట ఘోర సాల పాదపమ్ము నూని యశని ప్రభునిఁ గొట్టి చంపె సారథి యుత మంత సమర కేళి
సీ.	అరదము నందున్న యసుర విద్యున్మాలి కాంచన భూషిత ఖర శరముల బాధించి వానర వర్యు సుషేణుని నవ్వుచుఁ బల్మఱు  నాద మొసఁగఁ గని వాని రథ మందు ఘనగిరి శృంగము నెత్తి కొట్టి సుషేణుఁ డిట్టలముగఁ బడఁ ద్రోచె రథమును బుడమి పైన వెస విద్యున్మాలి నేర్పున నూని గదను
తే.గీ.	నేల నిలువ సుషేణుఁడు మేలి ఱాయి నెత్తి పర్విడఁ గిన్కతో నత్తెఱంగుఁ గని యసుర కొట్ట లెక్కింపక శిల నంత వైచె రక్కసు నురమున వానరుండు
ఆ.వె.	తగుల ఱాయి గుండె పగుల విద్యున్మాలి ప్రాణములను వీడి వసుధ పైనఁ గూలె నక్కజముగ ఘోర నిశాచరుం డయ్యవసరమున మహా రణమున
కం.	శూరుల వానర యోధుల శూరులు రజనీచరులు వసుధఁ దలపడఁగన్ వారని చలమున మర్దితు లైరి హరుల చే సురార్ది తాసురుల వలెన్
సీ.	గదలు భల్లమ్ములు ఖడ్గ తోమర శక్తి పట్టిస స్యందన వారువములు చక్రాక్ష యుగదండ సంచయమ్ములు చెదర విఱిఁగి వానర రాక్షస గణ మణఁగి యెల్లెడల మహా ఘోర గతినిఁ గన్పట్టె నప్పుడు నిండ భండన తల మెల్లఁ దిరుగ నక్క లెల్ల సెలంగి మిక్కుటముగ వింతగఁ గూఁత లిడుచు
తే.గీ.	దేవ దానవ యుద్ధము తీరు సెలఁగి వాన రాసుర రణ మందు మేను లెగిరెఁ దలలు లేక యా తుములమ్ము తద్ద దారు ణ మయి కన్పట్టె నత్తఱి నల్దెసలను
కం.	తాడితు లయి దారుణముగ వేఁడుచు సూర్యాస్తమయము భీమాసురులే కూడి నిలిచిరి తిరిగి పో రాడ రుధిర సిక్త తనులు హరి వీరులతో

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది మూడవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 44.

 

 

	వానర రాక్షసులు పోరుచుండ రాత్రి కాఁగ యుద్ధము కొనసాగుచుండ నంగదుఁ డింద్రజిత్తు నోడింప నతఁడు మాయమై యదృశ్య రూపమున రామలక్ష్మణులను నాగ పాశముచే బంధించుట.
కం.	అవిరళము పోరుచుండఁ ద మి వాన రాసుర బలం బమేయం బట్లున్ రవి పశ్చిమాద్రి కేఁగం గ విరిసె నిసి యంత నసు నికాయఘ్నంబై
కం.	వైరము పరస్పర మడర ఘోరులకుం దమ జయమ్ముగోరు హరులకున్  వీరాసురులకు నిశలోఁ బోరాటం బయ్యె నపు డమోఘముగ నటన్
చం.	అరయఁగ నీవు రక్కసుఁడ వంచును వానర వీర వర్యులున్ హరివియె నీవ యంచు వెస నత్తఱి రాక్షస వీరు లంత నొ క్కరి నొకరుండు చీఁకటినిఁ గయ్యము నందు వధించి మీఱఁగా బరుగిడు దీవ యెక్కడికిఁ బాఱకు చంపుమ చీల్పు మంచునున్
ఉ.	రేఁగిన విట్లు శబ్దములు రేయి నొనర్పఁగ ఘోర యుద్ధమే యాఁగక కాల గాత్రముల నభ్రపుఁ ద్రాణము లూన రక్కసుల్ రేఁగిన యట్టి చీఁకటిని లీలగఁ గన్పడి రెల్ల రత్తఱిం జాగఁగ దీపి తౌషధి విశాల నగావృత పర్వ తాభులై
తే.గీ.	దాఁట శక్యము కా నట్టి తమము నందుఁ  గ్రోధ మూర్చితు లసురులు ఘోర వేగ మూని తివిరి భక్షించుచు వానరులను దుమికి రెల్లరు వారిపైఁ దోరముగను
ఉ.	వానరు లాగ్రహమ్మునను బల్లిదు లార్చుచు భీకరమ్ముగం గానన వాసులే దుమికి కాంచన భూషిత ఘోటకమ్ములన్ వే నలి చేసి రగ్ని వలె వెల్గు పతాకములం జెలంగి యా సేన మహాసు రావలినిఁ జీల్చుచు క్షోభిలఁ జేసి రుద్ధతిన్
తే.గీ.	క్రోధ మూర్చితులై వెసఁ గుంజరములఁ గుంజ రారోహులను రథకోటి ధ్వజ వి రాజితమును లాగిరి పండ్ల నాజిఁ జెలఁగి కఱచి రుగ్రులై ఘోరముగ హరి వరులు
ఉ.	చంపిరి రామ లక్ష్మణులు సర్ప సమాన శరాలిచే ననిం బెంపు వహించి రాక్షసుల వీక్షకు నందిన నంద కున్ననున్ నింపెను దుమ్ము రేఁగ రథనేముల గుఱ్ఱపు డెక్కలన్ ధరన్ గుంపుల కన్నులం జెవుల ఘోర రణమ్ము సెలంగ నత్తఱిన్
ఆ.వె.	రణము సాగఁ బాఱె రక్తము లేరులై యంక ణాంగణమ్ము నందు ఘోర ముగను రోమ హర్షణ గతి సెలఁగ వాన రాసుర గణ వీరు లడరు చుండి
కం.	భేరీ మృదంగ పణవ మ హా రవములు శంఖ నిస్వ నాదులు చక్రా పార రవ మిశ్రితము లయి   ఘోరాధ్బుత భంగి నాజిఁ గొనసాగె వెసన్
కం.	సకిలించెడి గుఱ్ఱమ్ముల వికలప్రాణాసుర గణ వృక్షచర సమూ హకృత మహా స్వనముల నిం డి కదన మతి ఘోర మయ్యె డెందము లద్రువన్
చం.	హత హరి ముఖ్యులన్ హత మహాద్రి ని భాసుర కామ రూపులం బతిత కుఠార శక్తి ముఖ భల్ల వితాన మహాయుధాలితో నతిఘ సుమోపహార కలి తాంక తలం బట దుర్నివేశమై సతత మవేద్యమై తనరె స్రావిత శోణిత కర్దమంబుతో
కం.	దురతిక్రమం బయి నిఖిల ధరా జనిత భూతములకుఁ దథ్యముగను ద ద్ధరి రాక్షస గణ నాశన కర మయ్యెను  గాలరాత్రిగాఁ దన్నిశయే
చం.	ఘనశర వృష్టి రాక్షస నికాయము వే కురియించి రాత్రి నా మనుజ వరేణ్యు రాఘవుని మార్కొన సంతస మంది రాఁగ వ చ్చు నసుర వీర గర్జ లవి సూడఁగ జీవ లయంపు వేళలో వనధి యొనర్చు శబ్దముల భంగి వినంబడె దారుణమ్ముగన్
తే.గీ.	వారిలో నార్గురం గని వాడి శరము లాఱు వేసి కొట్టె దశరథాత్మజుండు నిమిష మాత్రము నందుఁ గినిసి నిశా చ రులను వహ్ని శిఖా సమముల ఘనుండు
తే.గీ.	యజ్ఞ శత్రు దుర్ధర్షుని నసుర వర్యు లుభయులను మహాపార్శ్వ మహోదరులను వజ్ర దంష్ట్రు మహాకాయు బలు లగు శుక సారణుల నార్గుర నొగుల్ప శరము లేసి
ఆ.వె.	మనుజ వరు శరములు మర్మావయవముల నాట రణము వీడి మేటి రక్క సులు పరువు లిడఁగ నసువులు మిగిలిన వా రైరి వార లెల్ల రార్తి సెంది
కం.	ఒక్క నిమిషమున రాముం డక్కజముగ దిశల నా మహారథుఁ డంతం జక్కఁగ విమలము లొనరిచె నెక్కటి  వీరుం డనల నిభేద్ధ శరములన్
తే.గీ.	రామున కెదురు నిల్చిన రాక్షసు లిత రులు సమీపించి వీరు లనలముఁ జొచ్చు మిడుతల పగిది నెల్లరు మడిసిరి వెస రామ నామాగ్ని తాపము రగుల భృశము
కం.	బంగరు పుంఖపు టమ్ములు నింగిని మఱి నేల నిండ నిసి యప్పుడు కాం చంగ శరత్కాల నిశా భంగి స ఖద్యోతము కనఁబడెఁ జిత్రముగన్
ఉ.	ఘోరతరంబు కన్పడెను  ఘోషములన్ హరి రాక్ష సావళుల్ మూరి యొనర్పఁ దిర్గి నిసి పుట్టగ శబ్దము లట్లు దిక్కులన్ దారుణ రీతి వర్ధిలఁగఁ దద్ద త్రికూట గిరీంద్ర మత్తఱిన్ వారక మాట లాడు విధిఁ బన్నుగఁ దోఁచె స కందరం బటన్
కం.	గోలాంగూలులు చీకఁటిఁ బోలు మహాకాయులు భుజముల నసురాలిన్ వ్రాలి రయమ్మునఁ గౌఁగిలి మేలుగ భక్షించి రాజి మీఱి బలమునన్
ఉ.	అంగదుఁ డాజి శత్రువుల నంతము సేయఁ దలంచి వచ్చి యా సంగర మందు నింద్రజితు సారథి నింకను వారువమ్ములం  జంగున దాఁటి కొట్టిన భృశమ్ముగ దారుణ మయ్యెఁ గయ్యమే క్రుంగఁగ నశ్వ సారథులు కూబరి వీడెను మేఘనాదుఁడే
తే.గీ.	రథము వీడి యదృశ్యుఁడై రావణి తొలఁ గంగఁ దత్కర్మముం గని యంగదుఁ డొన రింపఁ బూజార్హు సుర మును లింపుగ నుతి యించి రా రాఘవులు స్తుతియించి రతని
ఉ.	నేరిన వార లింద్రజితునిన్ ఘనుఁ బ్రాభవ మందు నందఱున్ వీరుఁడు నోడ నంగదుని భీమ బలమ్మునఁ గాంచి తుష్టులై మూరిరి యాప్లవంగులు ప్రమోదులు  మెచ్చిరి సాధు సాధు వం చా రణధీరు వానర గణాధిపుఁ డింక విభీషణుండునున్
ఆ.వె.	ఓడి యింద్రజిత్తు దాఁడి సేయగ నంగ దుండు సమర భీషణుండు వాలి పుత్రుఁ డాజి లోన నాత్రమ్ము మీఱఁగఁ గ్రోధ మూనె నంత ఘోరముగను
తే.గీ.	అంత రాముఁడు వల్కెను హరుల తోడ నిలుఁడు సుగ్రీవు చెంత మీరలు విధాతృ  వరము చేత బాధించు నసురుఁడు దాఁగి యోర్వ వలయు నాకు నిట మీ రుండ ససిని
ఆ.వె.	మాయ మైన పాపి యబ్జజ దత్త వ ర బల దర్పితుండు రావణి రణ కర్కశుండు భీమ కాయుండు క్రోధ మూ ర్చితుఁ డశని నిభ శర తతినిఁ గురిసె
ఆ.వె.	రామ లక్ష్మణులను రాక్షసుండు కినిసి  ఘోర నాగ మయ సుఘోర నిశిత శరము లంతఁ జొనిపి సర్వ గాత్రము లందు నొవ్వఁ జేసెఁ జలము నివ్వటిల్ల
చం.	మునుఁగఁగ రామ లక్ష్మణులు మోహమునం దొనరించి యట్టులం గనఁబడ కుండ లోకులకుఁ గ్రన్నన రావణి కూటయోధి క ట్టెను శర బంధనమ్మునఁ ద్రుటిం బరమాత్ముల రాఘవేంద్రులం గనిరి మహాహి బాణములఁ గట్టు వడం గపు లెల్ల వారినిన్
కం.	కనఁబడి రాక్షస రాడ్వర తనయుఁడు బాధింప లేక తనరిచి మాయన్ ఘన రాజ నందనులఁ గ ట్టెను భ్రాతల బంధమునఁ గఠిన చిత్తుండై

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది నాల్గవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 45.

 

 

	ఇంద్రజిత్తును గనుగొన రాముఁడు పదిమంది వానరయూధపులను బంప మేఘనాదుఁడు వారిని శర జాలముల నడ్డగించి రామలక్ష్మణుల ననేక నిశిత బాణముల రక్తము లొల్కు నట్లు బాధింప వారు విగత సంజ్ఞులై పడియుండ నందఱు శోకించుట.
కం.	వెతకుచు నరి మార్గమ్మును బ్రతాపవంతుండు వనిచె రాజాత్మజుఁ డా వితత బలుఁడు రాముఁడు హరి పతులం బది మంది వీర వర్యుల నంతన్
చం.	పర దమనుండు రాఘవుఁడు పంపె సుషేణు సుతద్వయమ్మునున్ హరివరు వాలినందనుని నంగదు మారుతి బల్లిదుండు నా శరభుని వీరు నా ద్వివిదు సానుత లాఖ్యు మహా బలున్ హరీ శ్వరు ఋష భాంసకూటు ఋషభప్రవరుం గపి నేత నీలునిన్
ఆ.వె.	వారు పంత మూని పాదపమ్ముల నెత్తి భీమములను మించి విన్నున కెగి రి వెస నెల్లరును బరీక్షింపఁ దొడఁగిరి యెల్ల దిక్కు లందు నుల్లసిల్లి
తే.గీ.	వేగవంతులౌ వారల వేగ మెల్ల  వేగతర శర జాలము వేగ పఱపి యస్త్ర వేత్త యస్త్ర గరిమ నంత రావ ణాత్మజుఁ డడరి వారించె నాకసమున
కం.	హరు లత్యుత్తమ వేగులు శరఘాత తనులు కనరు నిశా సమయములో ఖరు నసురుని మేఘావృత కరు దినకరు భంగి నపుడు గగనం బందున్
ఉ.	రావణి యుద్ధ జైత్రుఁడు శరమ్ములు నింపె నిరంతరమ్ముగా  భూవర నందనద్వయ వపుః ప్రవరమ్ములఁ జీల్ప మర్మముల్ వావిరి రామలక్ష్మణులు పన్నగ సన్నిభ బాణ పూర్ణు లై రా వర రాక్షసుం డలిగి యంగములం జొనుపంగ నెల్లెడన్
తే.గీ.	గాయముల నుండి కాఱె నమేయముగను  రక్త ముభయులకును రామలక్ష్మణులకు వారు కన్పట్టి రప్పుడు పరమ శూర వరులు పుష్పిత కింశుక తరుల వోలె
ఉ.	కాటుక ముద్ద నాఁబరఁగు కాయము వాఁడు కటాక్ష రక్తుఁడై మేటి బలుం డదృశ్యుఁ డయి మించిన దర్పము తోడఁ నిట్లనెం జాటున రామలక్ష్మణుల క్షాత్రవ వీరులఁ గాంచి భ్రాతలన్ మాటలు రావణాత్మజుఁడు మానవ వర్యుల తోడ నుగ్రుఁడై
ఆ.వె.	కనఁబడ కొనరింపఁ గయ్యమ్ము గాంచ న శక్తుఁ డౌను నన్ను శక్రుఁ డమర పతియుఁ జేరుట కనఁ బలుక నేల తిరిగి మిమ్ము నింక భండనమ్ము నందు
తే.గీ.	రాపులుఁగు ఱెక్కలు గల శరమ్ము లేసి రామ లక్ష్మణు లార! యీ భీమ రోష కలిత చిత్తుఁడు పంపును గాలు నింటి కిపుడు మిమ్ము రయమ్మున నెలమిఁ జెలఁగి
చం.	పలుకుచు రామ లక్ష్మణుల భ్రాతల సన్నుత ధర్మవేత్తలన్ ములికుల నేసి తీవ్రముగఁ బూరుష వర్యుల నొవ్వఁ జేసెఁ దాఁ గులికెను మిక్కుటమ్ముగను ఘోరతరమ్ముగఁ జేసె నాదముల్ తొలఁగక తిర్గి తిర్గి వెసఁ దూపులు నాటెను చాచి వింటినిన్
ఆ.వె.	మర్మముల గణించి మర్మజ్ఞుఁ డసురుండు రామ లక్ష్మణుల విరామ మొసఁగ కుండ నిశిత శరము లుప్పొంగి నాటించి గాయ పఱచి యార్చెఁ గర్కశముగ
కం.	శర బంధమ్మున  బద్ధు ల యి రామ లక్ష్మణులు వీరు లిరువురు సమ రాం తరమున నొక్క నిమిషమున నరయ నశక్యు లయి రమ్మహా ధానుష్కుల్
ఉ.	దారిత సర్వ గాత్రు లయి తద్ద కృశించి శరావృ తాంగులై వీరులు వింత నంత బలభిత్తుని రజ్జు విముక్త కేతువున్ వారలు పోలి కంపము లవారిత రీతి సెలంగ నేలపై ధారుణి నేలు వారలును దాళక కూలిరి విద్ధ మర్ములై
తే.గీ.	వీర భూమిఁ బరుండిన వీరుల శర జాల మున్న దేహుల క్షతజమ్ము కాఱు నార్తుల తనుల లే దొక్క యంగుళమ్ము నక్షతం బభంధ మభిన్న మైన నరయ
తే.గీ.	అట్టు లాపాద మస్తక మార్తి నొసఁగఁ గ్రూర రాక్షసుం డనిఁ దాను గోరు రూప మూను వాఁడు రక్తము కాఱె నూట వోలె   రాఘవుల కటఁ దీవ్ర తరముగఁ దనుల
కం.	మును రాముఁడు నేలం బడెఁ దను మర్మమ్ముల శరములు తాఁకఁగఁ గ్రోధ మ్మున నింద్రజిత్తు వేయఁగ మును శక్ర విజేత తివిరి పోరున మాయన్
తే.గీ.	పసిడి పొన్నుల ముల్కుల పదను టమ్ము ల నఱ ముల్కుల బల్లెముల నడుగునకుఁ గదలు నమ్ముల లేగ సింగపుఁ బలుల ము లికులఁ జురకత్తి ముల్కుల రేఁగె నసుర
ఆ.వె.	వీరశయన మందు వీడ నారి పిడికి లి సడలంగ నంతఁ బసిడి వింటి మూడు వంపు లుండ మూరు దాని వదలి రాముఁడు పడియుండె రాజ సుతుఁడు
కం.	విల్లు పడిన పిదప పుడమి నల్లనఁ బడ రాముఁడు పురుషాగ్రణి యట్లుం దల్లడిలి లక్ష్మణుఁడు గని యుల్లమున నిరాశఁ జెందె నుసుఱుల నూనన్
కం.	రాముఁ గమలపత్రాక్షుని భీమ శరావలి నిబద్ధుఁ బృథ్వినిఁ బడఁగా సౌమిత్రి గాంచి యన్నను దా మిక్కిలి యార్తి నొందెఁ ద్రాసాత్ముండై
కం.	హరులును రాఘవు నారసి కరము తపించుచుఁ గనులను గన్నీ రొలుకన్ నరవృషభుఁ దలంచుచు నే డ్చిరి ఘోరమ్ముగ భయపడి డెందము లందున్
కం.	శర బద్ధుల వీరశయన నిరతుల రాఘవులఁ జేరి నివ్వెఱ తోడన్ హరు లాంజనేయ ముఖు లం దిరి యెదల విషాదము కడు తీవ్రముగ నటన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది యేనవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 46.

 

 

	మూర్ఛిల్లిన రామలక్ష్మణులను గాంచి వానరులు దుఃఖించుట, యింద్రజిత్తు మిగిలిన వానర ముఖ్యులను బాధింప సుగ్రీవునకు విభీషణుఁడు ధైర్యము చెప్పుట, తండ్రికి మేఘనాదుఁడు రామలక్ష్మణులను వధించితి నని యెఱిఁగింప రావణుఁడు కుమారుని నభినందించుట.
కం.	నేలను నింగినిఁ గాంచుచు నాలమున శరావృతుల మహా వీరుల నా సాలావృక వరులు గనిరి వ్రాలిన సోదరుల రామలక్ష్మణుల వెతన్
కం.	కడు వర్షించి శమించిన యొడయుని దేవేంద్రు పగిది నుగ్రపుఁ బనినిం   దడయక ముగింప రావణి యడరి విభీషణుఁడు వచ్చె హరి నాథునితో
ఆ.వె.	రాఘవులకునై విలాపించిరి హరులు మైందుఁడు ద్వివిదుండు మఱియు నా సు షేణుఁడు కుముదుండు  సేరి యంగద హను మంతులను జెలఁగఁ గలంత యెదల
సీ.	నిశ్చేష్టులను మంద నిశ్వాసులను రక్త సిక్తుల మార్గణ శ్రేణి తప్త చిత్తుల శరతల్ప సేవిత సుప్తుల సర్ప నిశ్వసనుల స్రావి తాసృ గంచిత దేహుల నభ్రధ్వ జాభుల వీర శయన సుప్త వీర వరుల రాఘవ వరుల నల్పతర చేష్టుల భాష్పనయన యూధప వృత నర వృషభుల
తే.గీ.	భాష్పలోచనులు ధరణీపతిత వీర వర్యులను గాంచి వానర వర్యు లెల్ల రంతఁ దప్త చిత్తు లయిరి యాతుధాన వర్యుని విభీషణుని తోడ ధైర్య మణఁగ
కం.	హరులు నిరీక్షించుచు నం తరిక్షమున దిక్కు లెల్లఁ దన్మాయావిం బరు రావణాత్మజునిఁ గాం చ రెక్కడను విస్మయంబు సంధిల్లంగన్
ఆ.వె.	మాయ దాఁగి నట్టి మాయావి నగ్రజ పుత్రుఁ గాంచె నెదుట మూరి యుండ వెలయ మాయ యా విభీషణుం డప్రతి మ నిజ కర్మ రాశి మసలు వాని
ఆ.వె.	ఆజి సంతతమ్ము నప్రతిద్వంద్వు నం తర్హితుఁ డయిన వర దాన మహిమఁ  గనె విభీషణుండు ఘనుఁడు తేజమ్మున యశము విక్రమముల నతని నంత
కం.	నిజ కర్మము వీక్షించి మ నుజ వర్యుల సుప్తులఁ గని నొచ్చిన వారిన్ నిజ సైన్యమ్మున కీయ మ నుజాశనుఁడు సంతసమ్మును బలికె నిట్లున్
కం.	భ్రాత లగు రామ లక్ష్మణు లాతత బలులు ఖర దూష ణాద్యసుర మహా ఘాతుకులు చచ్చి రిట నా చేతను బాణమ్ముల సునిశితముల చేతన్
కం.	నా శర సంచయ దుస్సహ పాశముఁ దప్పింప సుర తపస్వు లసుర సం ఘేశు లశక్యు లనిన వల దే శంక మనమ్ము లందు నెవ్వరి కైనన్
ఉ.	ఎవ్వని కారణమ్మున స్పృశింపవు తల్పముఁ దండ్రి గాత్రముల్ నెవ్వగఁ జింత సేయుచును నిత్యము నుండును రాత్రు లార్తితో నొవ్వుల మూడుజాములు ఘనుం డగు నా జనకుండు వేచునో యెవ్వని చేత లంక తపియించు నదీ క్రియ వానకారునన్
తే.గీ.	అవ్వ రానర్థమును మూల హరము నంద ఱికిని శమియింపఁ జేసితి సుకర రీతి రామలక్ష్మణుల హరుల భీమ విక్ర మమ్ము నిష్పలము శరదభ్రమ్ము పగిది
కం.	పలికి యసురాలితో ని ట్టులు సూచుచు నున్న కపి పటుతర మహా వీ రుల నెల్లర రావణి క ట్టలుకం గొట్టెను గఠినపు టమ్ముల తోడన్
ఆ.వె.	నీలు నంతఁ దాఁ గినిసి తొమ్మిదింటను మైందు నింక ద్వివిదుఁ దొందరగను మూడు మూడు బాణములు రిపుఘ్నుఁడు వేసి గాఢముగఁ గరమ్ము కలఁత వెట్టె
తే.గీ.	అమ్మహేష్వాసుఁ డు గని ఋక్షాధి నేత జాంబవంతుఁ బీడించె వక్షమ్ము నందు నాటి యమ్మును హనుమంతు మేటి వేగ వంతు నురమున నాటెను బది శరములు
తే.గీ.	రెండు రెండమ్ము లేసి యుద్దండ విక్ర ముల శరభ గవాక్షుల రణమున నసుర వ రుఁడు మహావేగ వంతుఁడు రోషమూని దారుణముగ బాధించె నింద్రవిజయుండు
కం.	గోలాంగూలేశ్వరునిన్ వాలి తనయు నంగదు బహు బాణమ్ములతో   నాలమ్మున బాధించెను  జాల త్వరిత మానసుఁ డయి శక్రద్విషుఁడే
ఉ.	వానర కోటి కంకమున బాణము లగ్నిశిఖా నిభమ్ములన్ మేనుల నాటి బాధల నమేయ మొసంగి బలాఢ్యుఁ డంతటం దా నొనరించె ఘోరముగ ధ్వానము నవ్వుచు దీర్ఘ బాహుఁడే వానరు లుండఁ ద్రాసమునఁ బల్కెను రావణి యిట్లు వాక్యముల్
ఉ.	నా శర పాశ బద్ధులు రణమ్మున రక్కసులార! చూడుఁడీ నాశిత రామలక్ష్మణుల నా విని కైతవ యోధు లెల్ల లం కేశ కుమార రత్నపు టహీన కృతమ్ము ముదం బొసంగ సం కాశము నందు నిల్చి నర కాంతులఁ గాంచిరి విశ్మయమ్మునన్
ఆ.వె.	ఘోర నాద మంత నీర దాభ మొనర్చి రందఱు రఘువరుఁడు హతుఁడ యంచుఁ దలఁచి మానసములఁ దద్ద పూజించిరి మేఘనాదు నపుడు మేటి బలుని
చం.	కదలక తీయ కూపిరినిఁ గన్పడ నిద్దఱు రామలక్ష్మణుల్ వదరక నేలపై మృతులె పార్థివ సూనులు నాఁ దలంచి తా   మదిఁ గడు సంతసించి యరి మర్దనుఁ డంతట నింద్రజిత్తు వే ముదము నొసంగి రక్కసుల మూఁకకుఁ జొచ్చెఁ బురమ్ము లంకనున్
తే.గీ.	రామ లక్ష్మణుల నుభయుల నరయంగ నట్లు శరములతోనిండ నవయవములు భయము వడసె సుగ్రీవుఁడు వానరేంద్రుఁ డతనిఁ దప్తు విభీషణుఁ డరసి యంత
తే.గీ.	పలికెఁ గాంచి సుగ్రీవుని వలదు భయము వానరేంద్ర! యాపుమ నీదు భాష్పవేగ మింక యుద్ధము లిట్లుండు నెంచి చూడ నిశ్చయమ్ముగాదు జయము నేరు మయ్య
ఆ.వె.	భాగ్య మున్న మనకు వానర గణనాథ! మోహము నశియించు భూరి వీర్యు లకు మహాత్ము లయిన రామలక్ష్మణులకు   నచిర మిపుడు వంత నందఁ దగదు
ఆ.వె.	సుస్థిరుఁడవు కమ్ము సుగ్రీవ! ధృతి నూని నన్ను నీ యనాథు నగచరేంద్ర! చక్కఁ జేయు మట్లు సత్య ధర్మాభిర క్తులకు మరణ భయము దోఁపకుండు
మ.	క్షమ మీఱంగ విభీషణుండు తగఁ బ్రక్షాలించె సుగ్రీవు నే త్రములం గ్లిన్న కరమ్ములం బలికి తద్వాక్యంబు లబ్భంగినిన్ విమ లాంభస్సుల నుచ్చరించి జపముల్ వే తుడ్చె నేత్రమ్ము లిం క ముఖం బెల్లను గాలయుక్తములు వాక్యమ్ముల్ వచించెం దమిన్
తే.గీ.	ఇట్లసంభ్రమమ్మున వానరేంద్ర! కలఁత సెంద సమయమ్ము కా దిది స్నేహ మెక్కు వైన నయ్య దీ సమయమ్ము నందుఁ దప్ప కార్య! మరణమ్మునకు హేతు వగును జుమ్ము
ఆ.వె.	కాన డెంద మందుఁ గలఁత వహింపకు సర్వకార్య లయము సర్వులకును రామ రక్షితంపుఁ బ్లవగ సైన్యమ్మున కు హిత మెడఁద నెంచుమ హరి నాథ!
చం.	కపివర! సంజ్ఞ నంద నగు కాలము  దన్కను రాఘవేంద్రులన్ నృపజులఁ గావ నొప్పు నిట నెమ్మి వహించిన సంజ్ఞతోడ వా ర పరఁగి విక్రమమ్మున మహాత్ములు భీతిఁ దొలంగఁ జేయఁగా నపుడు సెలంగ నోపుదురు త్యాజ్యము దుఃఖము నిశ్చయమ్ముగన్
తే.గీ.	రామున కిది దలంప నల్పమ్ము సుమ్ము ఱేఁడు రాముండు మరణించు వాఁడు కాదు కాంతి వీడదు రాముని సుంత యైనఁ దూలఁ బ్రాణము లీ కాంతి దుర్లభమ్ము
తే.గీ.	ఊఱడించుకొనుమ నిన్ను మీఱి నీవ యూఱడింపు మీ సైన్యమ్ము నుత్తమముగ నేను నాయత్తపఱచెద నీదు సేన నెల్ల నంచితమ్ముగ వానరేంద్ర! తిరిగి
కం.	విప్పారిన కన్నులతో నుప్పొంగిన భీతి తోడ నొక్కరి కొకరుం జెప్పుచు నుంటిరి గాథల  నిప్పట్టునఁ జెవుల వాన రేశ్వర! హరులే
చం.	బలమును నుత్సహింపఁ జను వానిని నన్నటఁ గాంచి భీతితో వెలవెలఁ బోయి పర్వు లిడు వీరుల వానర వర్యులన్ వెసన్  నలిఁగిన దండ వీడు గతి  నైపుణ మొప్పఁగ భీతి వీడుచుం జెలఁగెడు భంగి నుంచఁ దగు శీఘ్రమ  యిప్పుడు వానరోత్తమా!
తే.గీ.	ఊఱడించి సుగ్రీవు హర్యుత్తముని వి భీషణుఁడు రాక్షసేంద్రుఁడు  భీతిఁ బాఱు వాన రానీకముఁ దిరిగి భయము తొలఁగ నూఱడించెను దగ భాషణోత్తమముల
చం.	త్వరితుఁడు నింద్రజిత్తు చని వాహిని తోడఁ బురమ్ము లంకకున్ గురు దశకంఠుఁ గాంచి వెసఁ గూరిమి మీఱ నమస్కరించి తాఁ గరములు మోడ్చి చెప్పెఁ బ్రియ గాథను దండ్రికి రామలక్ష్మణుల్ దురమునఁ గూలి రంచుఁ దన తూపుల ధాటికి సంతసం బిడన్
ఉ.	దిగ్గున లేచి రావణుఁడు ధీరునిఁ గౌఁగిలిఁ జేర్చి పుత్రునిన్   వెగ్గలమై చెలంగ రహి ప్రీతిని మూర్కొన వాని మూర్ధమున్ దగ్గఱ నుండ రాక్షసులు దండ్రి వచింపు మనంగ రాఘవుల్ మ్రగ్గి శరాలి బంధమున వ్రాలిన తీరు వచించెఁ బుత్రుఁడే
తే.గీ.	విని మహారథు మాటలు వీడి రామ జనిత భయము చిత్తమున హర్షమ్ము నిండ నిష్ప్రభులు నిశ్చలులు గాఁగ నృవరులు సుతుఁ బొగడె రావణుఁ డానంద పూర్ణ గిరల

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది యాఱవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 47.

 

 

	ఇంద్రజిత్తు కృతార్థుఁ డయి లంక కేఁగ వానరర్షభులు రాముని పరివేష్టించి కాపాడు చుండ రావణుని యాజ్ఞతో రాక్షస స్త్రీలు త్రిజట సహితము సీతను యుద్ధభూమికిఁ గొనిపోవ సీత మూర్ఛఁ బడి యున్న రామలక్ష్మణులను జూచి మిక్కిలి విలపించుట.
కం.	చన లంకకు రావణ నం దనుఁడు కృతార్థుం డయి వెసఁ దప్తస్వాంతుల్ వనచర వృషభులు కాకు త్స్థుని రక్షించిరి సుపరివృతు లయి కలంతన్
సీ.	హనుమంతుఁడు సుషేణుఁ డంగదుండు కుముదుండు నలుండు నీలుండు పనస ఋషభ కపులు సానుప్రస్థ గవయ గవాక్ష శరభ గంధమాదన ప్లవగ సుందు లును రంభ శతబలులును జాంబవంతుండు పృథు వింక వానర వీర వరులు వ్యూఢములను గూడి యుదరి సంసిద్ధులై పాదపమ్ముల నెత్తి పార్శ్వములను
తే.గీ.	బైన క్రిందును దిశ లెల్లఁ బర్యవేక్ష ణమ్ము సేయుచు నిల్చి తృణమ్ము కదలి నను దలంచుచు రక్కసుం డని యెడఁదల నప్రమత్తులై యుండిరి యార్తి తోడ
ఆ.వె.	రావణుండు కూడఁ బ్రమదమ్ము సెలగంగ పంపి యింద్రజిత్తుఁ బనిచె సీతఁ గాచు నట్టి యసుర కాంతలఁ గాంచంగఁ దన్ను దత్క్షణంబ యున్న పగిది
ఉ.	రావణు నాజ్ఞఁ దాలిచి శిరమ్మున శీఘ్రమ రాక్ష సాంగనల్ రావణుఁ జేర నా త్రిజట రాఁ దమ వెంటను సంభ్రమమ్ముతో  రావణుఁ డంత హర్షమున రక్కసులం గని పల్కె వారితో నీ వచనమ్ము లెల్ల రిపు డేఁగి వచింపుఁడు సీతతో నిటుల్
తే.గీ.	నిహతు లైరి రాఘవు లాజిని నిపుఁ డింద్ర జిత్తు చేత నని వచించి సీతను గొని పొండు వెసఁ బుష్పక విమానమున హతులను రామ లక్ష్మణులను జూపి రండు వేగ
ఆ.వె.	ఎవని యాశ్రయమ్ము నెంచి గర్వం బూని యీ రమా మణి నను జేర రాదొ యాతఁ డీమె భర్త యనుజుతో మరణించె భండన తల మందుఁ బార్థివుండు
ఉ.	శంక దొలంగ త్రాస మది సన్నగిలంగ నపేక్ష లేక నా యంకము సేరు నింక జన కాత్మజ భూషిత సర్వ గాత్రయై యంకము నందుఁ గూలఁ బతి యాశ నశింప ననన్య మార్గయై పంకజ నేత్ర తా మరలి వచ్చు స్వయమ్ముగ నన్ను జేరఁగన్
ఆ.వె.	అట్టి వాతని గిర లాలకించి దురాత్మ రావ ణోక్తములను రాక్ష సాంగ న లటులె యని పలికి నడచిరి పుష్పక మున్న చోటునకుఁ బ్రసన్న లగుచు
తే.గీ.	పుష్పక విమానమును దెచ్చి పూని రాక్ష సేంద్రు నానతి రక్కసు లెల్ల రంత మైథిలి నశోక వని నున్న మగువఁ గదిసి  పతి విచార నెక్కించిరి భద్రముగను
కం.	ధరణిజ నెక్కించి త్రిజట యు రాఁగఁ బుష్పకము నందు నువిదలు జూపం గ రణతల మందుఁ బడియు న్న రామ లక్ష్మణుల వెసఁ జనఁ దొడఁగి రంతన్
ఉ.	రావణుఁ డంతఁ బట్టణము లంకను జేసెఁ బతాక యుక్తమై వావిరి వెల్గు నట్టులను బన్నుగఁ జాటఁగఁ జేసె రాఘవుల్ భూవర పుత్రు లిర్వురును బోరునఁ గూలిరి యింద్రజిత్తుచే నా వినఁ బౌరు లందఱు మనమ్ముల సంతస మంద మిక్కిలిన్
కం.	చని సీత విమానమ్మునఁ గనెం ద్రిజట సంయుతమ్ము కపి సైన్యం బె ల్లనుఁ బడి యుండఁగ యుద్ధా వని హృదయ విదారకముగ వైదేహి యటన్
కం.	ఘన ముదితు లైన పిశితా శనులను వీక్షించె నచట శాఖామృగముల్ మునిఁగి విచారమున నిలువఁ  గనె నా రాఘవుల చెంతఁ గలఁత సెలంగన్
చం.	కనె శర తల్ప సుప్తుల నృకాంతుల రాముని నింక లక్ష్మణున్ సునిశిత బాణ పీడితుల శూరుల ఖండిత సంజ్ఞులన్ నివృ త్త నిజ నివాతులన్  విశిఖ దారిత దేహుల ముక్త చాప హ స్త నృవరులన్ శరేద్ధ వసుధా తల పాతితులన్ ఘనార్తయై
తే.గీ.	భృశము శోకించె దుఃఖార్త వీరులు పురు షర్షభులు భ్రాతలు ననల సంభవద్య య నిభులు శర తల్పులు నలినాక్షు లట్టు లుండ నిద్ర జానకి జాలి యొదవ నపుడు
కం.	అనవద్యాంగి యసిత నయ న నాథు నిఁక లక్ష్మణుఁ గని నర వృషభులు దు మ్మున దొర్లుచుండ నప్పగి దిని విలపించెను ధరణిజ దీనతరముగన్
కం.	దేవ సదృశ ప్రభావుల నా వర సోదరుల నెంచి హతులని యుభయుల్ తా వగపు మీఱ నశ్రుల నీ వాక్యమ్ము లనె సీత హీనస్వరయై

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది యేడవ సర్గము.

యుద్ధ కాండము

సర్గము 48.

 

 

	రామలక్ష్మణులను నిహతులుగ నెంచి సీత యార్తితో నేడ్చుచు జాలిగఁ బలవరించు చుండఁ ద్రిజట యోదార్చి రామలక్ష్మణులు మరణింప లేదని కారణములతో సీతకు నమ్మకము కలిగించి తిరిగి యశోక వనమునకుఁ గొనిపోవుట.
కం.	పతిని నిహతుఁ గని లక్ష్మణు నతి బలునిం గూడను జన కాత్మజ శోకా ర్త తరుణి జాలిగఁ జెలఁగఁ గ లఁత భృశముగ డెందమున విలాపించెఁ గడున్
తే.గీ.	అవిధవను బుత్రవతి నౌదు నంచుఁ బల్కి నట్టి లాక్షణికుల మాట యిట్టులు హతుఁ డైన రాముండు వమ్ము కా నకట గాంచ జ్ఞాను లనృత వాదు లయి రీ సమయ మందు
తే.గీ.	యజ్ఞ యాగాదు లొనరించి నట్టి వాని పట్టమహిషి  నగుదు నంచుఁ బల్కినట్టి వారు రాముఁడు మరణింప  వంత సెలఁగ జ్ఞాను లనృత వాదు లయి రీ సమయ మందు
ఆ.వె.	వీర పార్థివ వర దారలందుఁ బతి పూ జిత నగు సతి నని వచించి యున్న   యట్టి వార లెల్ల హతుఁడు కా రాముండు జ్ఞాను లనృత వాదులై నెగడిరి
తే.గీ.	ద్విజులు కార్తాంతికులు నేరు వినుచు నుండఁ బల్కినారలొ సౌభాగ్యవతిని నంచు వార లందఱు రాముఁడు వడయ మృతిని జ్ఞాను లనృత వాదు లనుచు నేను దలఁతు
చం.	చరణము లందుఁ బద్మములు చక్కఁగ నిట్టివి యున్న నాతులే వర కుల జాత లెల్లఁ దగ పట్టపు రాణులునై చెలంగరే పరఁగుచుఁ జక్రవర్తు లగు భర్తల తోడుత నాదు దేహ మం దరయ నభాగ్య నా విధవలౌ సతు లందలి లక్షణమ్ములన్
తే.గీ.	ఎట్టి లక్షణములు స్త్రీల కెల్లఁ జెప్పఁ బడునొ పద్మాదిగాఁ గల్గు పరమ చిహ్న ము లవి యెల్ల నా కింక రిత్త లయినవి హ తుండు గాఁగ నా భర్త రాముండు నేఁడు
ఉ.	కేశము లెల్ల సన్నములు కృత్స్నము నల్లగ నుండు నింపుగా లేశము నాదు కన్బొమలు రెండును గూడవు గుండ్ర పిక్క లా దేశము రోమహీన మగుఁ దెల్లని దంతము లుండు స్వచ్ఛ సం కాశము నింక సాంద్రతను గాంచఁగ నాదు శరీర చిహ్నముల్
చం.	నొసలును నేత్ర హస్తములు నున్నని గుండ్ర నఖమ్ము లంఘ్రులున్ సు సమము లూరువుల్ మఱియు సుందర గుల్ఫము లింక వ్రేళ్లు నా దు సురుచిరమ్ములౌ చనులు దొడ్డవి యిర్కుఁ గొనల్ నిమగ్నముల్ పస గల నాభి లోతుగను వక్షము పార్శ్వము లుండుఁ బుష్టిగా
చం.	వపువు సువర్ణ మా మణి నిభం బగు రోమము లౌ మృదూత్తముల్  స్వపదము లూను ద్వాదశ విభాగములన్ నిలుచుండ నింపుగాఁ విపుల సులక్షణమ్ములను వెల్గు నటంచు వచింత్రు నన్ను నె ల్లపుడును హస్త పాదముల రాజిలు నా యవ ధాన్య చిహ్నముల్
తే.గీ.	వ్రేళ్ల సందు లగపడవు వెలయు పాణి పాదము లరయ సురుచిర వర్ణములను   నన్ను మందస్మితగఁ దగ నెన్ని రెల్ల నిపుణు లైన కన్యా లాక్షణికులు మునుపు
తే.గీ.	ఆధిరా జ్యాభిషిక్త నం చనిరి ద్విజులు నన్ను భర్త సంయుతముగ మిన్నగా నె ఱుంగు దైవజ్ఞు లప్పుడు భంగ మయ్యె నిప్పు డది యెల్లఁ బతి కూల నివ్విధమ్ము
మ.	తనరన్ ధైర్యము భ్రాత లిర్వురు జనస్థానమ్ము శోధించి నా చను వృత్తాంత మెఱింగి దాఁటి వనధిం జక్కంగ నక్షోభ్యమున్ ఘను లాశ్చర్యము దోఁప గోష్పదమునం గాకుత్స్థులే మున్గిరే యని దుర్దాంతులునౌ ధనుర్ధరులు శస్త్రాస్త్రప్రవీణుల్ కటా
కం.	కలవే ఘోరత రాస్త్ర మ్ములు వాయవ్యమ్ము నైంద్రమును వారుణముం   బలు బ్రహ్మశి రో౽గ్నివ రా ఖ్య లసత్పర మాస్త్రములు మహాత్ముల చెంతన్
చం.	కనఁబడ కుండ మాయ వరఁగంగ రణమ్మున వాస వోప మో గ్ర నరుల రామ లక్ష్మణులఁ గాంత ననాథను గాచు వారిఁ జం పె నసురుఁ డట్లు కాని యెడ వీరుని దృష్టి పథమ్ము నందు రాఁ జనఁ గల వాఁడె ప్రాణముల శత్రువు మానస తుల్య వేగియున్
తే.గీ.	కాలమున కెద్ది భారము నేలఁ బడె స లక్ష్మణుండు నై రాముండు రణము నందుఁ గూల్పఁబడి యక్కజమ్ముగ నల్పు గతిఁ గృ తాంతుఁ డిల దుర్జయుండు నిరంతరమ్ము
ఉ.	అత్తను దీనురాలిఁ గని యాత్మఁ దపించెడు నట్టి భంగి నే నిత్తఱిఁ జింత సేయను నరేంద్రుని రాముని గూర్చి యింక వీ ర్యోత్తము లక్ష్మణుం గుఱిచి యుర్వి సుతన్ నను గూర్చి యైన నా యుత్తమురాలు నా జనని నుంచి మనమ్మున నైన నార్తినిన్
ఆ.వె.	నిత్య మెదురు చూచు నెరవేర్చి  వ్రతమును   రాఁగ నెప్పు డే నరయుదు సీత నమ్మహారథ వరుఁ డైన లక్ష్మణుని రా ముని సహితము నంచు వనరు చుండి
చం.	అడలుచు నున్న జానకిని నా త్రిజటా సతి గాంచి పల్కె నీ వడలకు మమ్మ నీ పతి మహాత్ముఁడు రాఘవుఁ డున్న వాఁడ యి ప్పుడమిని నెంచఁ బ్రాణములఁ బూరుష వర్యుఁడు భ్రాత తోడుతన్ నుడివెదఁ గారణమ్ములను నొవ్వకు మమ్మ సమంచితమ్ములన్
కం.	మరణించినచో విభుఁ డనిఁ  బరికించిన యోధ వరుల వదనమ్ములలో నరయము కోపం బేనియు  నరుసం బేనియు నొకింత యవనిజ! వినుమా
కం.	నిను మోయ దీ విమానము విను మిది పుష్పక మనంగ విఖ్యాతంబై తనరును దివ్యం బియ్యది కను మూసిన రాఘవు లిటఁ గయ్యము నందున్
ఆ.వె.	ముఖ్య నాయకుండు పోరున మరణింప సేన తిరుగు యత్న హీన ముత్స హింప కుండఁ గర్ణ హీన మైన తరణి జలము నందు తిరుగు చందముగను
తే.గీ.	దీనురాల! యెవ్వరి నేను దెలుపు చుంటి నీకు వారిఁ గాకుత్స్థుల వీఁక నిచటఁ గాక యుద్విఘ్న మింతయు నీ కపి వర సేన రక్షించు చున్నది చేరి చుట్టు
ఉ.	నమ్మక ముంచుమా యెడఁద నా వచనమ్ములఁ గాంచుమా నిమి త్తమ్ముల నీ శుభమ్ములను దా రిటఁ గారు హతుల్ రఘూత్తముల్  నెమ్మి వహింపు స్నేహ మది నివ్వటిలంగ వచించు చుంటి నే నమ్మరొ! యాడ లే దనృత మన్నది మున్ను వచింప నెన్నఁడున్
తే.గీ.	నీదు శీల చరిత్రలు నాదు మనము సూఱ కొన్నవి మైథిలి! సురలు సేంద్రు లసురులు నశక్యు లోడింప నని నృవరుల వారి రూ పట్లు దర్శించి పల్కు చుంటి
ఆ.వె.	ముల్కులు తగులంగ మూర్ఛిల్లి పడినట్టి వీరి విడువ లేదు వీర వరులఁ   గాంతి సుంత యేని వింత వీక్షింపుమ యంతరంగ మందు వంత వీడి
కం.	పురుషుల కాయువు చెల్లిన మరణింప ముఖమ్ము లందు మాయం బయి కాం తి రయమునఁ జూచుట కహో పరమ వికారముగ నుండుఁ బరికింపంగన్
ఆ.వె.	మోహ మింక శోకమును బాధ నెల్లను రమణి వీడు రామ లక్ష్మణుల కొ ఱకు మనమ్ములో జనక నందన!  యశక్య మౌను విగత జీవు లౌట వారు
ఆ.వె.	అట్లె యగును గాక యంచు నంజలి తోడఁ  బలికె నంతఁ ద్రిజట పల్కు లాల కించి సీత క్షమ వహించి సుర సుతాభ  కుదురుపడఁగ మనము కొంత తనకు
కం.	మరలించి మనోజవ సదృ శ రయ విమానమును ద్రిజట చయ్యన నంతం దరుణీ మణి దీనాత్మను   ధరణిజ లంకా నగరికిఁ దఱలిచెఁ బ్రీతిన్
కం.	పరమ విమానము త్రిజటయు ధరణిజ దిగినంత సీత తఱలింపఁ బడెన్ సురుచిరపు టశోక వని క సుర కాంతలచే రయమున సుడివడు చుండన్
కం.	కని చింతించి నృవర నం దనుల విచారించె భృశము ధరణిజ నానా ఘన తరు షండము మనుజా శన నాథ విహార భూమి సని నిలువంగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది యెనిమిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 49.

 

 

	మూర్ఛ నుండి తేఱుకొనిన రాముఁడు గతాసుఁ డయి పడియున్న లక్ష్మణునిఁ జూచి దుఃఖముతో విలపించి ప్రాణములను వీడ నెంచి వానరుల నందఱను దమ తమ యిండ్లకు వెడలుఁ డని పల్కుట.
మ.	శరబంధమ్మున నున్న దాశరథు లస్రస్రావ సిక్తాంగులై ధర నిద్రించుచు నిశ్వసింపఁగ మహాదర్వీక రాభమ్ముగా హరి వర్యుల్ సుమహా బలప్రవరు లత్యం తార్తి సుగ్రీవుతోఁ  బరివేష్టించి విచార మగ్ను లయి తత్పార్శ్వమ్మునన్ నిల్వఁగా
మత్తకోకిల.	అంతలోనఁ గడింది వీరుఁడు నైన రాముఁడు లేచె న త్యంత సుస్థిరుఁ డైన యట్టి నరాగ్రగణ్యుఁడు వీర్య ధీ మంతుఁ డైన బలుండు గావున మార్గణమ్ములు కట్టినన్ వంత నందెను జూచి నంత నిపాతి తానుజు లక్ష్మణున్
కం.	దీనాస్యునిఁ గృశియింపగ మేను భృశమ్ము రుధిరమ్ము మించి స్రవింపం దా నేలం బడి యుండఁగ వాని నరసి తమ్ము నన్న వగచెను బాధన్
తే.గీ.	సీతతో నింకఁ బని యెద్ది సేయ నాకు కార్య మెయ్యది జీవింపఁ గాంచ నాకుఁ నిర్జితుండు గా సౌమిత్రి నేఁడు నేలఁ  జూచు చుంటిని శయనింప సోలి యాజి
ఆ.వె.	దొరకును వెదకంగఁ దిరిగి సీతను బోలు   నతివ మర్త్య లోక మందుఁ గాని  లక్ష్మణునకు సముని  భ్రాత సచివు నాజి శక్య మౌనె పడయ జగతి లోన
ఆ.వె.	ప్రాణములు విడుతు నవని సుమిత్రానంద వర్ధనుండు ప్రేత భావము వడ సినఁ దడయక యింక వనచరు లెల్లరు   సూచు చుండ నేను శోక హతుఁడ
తే.గీ.	ఏమని వచింతుఁ గౌసల్య కేను గదిసి మాత నింక కైకేయి కంబకును నకట యేమి సెప్ప నేర్తు సుమిత్ర నెట్లు చూచు వాఁడఁ బుత్ర దర్శన వాంఛ వగచు జనని
కం.	వెడలిన సౌమిత్రి విడిచి వడఁక కురరివోలె మాత వగతో రోదిం చెడు నామెఁ గనఁబడక తన యుఁ డుండ నోదార్తు నెట్టు లుచిత విధముగన్
ఆ.వె.	ఏఁగి నపుడు వెంట రాఁగ వచ్చు నపుడు వానిఁ గొనక నేను బట్టణమున కరిగి యయ్యశస్వి భరతుని శత్రుఘ్నుఁ      గాంచి యెప్పగిది వచించు వాఁడ
కం.	నింద లిడ సుమిత్రా సతి డెందమున సహింపఁ గడు కఠిన మసువుల నే  నింద త్యజింతును జీవిత మం దాసయె లేదు నాకు నగచరు లారా!
తే.గీ.	ఛీ! యనార్యుఁడఁ బాపపుఁ జెయ్వుల నొన రించు వాఁడ నక్కట శయనించు చుండె లక్ష్మణుండు శరముల తల్పమున నా వ లననె పతితుం డయి యసువులను ద్యజించి
కం.	నన్నాశ్వాసింప సతము మిన్నగ భాషించు నీవు మీఱఁగ వెతయే నన్నరసి గతాసుఁడ వయి యన్న! యిపుడు పలుక నేర వకటా నుడులే
ఉ.	ఎవ్వని చేత రక్కసు లనేకులు యుద్ధమునన్ గతాసు లై రవ్వర వీర! నీవు నిపు డచ్చటనే విశిఖాలిఁ గూలితే యివ్విధి బాణ జాలమున నిచ్చట రక్త పరిప్లుతుండవై నివ్వటిలంగ నస్త గతునిన్ రవినిం దగఁ బోలియుంటివే
తే.గీ.	ములుకు లంట మర్మస్థానములను బలుక లేక యున్న నించుక యైన నీ కనుల నె ఱుపుఁ దనము చెప్పుచున్నది యిపుడు వీని రుజను దెల్లముగను నా కనుజు కలంత
చం.	వనమున కేగు నత్తఱిఁ బ్రభాయుతుఁ డెట్టుల వెంట వచ్చెనో యనుజుఁడు నేను నట్టులఁ బ్రయాణము సేయుదు వాని వెంటఁ గా లుని  నిలయమ్ముఁ జేరఁగను ద్రుంగెను లక్ష్మణుఁ డిట్టు లీ యవ స్థ నిట ననార్యు నావలనఁ జారు తరేష్టుఁడు బంధుకోటికిన్
తే.గీ.	నాకు నిత్య మనువ్రతుఁడై కదలెడి వాఁ డితండు కినిసి యైనఁ బలుక నప్రి యమ్ము లెన్నఁడేనియుఁ బరుషమ్ములు విన నేర  లక్ష్మణుఁ డనుజుండు వీర వరుఁడు
ఉ.	ఎక్కుడు కార్తవీర్యునకు నెవ్వఁడు బాణము లైదు వందలం జక్కఁగ వేయు వేగముగఁ జయ్యన నొక్క ప్రయత్న మందుఁ దా నుక్కున లక్ష్మణుండు విశి ఖోగ్రము లేయఁగ నస్త్ర రాజులున్ మిక్కిలి నైపుణుం డిల సుమిత్రకుఁ బుత్రుఁడు శక్తివంతుఁడున్
ఆ.వె.	ఏ మహాత్ముఁ డనిమిషేశు నస్త్రమ్ములఁ దన ఘనాస్త్రముల వలన నశింపఁ జేయు నతఁడు నేఁ డుచిత శయ నార్హుఁడు  పుడమిని శయనించె నడగి యాజి
ఆ.వె.	రక్కసులకు నెల్ల రాజుగ నే విభీ షణుని నకట సేయ జాల నైతిఁ      బలికి నట్టి రిక్త వచనాలి బాధించు న న్నసంశయమ్ము మిన్నగాను
ఉ.	ఈ విఁక నిమ్ముహూర్తముననే చన నర్హుఁడ వౌదు తిర్గి సు గ్రీవ! యెఱింగి రావణుఁడు రేఁగి బలమ్మునఁ బాఱఁ జేయు నే నీ వెను వెంట నుండమిని నీల నలాంగద వాహినీ యుతం బీ వనధిం దరించి చను మిష్ట జనావలి తోడ వారధిన్
సీ.	హనుమంతుఁ డొనరించె నత్యద్భుతంపుఁ గార్యము దుష్కరం బది యన్యులకును సంతసించితిని ఋక్షపతి  గోలాంగూల రాజ కార్యమ్ము నరసి రణమున నంగదుఁ డొనరించె సంగర మింపుగ  మైందద్వివిదులు సంపాతి కేస రు లతి ఘోరమ్ముగ సలిపిరి యుద్ధమ్ము గవయ గవాక్షులు గజ శరభులు
తే.గీ.	నన్య హరివీరు లొనరించి రాజి నా కొ ఱ కయి త్యక్త జీవితులు వెఱవక సుంత దైవము నరులు సుగ్రీవ! తలఁచి చూడ దాఁట గలరె యెన్నఁ డయిన మేటి వీర!
తే.గీ.	మంచి మది యున్న సఖునకు నంచితముగ నేది శక్య మగునొ దాని నెల్లఁ జేసి తీవు ధర్మ భీరు వయి  సుగ్రీవ! శత్రు సంచయ దమన యిచ్చటఁ జక్కఁగాను
ఉ.	చేసిరి మిత్ర కార్యమును జెన్నుగ వానర వర్యులార! మీ రీ సమయమ్మునం జనుఁడి యెల్లరు నింక యధేష్ట రీతి యా వాసము లెల్లఁ జేర నని పల్కఁగ వానరు లెల్ల రామునిన్  గాసిలు వాని గాంచి వెతఁ గన్నుల నీరు స్రవింప నిల్వఁగా
ఆ.వె.	ఇంత లోన సేన నెల్ల నిలిపి విభీ షణుఁడు వచ్చె గదను జక్కఁ గేల  నూని యెందు రాముఁ డుండె నచ్చోటికిఁ  గాంచఁగ శరతల్ప గతుల నపుడు
కం.	నల్లని కాటుక వలె విల సిల్లు విభీషణునిఁ గాంచి శీఘ్రమ రాగం దల్లడిలుచుఁ  బరువు లిడిరి యెల్ల హరులు రావణి యని యెంచి యెడఁదలన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నలువది తొమ్మిదవ సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 50.

 

 

	వచ్చిన విభీషణుని నింద్రజిత్తుగా భావించి కపిసైన్యము కలవరము సెంద సుగ్రీవుని యాజ్ఞతో జాంబవంతుఁడు సేన నూఱడింపఁ బడియున్న రామలక్ష్మణులను గాంచి విభీషణుఁడు కలఁత సెంద సుగ్రీవుఁ డూఱడించు చుండ గరుత్మంతుని రాకతో రాఘవుల నాగపాశము వీడఁగ వానరు లెల్ల సంతోషించుట.
కం.	అంత మహాతేజుఁడు బల వంతుఁడు హరి రాజు పలికె వ్యధితం బయ్యెన్ వింత హరి సైన్య మేలనొ వంతం బెను గాలి నావ వలె ఘోరముగన్
ఉ.	నా విని పల్కె వాలి వర నందనుఁ డంగదుఁ డివ్విధమ్ము సు గ్రీవుని తోడ నంతఁ బరికించుట లేదె శరార్త వీరులన్ నీ విట రామలక్ష్మణుల నెత్తురు వొల్కుచు నిద్ర నుండగా భూవర పుత్రు లిద్దఱను ముల్కుల శయ్య పయిన్ మహాత్ములన్
ఆ.వె.	వానరేంద్రుఁ డంతఁ బలికె నందను నంగ దుఁ గని తలఁప నేను విగత కార ణం బిది యని ఘన భయం బెడందల నుంట   కారణం బగుఁ గలకలమునకును
చం.	అరయఁగ భీత చిత్తులరు త్యక్త నిజాయుధు లీ ప్లవంగముల్ విరిసిన యట్టి కన్నులను వేగము గా నిటఁ బాఱుచుండిరే కరము భయమ్మునం జెదరి కల్గదు సిగ్గొక యింత వెన్కఁ జూ డరు చను చుండి రొండొరుల లాగుచు దాఁటుచుఁ బడ్డ వారినిన్
తే.గీ.	అచట కరుదెంచె నంతట నవ్విభీష ణుఁడు గదా పాణి సుగ్రీవు నొడయుఁ గాంచి వృద్ధి నొంద నాశీస్సులు ప్రీతి నొసఁగె రాఘవునకును దేజస్వి రాక్షసుండు
ఉ.	పావను నవ్విభీషణుని వానర భీషణు రాక గాంచి సు గ్రీవుఁడు జాంబవంతుఁ గని ఋక్ష గణేశ్వరు నమ్మహాత్మునిన్  రావణి యంచుఁ బాఱిరి దలంచి భయమ్మున నెల్ల వానరుల్ వే వచియించి వచ్చెను విభీషణుఁడే యని నిల్పుమా యనెన్
చం.	విని హరినాథు మాటలను వేగమ వానర సేన నెల్లనుం జని తగ ఋక్ష పార్థివుఁడు శాంతిలఁ జేసెను జాంబవంతుఁ డు ల్కునఁ బరువెట్టు వారికి నిరోధ మొనర్చి మరల్చె నంతటన్ వనచరు లెల్ల నిర్భయము వచ్చిరి గాంచుచు నా విభీషణున్
చం.	కదిసి విభీషణుండు శరగాత్రుల రాముని నింక లక్ష్మణున్ మది కనినంత మిక్కుటము మ్రందఁ గడున్ వ్యథితుండు నయ్యె యే కదలిక గాంచ కా యసుర కాంతుఁడు ధర్మ రతుండు తప్తుఁడై యుదకపుఁ జేత నేత్రముల నొత్తుచుఁ దా విలపించె నివ్విధిన్
తే.గీ.	యోధ వరులు విక్రాంతులు నొంది రిటుల సత్త్వ సంపన్ను లియ్యవస్థ నసుర నిచ యమ్ముచేఁ గూట యోధులు పమ్మ సమర మందు రాఘవు లిచ్చట కుందు చుండి
తే.గీ.	భ్రాత పుత్రు  దుష్పుత్రుచే నీతి హీన చిత్తు వలనఁ గపట బుద్ధి చేత వీరు లు ఋజు విక్రములు  చలితులుగ నొనర్పఁ బడిరి రాక్షస మాయచే బెడిదముగను
ఆ.వె.	కొట్టఁబడి శరముల బెట్టిదమ్ముగఁ గాఱ నెత్తు రొడళు లందు నిదుర నుండ వసుధ వీరు ముండ్ల పందుల భంగినిఁ దోఁచు చుండి రరయ దుర్జయు లని
చం.	ఎలమిఁ బ్రతిష్ఠ గోరితిని నెవ్వరి వీర్యము నాశ్రయించి నే విలయము నంద వార లిటఁ బృథ్విపయిన్ నిదురించి యున్నవా ర లకట మానవర్షభులు రాఘవు లే బ్రతి కున్ననున్ విప త్తుల హత రాజ్య లాభమునఁ దూఱ రిపుం డగుఁ బ్రాప్త కాముఁడే
తే.గీ.	ప్రతిన తీరిన వాఁడయ్యె  రావణుం డ ని విలపించు చుండంగఁ గని హరి రాజ వరుఁడు సుగ్రీవుఁడు  కడింది బలుఁడు కౌఁగి లించికొని విభీషణుని వచించె నిట్లు
ఉ.	పొందెద వీవు రాజ్యమును బొందఁడు కోరిక రావణుండు నే సందియ మిందు లేదు సుతు సైతము మోహము రామలక్ష్మణుల్ డెందము నందు వీడెదరు ఠీవి వధింతురు బంధు యుక్త మా నిందితుఁ డైన రావణు ననిన్ రుజ కిర్వురు కాదు పీడితుల్
తే.గీ.	ఊఱడించి విశ్వాసము నుచిత రీతి నొసఁగి యవ్విభీషణునకు నుండఁ దనదు మామ పార్శ్వమున సుషేణుఁ డేమఱక వ చించె నిట్లు సుగ్రీవుఁడు  గాంచి యపుడు
తే.గీ.	సంజ్ఞ వడసిన రామలక్ష్మణుల నరి ద మనులఁ గొనిపొమ్ము కిష్కింధకు నృవరులను శూర హరిగణములఁ గూడి క్రూరు రావ ణాసురునిఁ జంపి సగణమ్ము నాజి నేను
ఆ.వె.	మైథిలి వెసఁ దెత్తు మానితముగ లంక నుండి యా పురందరుండు పోయి నట్టి రాజ్య మెల్ల నరసి నట్టి పగిది ననిన విని సుషేణుఁ డనియె నిట్లు
చం.	నడవఁగ దేవ దానవ రణం బది ఘోరతరమ్ము దారుణం బడరుచు శస్త్ర విత్సురల నస్త్రవి దాసుర కోటి కొట్టగం బడిన విసంజ్ఞ నార్తులకు బాధ బృహస్పతి తీర్చె విద్యచే విడుతలు పెక్కు లోషధులఁ బేరిమి వేగమ మంత్ర వాక్కులన్
తే.గీ.	విగత జీవుల బ్రతికించె వింత నట్టి యౌషధమ్ములఁ దేవలె హరివరేణ్యు లరిగి సంపాతి పనసాదు లతి రయమునఁ      బాల సంద్రమున కడరి త్వరితముగను
ఆ.వె.	శైల తటము లందు సంజీవకరణి వి శల్య లుండు భేషజముల నెఱుఁగు వార లీ ప్లవగులు భవ్యౌషధమ్ముల దేవ నిర్మితములు దివ్యములును
చం.	అమృతముఁ జిల్కి రెందుఁ దొలి యట్టి సముద్రములో సురాలి జం ద్ర మనఁగ నింక ద్రోణ మన రాజిలు పర్వత యుగ్మ ముంచ శై లములఁ జెలంగు నోషధులు రాజ! మరుత్సుతుఁ డేగ నొప్పు వే గమ హనుమంతుఁ డత్యధిక కాయుఁడు ధీరుఁడు వేగవంతుఁడున్
చం.	మెఱపుల తోడ మేఘములు మీఱఁగ వాయువు వీచె నంతలోఁ దఱచుగఁ జిమ్మఁ దోయము లుదాకర మందు ధరాధరమ్ములన్ వెఱ పిడ నూఁపు నట్టు లనిపింపఁగ ఱెక్కల గాలికిం దరుల్  విఱిగి మునుంగ ద్వీపములఁ బెర్గిన వెల్ల జలమ్ములో వెసన్
తే.గీ.	పన్నగము లెల్ల భీతిల్లె మిన్నగ నట నచట నున్న యాదస్సులు నహులు నెల్లఁ దూఱె నంతఁ బారావార తోయ రాశి వేగముగ పాఱి తద్దయు వెఱపు సెలఁగ
కం.	కని రా ముహూర్తమున గరు డుని వానరు లా వినత కొడుకు నగ్ని వలెం గన లెడు వాని మహా వీ ర్యుని నాశ్చర్యముగ నప్పు డుత్సాహమునన్
కం.	శర బద్ధులు బలవంతు ల గు రామలక్ష్మణుల నటులఁ గూల్చిన వగు నా యురగమ్ములు బంధనమున గరుడుం గని రాఁగఁ బాఱెఁ గ్రన్నన భీతిన్
ఉ.	అంత స్పృశించి రాఘవుల నా గరుడుండు స్తుతించి తాను ధీ మంతులఁ జేతులన్ నిమిరె మానుష వర్యుల యాననమ్ములం గాంతినిఁ జంద్ర తుల్యములఁ గశ్యప నందనుఁ డట్లు తాఁకఁగా వింతగ మానె గాయములు వెల్గెను నున్నగ వారి కాయముల్
తే.గీ.	పెరిగినవి రెండు రెట్లుగ వీరి తేజ ము బల ముత్సాహ మా వీర్యము స్మృతి బుద్ధి సుప్రదర్శన మోజయు సుగుణములును జక్కఁ గాకుత్స్థులకు మానుషర్షభులకు
ఆ.వె.	వారిని గరుడుండు వాసవోపములను దిట్ట యైన వాఁడు తేజ మందుఁ  గౌఁగి లించుకొనియెఁ గాకుత్స్థులను రాముఁ డంత సంతసించి యనియె నిట్లు
ఉ.	పాటున నున్న యిద్దఱము పన్నుగ రావణి దత్త మాపదన్ దాఁటితి మెల్ల నీకరుణఁ దద్ద బలమ్మును బూర్వ రీతినిం బాటిలఁ జేసి తీ విటకు వచ్చిన నా జనకుం బితామహున్ మేటి బలుండ! గాంచు గతి   మిక్కిలి నే నెద హర్ష మందితిన్
ఉ.	ఎవ్వర వీవు రూపమున నింపుగ నుంటివి దివ్యమాల లం దివ్వర దివ్య భూషలను నివ్విమలాంబర ధారివై కడున్ నివ్వటిలంగ లేప్యములు నెమ్మినిఁ గన్పడు చుంటి వయ్య! నీ వివ్వివరమ్ములం జెపుమ యెల్లను  మాకు సవిస్తరమ్ముగా
తే.గీ.	వైన తేయుఁడు తేజస్వి బల్లిదుండు పలికె వాక్యమ్ము లిబ్భంగి పక్షిరాజు   కనులు విప్పార హర్షమ్ము దనర మిగుల నంతఁ బ్రీతాత్ముఁడై నలినాక్షు  నరసి
ఆ.వె.	నీకుఁ బ్రియ సఖుండఁ గాకుత్స్థ! నే గరు త్మంతుఁడను వెలుపల  మసలు ప్రాణ మేను నీకు మీకు నే నొనరింప సా యమ్ము వచ్చినాఁడఁ జుమ్ము వేగ
తే.గీ.	అసురు లమ్మహా వీర్యులు నైన వాన రులు మహా బలు లయిన సురలు శతక్ర తువును గంధర్వులను గూడి తొలఁగఁ జేయ లేరు శరబంధనమ్మును దారుణమును
తే.గీ.	చేసె మాయా బలమ్మునఁ జెలఁగి యింద్ర జిత్తు క్రూర కర్ముఁడు దీని శిత దశనలు  వీరు విష నాగు లగు కాద్రవేయు లసుర మాయ శర రూపములఁ బట్టి రీయెడ మిము
చం.	నరవర భాగ్యవంతుఁడవు న్యాయ మెఱింగిన వాఁడ వీవు స్వీ య రిపు వినాశకుం డగు మహాత్ముని లక్ష్మణు తోడ నాజిలో నరయగ  రాఘ వోద్వహుఁడ! యంచిత సత్యపరాక్రముండ! నేఁ ద్వరిత మెఱింగి మీ చరిత వచ్చితి స్నేహము నెంచి ప్రీతినిన్
తే.గీ.	విడువఁ బడి రిర్వురును ఘోర విశిఖ బంధ నమ్ము నుండి మీ కింక నిత్యమ్ము నప్ర మత్తత యగు కర్తవ్యమ్ము మనుజ వర్యు లార! కూట యోధు లసురు లాజి లోన
కం.	బలమగు నార్జవమే శూ రులకును బరిశుద్ధ భావ రోచిస్సులకున్ బలవంతులార! మీ కన ఘులార! కాకుత్స్థులార! గురుతర మనిలో
తే.గీ.	కారు విశ్వాసనీయులు కయ్యమందు రామ!  రాక్షసులు నిరంతరమ్ము వక్ర బుద్ధు లనుటకీ వృత్తాంతము తగ నగు ని దర్శనం బని యప్పక్షి ధవుఁడు పలికి
తే.గీ.	కౌఁగిలించి రాము ననుజ్ఞఁ గరము ప్రీతి నడుగఁ దొడఁగె సఖ! రిపుల కయిన వత్స లుండ వొసగు మనుజ్ఞ ఘనుండ! నేఁ జ  నెద యథా సుఖం బని వేఁడి ముదము తోడ
ఆ.వె.	కౌతుకమ్ము వలదు కాకుత్స్థ! మిత్రత్వ మెట్టి దంచుఁ గోరు నట్టి నీకుఁ  గర్మము నొనరింపఁ గయ్యమ్ము నందు స ఖిత్వ మెఱుకపడును సత్వరమ్ము
తే.గీ.	లంకను రఘువీర! శర జాలమ్ము తోడ బాల వృద్ధులు మాత్రము బ్రతుకు రీతిఁ జేయు వాఁడవు రావణుఁ జీల్చి రిపుని సీతను గ్రహింతువు కరము ప్రీతి తోడ
ఉ.	పేరిమి పల్కి శీఘ్రతర విక్రముఁ డిట్లు సుపర్ణుఁ డింపుగా నా రఘువీర పుంగవుని నట్టు లరోగునిఁ జేసి యమ్మహా వీరులు సూచుచుండఁగఁ గపిప్రవరుల్ దమిఁ దాఁ బ్రదక్షిణం బారసి రాముఁ జేసి రతి నక్కునఁ జేర్చి చరించె నింగినిన్
తే.గీ.	పవను భంగిని వెడలు సుపర్ణుఁ గాంచి రోగ హీనులై నట్టి పురుష వరేణ్యు లఁ గని సింహనాదములు సెలంగఁ జేసి రంతఁ గపి యూధపులు తోఁక లద్రువ నెల్ల
తే.గీ.	మున్పటి వలె నఱచుచుఁ గపులు మృదంగ ములను మొత్తిరి మ్రోయించి రలరి దుందు భులను జెలఁగి యూదిరి శంఖములను సంత సమ్ము డెందమ్ముల భృశము సంతరింప
తే.గీ.	చఱచి చఱచి జబ్బలు సాల సంచయాయు ధులు మహా కపి వీరులు ద్రుమము లెత్తి వివిధముల వంద లింకను వేల కొలఁది నిలిచి రచట విక్రాంతులు కలఁత వీడి
తే.గీ.	విడుచుచు సుఘోర నాదము లడరి మిగుల నసురులను భయపెట్టుచు నత్యధికము యుద్ధ కాములు వానరు లుగ్రు లగుచుఁ   జేరి రంత లంకా పుర ద్వారములను
కం.	వానర రవములు భీమము లై నెగడె నపుడు వినంగ నట భయదము లై కానఁగ నుష్ణాంత ఘన ధ్వానము భంగి నిసి యం దవారిత రీతిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబదవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 51.

 

 

	వానరుల ఘోర శబ్దములను రాక్షసుల తోడ రావణుఁడు విని రామలక్ష్మణులు బ్రతికి యున్నట్టు లెఱింగి వారిని వానర సైన్య మెల్లను జంప ధూమ్రాక్షునిఁ బంప నాతఁడు యుద్ధమునకు ససేన వెడలుచు దుర్నిమిత్తములను గని విషణ్ణుఁ డగుట.
కం.	వినె రావణుండు రక్కసు లను గూడి కడింది కూఁకలఁ జెలంగుచు ను న్న నగచరుల తేజస్వుల ధ్వనులను  ఘోరముల నెల్ల దశముఖుఁ డంతన్
తే.గీ.	సాంద్ర గంభీర నిర్ఘోష సంయుత నిన దముల నాలకించి యతఁడు తద్ద సెలఁగ నంత మంత్రుల మధ్య దశాననుండు పలికె వచనమ్ము లిబ్భంగిఁ బార్థివుండు
ఉ.	పుట్టెను మిక్కుటమ్ముగను మోదము సందియ మిందుఁ గాన మి ప్పట్టున మేఘ నాదముల పాటిగ వానరు లార్చుచుండగాఁ దట్టుచు నుండె డెందమున ధ్వానము లెల్లెడ రేఁగ సంద్రమే గట్టిగఁ గంపితంబు నయి కన్పడు చుండెను జూచు చుండగా
ఉ.	కట్టఁగ రామలక్ష్మణులఁ గాండ సమూహము రేఁగ నక్కటా బెట్టిదముల్ నినాదములు పెల్లుగఁ బుట్టి యెడంద శంకయే పుట్టుచు నున్న దిప్పు డని ముఖ్యుల మంత్రుల తోడఁ బల్కి య ప్పట్టునఁ జెంత నున్న తన వారినిఁ గాంచి వచించె నిట్టులన్
చం.	తెలిసి కొనుండు సంతస మతీతము కోఁతుల కేల కల్గెనో తలఁపఁగ శోక కాలమునఁ దద్దయు వింత యనంగ నంత వా రలు విని యట్లె యంచు వెస రాక్షసు లెక్కిరి చుట్టు గోడలన్ విలసిల రామలక్ష్మణుల వీడఁగ బంధము గాంచి రత్తఱిన్
తే.గీ.	కనిరి సుగ్రీవ పాలితమ్మును బ్లవంగ సైన్య మెల్లను జెలఁగ నుత్సాహమున వి షాద మందిరి గాంచి రాక్షసులు కరము దిగిరి ప్రాకారము నెదల వగపు నిండ
చం.	కదిసిరి తప్త చిత్తు లయి కాంతి విహీన నిజాస్యులై వెసన్ విదితము సేసి రప్రియము భీతిని భాషణ వేత్త లిట్టు లం త దశముఖున్ విభుం గని సుదారుణ సాయక బద్ధ రాఘవుల్ కుదురుగఁ బాశ ముక్త ఘన కుంజర సన్నిభు లైరి ముక్తులై
తే.గీ.	ఇంద్ర జిత్తు శరముల బంధింపఁ బడిన వారు కదలని భుజముల వారు సమర తలము నందుఁ గనఁబడిరి ములుకుల చెఱ తొలఁగ గజ సన్నిభ పరాక్రములు నృవరులు
కం.	విని వారి మాటలు దశ వ దనుండు బల్లిదుఁడు క్రోధ తాపాన్వితుఁ డ య్యెను దూర్ణమ్ము ముఖము ల య్యె నప్పుడు వివర్ణములుగ  నేఁపు సెలంగన్
చం.	శరములఁ బన్న గాభముల సద్వర సంయుత భాసితమ్ము లి ద్ధ రవి సమాన తేజముల దాఁట నశక్యము లైన వానిచేఁ గరము మథింప నింద్రజియె కట్టు వడంగ విముక్తు లైన నా దు రిపులు గాంతు నా బలము తోరము సంశయ మందు నున్నటుల్
ఆ.వె.	మున్ను సమర మందుఁ జెన్నుగ నా రిపు కోటి జీవములను గొన్న శరము లిపుడు నిష్ఫలము లయి నిలిచె నక్కట  వాసుకి సదృశప్రభ లవి యెల్ల
కం.	అని యిట్లు నిశ్వసించుచుఁ గినిసి మహా పన్నగము పగిది ధూమ్రాక్షుం  గని రక్కసుల నడుమ నసు రునిఁ బల్కె వచనము లిట్లు రోషము మీఱన్
తే.గీ.	భీమ విక్రముండవు నీవు వీర రాక్ష సుల మహా సైన్యముం గొని శూర! యేఁగు మ వడి వానరులను గూడి నృవర వర్యు రాఘవుని వధింపఁగ సత్వరమ్ము సెలఁగి
చం.	అన నసురేంద్రుఁ డిట్లు విని యాతని కంత నమస్కరించి ధూ మ్ర నయనుఁ డాత్మ సంతసము రాజిల వీడి నృపాలయమ్ము వే చని తగ దాఁటి ద్వారమును సైన్యపు నేతను గాంచి పల్కె సే నను ద్వరితమ్ము సేయు మని నాకు రణార్థికి నేల జా గిటన్
ఆ.వె.	తూర్ణము బల నేత ధూమ్రాక్షు మాటల నాలకించి రావ ణాజ్ఞ నడరి యంత సైన్య మెల్ల నాయత్త పఱచె శీ ఘ్రమ బలానుగుండు రమ్యముగను
ఉ.	గంటల నంతఁ గట్టుకొని గ్రన్నన రక్కసు లెల్ల బల్లిదుల్ మింటిని నంట నార్చుచు నమేయ ముదమ్మున విఱ్ఱవీఁగుచున్ వెంటఁ జరింపఁ జుట్టుకొని వీరులు వచ్చిరి ధూమ్ర లోచనుం గంటికి ఘోర రూపు లయి కయ్య మొనర్ప సుసంభ్రమమ్మునన్
ఉ.	ఆయుధ హస్త రాక్షసులు నంచిత ముద్గర శూలపాణు లిం కాయస సుప్రభా ముసల హస్తులు దండ గదా కరుల్ వ రా మేయ పరశ్వథమ్మలను మించిన హస్తులు  భల్ల పాశముల్ మోయు సుహస్తులుం బరిఘ భూషితు లింక సభిందిపాలురున్
తే.గీ.	మేఘముల భంగి నార్చుచు మేటి బలులు ఘోర విక్రములు కవచ ధారులు ధ్వజ భూషిత సువర్ణ జాల సంపూరిత రథ ముల బహువదన ఖర యుతములఁ దరలఁగ
తే.గీ.	కొంద ఱతి శీఘ్రగాము లగు హయముల ప యి నితరులు మత్త కరుల పయి వెడలంగఁ  బులులఁ బోలు నైరృత పుంగవులు వెస సనఁ దొడఁగిరి రణ భూమి కపుడు దుస్సహముగ
ఆ.వె.	ఖరము వంటి యెలుఁగు గలవాఁడు ధూమ్రాక్షుఁ డెక్కె రథము నంతఁ జెక్క మృగము సింగము తలలను బసిండి నగల వెలిఁ గెడు ఖరములు లాగ నడరు బండి
కం.	వెడలె నతఁడు ధూమ్రాక్షుఁడు పడమటి ద్వారమ్ము నుండి పావని హనుమం తుఁడు నున్న చోటు నుండియె  వడి వడి యసు రావృతుఁ డయి వఱలఁగ నగవుల్
కం.	వారించె నింగి నిల్చిన క్రూర విహంగమ్ము లేఁగ ఘో రాసురునిం  దా రథ వరమున నుండఁగ మూరుచు ఖరములు వడిఁ  బెను మ్రోతల లాగన్
ఆ.వె.	వ్రాలె భీకరంపు గ్రద్ద రథాగ్రము నందు గుములు కట్టి యంత నెగిరి   చేరె ధ్వజము ముందుఁ జెలఁగి రాబందులు పుడమిఁ బడె రుధిరపు మొండె మపుడు
ఆ.వె.	వింత స్వరము తోడ భీమ ధూమ్రాక్షు స మీప మందు నింక నాప కుండ రక్త వర్షము వడె దిక్తటమ్ములఁ జలి యించె భృశము భూమి యెల్ల నంత
కం.	వీవం దొడంగె నెదురుగ నా వాయువు పిడుగుఁ బోలు నట్టి స్వనము నం దే వెలుఁగు లేక నల్దిశ లావృతమై చీకఁటి యట నలమఁగ నుండెన్
చం.	పొడమిన దుర్నిమిత్తముల మొత్తములన్ సు భయావహమ్ము ల ట్లడరఁగ రాక్ష సావలికి నాతఁడు రాక్షస నేత గాంచఁగా     బెడిదపు దుఃఖ మందె నతి భీతి సెలంగ నెడంద నంతటన్ నడచుచు ముందు మోహమును నైరృతు లెల్లరు  వొంది రత్తఱిన్
తే.గీ.	గాంచె నచ్చట ధూమ్రాక్షుఁ డంచి తాసు ర నిచ యావృతుండై సమర రత చిత్తుఁ డబ్బలుఁడు రామ పాలితం బగు మహౌఘ కల్పముఁ బ్లవగ సేన ననల్ప బలము

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది యొకటవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 52.

 

 

	ధూమ్రాక్షుని నాయకత్వమున రాక్షసులకు వానర సైన్యమునకు ఘోర యుద్ధము జరుగఁగా నందు రాక్షసులు వానరులు ననేకులు మరణింప హనుమంతునిచే ధూమ్రాక్షుఁడు హతుఁ డగుట.
కం.	కని ధూమ్రాక్షుఁ గదియు వా నిని భీమ పరాక్రము నట నినదించిరి యె ల్ల నగచరు లంత సంతస మున  యుద్ధ రతాత్ములు భృశముగ వీరవరుల్
తే.గీ.	సంకుల సమరం బప్పుడు సంతరిల్లె హరి నిశాచర వీరు లొకరిని నొకరు కొట్టు చుండంగఁ బాదప ఘోర శూల ముద్గరమ్ముల మిన్నగ మూరి మూరి
చం.	అసురుల చేత వానరులు నప్పరిఘమ్ములచేఁ ద్రిశూల ప ట్టిసములచే నశింపఁగ వడిన్ సమరమ్మున వానరాళి చే త సమసి రంత రక్కసులు దారుణ పాదప ఘాతులై వెసం గసి చెలఁగంగ రాక్షసులు కాండము లేయఁగఁ గూలి రా హరుల్
తే.గీ.	కూట ముద్గర గదలను ఘోరతరము కొట్టి చీల్చిన నసురులు కుందియు బల వంతులు భయమ్ము సెందక వాన వర్యు లలిగి  కర్మము లొనరించి రద్భుతముగ
చం.	శర చయ దారి తాంగులును శస్త్ర స శూలవిదారి తాంగులున్ హరి వరు లశ్మ పాదప చయమ్ముల నూని బలాన్వితుల్ వెసం గరములఁ బల్కి నామములు కయ్యము నందుఁ జెలంగి యార్చి కొ ట్టిరి కని నంత రాక్షసుల ఠీవి సెలంగ సుదారుణమ్ముగన్
కం.	వానర రాక్షస యుద్ధము నానా విధ శిలల నింక నానా తరులం గానఁగ నక్కజ మయ్యె న హీనంబై ఘోర తర మయి భయావహమై
తే.గీ.	గెలుపున వెలుంగు నా వానరుల కరముల నలిఁగి రసురులు కొంద ఱాననముల రుధి రమ్ము క్రక్కిరి కొందఱు రక్కసు లని వెక్కసమ్ముగ నెత్తురు పీల్చు వారు
తే.గీ.	రక్కసులు గొందఱికి వారి ప్రక్క లెల్లఁ జీల్పఁ బడ్డవి కొందఱు చెట్లఁ బ్రోగు లైరి కొందఱు సున్నము లైరి ఱాళ్లఁ  బండ్ల నింకఁ గొందఱు సీల్పఁ బడిరి యాజి
తే.గీ.	విఱిగిన ధ్వజములఁ బడిన వీర ఖడ్గ ములను గూలినవౌ రథములఁ బతితులు కా నిశాచరు లప్పుడు కలఁత సెంది రాజి లోన కొంద ఱసురు లాత్మ లందు
ఉ.	కోఁతులు  వైవ బల్లిదులు కొండల ముక్కలు భండనమ్మునన్ జాతి గజమ్ము లద్రి వర సన్నిభముల్ ధరఁ గూలఁ దూలుచున్ రౌతులఁ గూడి గుఱ్ఱములు వ్రాలఁగఁ దూర్ణము నిండె నంత నీ    భూతల మెల్లఁ గీర్ణ మయి ప్రోవుల తోడుత భీకరమ్ముగా
తే.గీ.	ఎగిరి యెగిరి వేగమ్ముగ నెల్ల హరులు  సమర విక్రాంతు లంతఁ తీక్ష్ణ తరము లగు నిజ నఖమ్ములఁ బగవారినిఁ గని గీరు చుండిరి ముఖముల నసుర శూర వరుల
ఆ.వె.	కూలి రవని మీద ఘోర రాక్షసు లంత రంగు లాననముల రగిలి మార జుట్టు చిక్కులు వడ శోణిత గంధమ్ము చేత మోహితు లయి చేవ తఱుఁగ
చం.	పరువిడ నన్య రాక్షసులు భైరవ క్రుద్ధులు వానరాళిపైఁ గర తలముల్ మహాశని నికాశము లెత్తి రయమ్ము మీఱఁగా నరయుచు వేగ వంతముగ నా హరి యూధపు లంత ముష్టులం  జరణము లింక దంతముల సాల వరమ్ముల మోది రెల్లరన్
ఆ.వె.	కాంచి పాఱ బలము కలఁగి ధూమ్రాక్షుఁడు రాక్షసర్షభుండు రణము చేయు వాన రోత్తములను బలిమిని సమయింపఁ దొడఁగె రోష మూని దోర్బలుండు
ఉ.	వానరు లందు కొంద ఱనిఁ బ్రాసములం బ్రహరింపఁ గాఱ నా  మేనులఁ నుండి శోణితము మేదినిఁ గూలిరి శోలి యన్యులౌ వానరు లింక భూమి పయి వ్రాలిరి ముద్గర ఘాతులై వెసన్ వానరు లన్యు లా పరిఘ పట్టిస ముఖ్య వరాయుధమ్ములన్
తే.గీ.	తడిసి నెత్తుటఁ గొందఱు ధరణిఁ గూల వాన రానీక మందు నపారముగను దఱుమఁ గ్రుద్ధ రాక్షసు లని వెఱచి పాఱఁ  గనఁబడని వార లితరులు కయ్య మందు
తే.గీ.	ఒక్క ప్రక్క నిద్రించిరి ముక్కలుగను గుండె లవియంగ  గొందఱు ఘోరముగఁ ద్రి శూలములఁ జీల్పఁ బ్రేవులు నేల వ్రాల   గూలి రన్యులు గొందఱు తూలి తూలి
కం.	వానర రాక్షస సంకుల మైన మహా రణము ఘోర మయ్యె ద్రుమ శిలా నానా శస్త్ర సమాకుల మై నినదమ్ములు సెలంగ  నత్యధికముగన్
తే.గీ.	వింటి నారుల చప్పుళ్లు వెలయఁ దీఁగ ల మధుర రవము లయి హిక్క లమరఁ దాల  ము లయి మంద వచనములు మూర గీత ములుగ యుద్ధ సంగీతము వెలసె నపుడు
ఉ.	కక్ష వహించి నవ్వుచును గయ్యమునం గపి సేనఁ ద్రోలె ధూ మ్రాక్షుఁడు నాల్గు దిక్కులకు నమ్ముల వృష్టిని నాంజనేయుఁ డా దక్షుఁడు సేసి వీక్షణము దానిని నర్దిత సేన నవ్విధిన్ రూక్షత నెత్తి పెద్ద శిలఁ గ్రుద్ధుఁడు మార్కొనెఁ గ్రూర రాక్షసున్
తే.గీ.	కినిసి రెట్టింపు తామ్రాక్షుఁ డనిల సుతుఁడు పితృ సమాన పరాక్రముఁ డతుల బలుఁడు కాంచి ధూమ్రాక్షు రథమును మించి వైచె నమ్మహా శిల నరదమ్ము నందు వేగ
కం.	కని వచ్చెడు నా ఱాతినిఁ గొని సంభ్రమమున నసురుఁడు ఘోరపు గదఁ జ య్యన నుఱికి తనదు స్యందన ము నుండి చక్కఁగ నిలిచెను భూతలము పయిన్
ఆ.వె.	చక్ర కూబర హయ సధ్వజ స శరాస నములఁ గూల్చి రథము నంత నమ్మ హా శిల పడె నప్పు డవని పై వేగము గ విసరంగ నడరి కపి వరుండు
చం.	అరదముఁ జేసి ముక్కలుగ నవ్విధి మారుతి బోదె కొమ్మలం బరఁగెడు వృక్షరాజముల బల్మిని రాక్షస వీర హింసనున్ విరివిగఁ జేయ రక్కసులు వీత శిరమ్ములఁ గాఱ నెత్తురే ధరణినిఁ గూలి రంతఁ దరు తాడిత గాత్రులు మ్రగ్గి రన్యులున్
కం.	అసురుల బలమ్మును దఱిమి  వెస గిరి శిఖరం బొకండు పెద్ద కరములం బొసఁగం జేసి కొనుచు న య్యసురుని ధూమ్రాక్షు నంత నని మార్కొనియెన్
తే.గీ.	కాంచి వచ్చెడు హనుమంతుఁ గపి వరేణ్యు నెదురు పర్విడె నార్చుచు నుదరి విక్ర ముండు గద నెత్తి కడు దర్పితుండు వేగ మడర ధూమ్రాక్షుఁ డాగ్రహం బంది యంత
ఆ.వె.	కంటకమ్ము లున్న గదను గోపించిన ట్టి హనుమంతు నతి కఠినపు మస్త కమ్మున వెస మొత్తె పమ్మి ధూమ్రాక్షుఁడు కోపమునఁ  జలించి ఘోరముగను
చం.	తగిలిన భీమ వేగమునఁ దద్గద వాయు బలుండు దాని విం తగ గణి యింప కించుకయుఁ దద్దయుఁ బెద్ద శిలన్ శిరమ్ముపైఁ బగఁ గొని వైచె మధ్యమునఁ బర్వత సన్నిభ మంత రావ ణా నుగుఁడు చలింప గాత్రములు నోయుచుఁ గూలె ధరాతలమ్మునన్
కం.	మరణింపఁగ ధూమ్రాక్షుం డరసి నిహత శేషు లసురు లంతట లంకా పురమునకు వధ్య మానులు హరి గణములచే వెడలిరి యడలి రయమునన్
తే.గీ.	చంపి శత్రులఁ బాఱించి సద్యశస్వి యాజి రక్తపు టేరుల నాంజనేయుఁ డలసి సుంత పూజింపఁగ హరులు దనను  ముదము నందె నెదఁ బవన పుత్రుఁ డపుడు

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది రెండవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 53.

 

 

	ధూమ్రాక్షుని మరణము నాలకించి రావణుఁడు క్రుద్ధుండై వజ్రదంష్ట్రుఁ డను క్రూర రాక్షసుని రామ లక్మణ సుగ్రీవులను ససేన వధింప నాదేశింప నతఁడు నంగదఁ డున్న దక్షిణ ద్వారము నుండి వెడలి వాన రానీకముతో ఘోర యుద్ధము సేయుట.
కం.	విని ధూమ్రాక్షుని మరణము కినుక సెలఁగ నిశ్వసించి కెరలిన సర్పం బన నుష్ణమ్ముగ రావణుఁ డనెఁ గ్రూరుని వజ్రదంష్ట్రు నారసి యసురున్
తే.గీ.	వెడలు మీవు ససైన్యము వీర! చంపు మడరి దాశరథిని రాము నాజి లోన  వానరులను సుగ్రీవుని వడి నని పలు కంగఁ గ్రోధమూర్ఛిత దశకంఠుఁ డంత
చం.	అన విని పల్కి యట్లె యని యా యసురేంద్రుని తోడ ఘోర మా యను నిపుణుండు రాక్షస బలావృతుఁడై వెస వజ్రదంష్ట్రుఁడుం  జనె హయ కుంజ రోష్ట్ర ఖర సంయుత చిత్ర పతాక భూషితే ద్ధ నిజ శతాంగ సంయుతము తద్ధయు ధీరత సంభ్రమమ్మునన్
తే.గీ.	గురు విచిత్ర కేయూర మకుట విభూషి తుండునై తనుత్రాణము తూర్ణము ధరి యించి  ధనువుం గొని త్వరిత మంచితమును వెడలఁ దొడఁగె రయమ్మున వీర వరుఁడు
కం.	సపతా కాలంకృత రథ మపుడు పసిడి మయము నంత నతి దీప్తమ్మున్ విపులపు భక్తిం గదిసి త దుపరిఁ బ్రదక్షిణ మొనర్చియు సముద మెక్కెన్
సీ.	చేతి కఱ్ఱలు పెను చిల్లకోలలు నున్నని వగు రోకళ్లును లవుణు  లింక విల్లులు నీటెలు పెన్నడ్డ కత్తులు కత్తులు గొడ్డళ్లు ఖడ్గములును జక్ర గ దాదిగ శస్త్రము లూని కాల్బంట్లు కదలి రంతఁ బవరమునకుఁ జిత్ర వస్త్రమ్ముల నాత్రమ్ముగను దీప్త రాక్షస పుంగవ వ్రాత మెలమి
తే.గీ.	మత్త గజ రాజముల నెక్కి నుత్తమములఁ  బర్వతములు చలించు నట్లుర్వి నడవ వార లెక్కిన గజములు భండనమున  నేర్పరులు లక్షణమ్ముల నెగడు బలులు
చం.	తరలెడు రాక్షసధ్వజిని తద్ద వెలింగెను వర్షకాల స త్వర జని తాభ్ర సన్నిభము దాల్పఁ దటిత్తు సగర్జనమ్మునున్ వర కపి వీరుఁ డంగదుఁడు పన్నుగ నిల్చిన యట్టి ద్వార మం ద రణ నిమిత్త మేఁగిరి యతంద్రిత రాక్షస వీరు లెల్లరున్
చం.	బల మది యేఁగు చుండ నశుభమ్ములు వుట్టెను మిక్కుటమ్ముగా నిలఁ బడె నుల్క లంత ఘన హీన నభమ్మున నుండి యింక న క్కలు భయదంపుఁ గూఁతలను గక్కుచు మంటలు గూసె నప్డు వ్యా కులముగ రాక్షసక్షయము ఘోరముఁ దెల్ప మృగమ్ము లార్వఁగా
తే.గీ.	తొట్రు వడి తూలి రరుగంగఁ దోర మసుర వీరు లపుడు దారుణముగ వీని నరసి వజ్రదంష్ట్రుఁ డుత్పాత నివహము లూని ధృతినిఁ దేజస్వి చనె రణ రతిని బలుఁడు
కం.	హరులు జిత కాశు లారసి తరలెడి రాక్షస బలమును దత్క్షణమునఁ జే సిరి నాదమ్ములు ముదము త నర నిండ దశదిశ లెల్ల నగచర వీరుల్
తే.గీ.	అంత వర్తిల్లెఁ దుములంపు  హరుల రక్క సుల మహాయుద్ధమే యొండొరుల వధింప  నెంచు భీమ రూపుల మధ్య మించి నట్టి ఘోరుల నడుమఁ జెలఁగుచు దారుణముగ
ఆ.వె.	రాగ నుత్సహించి రణమునఁ దెగినట్టి కంఠ గాత్రములను గాఱ నెత్రు తడిసి నట్టి సర్వ తను భాగముల ధరఁ గూలి రయ్యిరు గడ ఘోరముగను
చం.	పదపడి యన్యులుం బరిఘ పాణులు శూరులు వైచి రెన్నియో బెదరక శస్త్ర రాజములు వెన్కకుఁ దిర్గని వారు కయ్య మం దుదరుచుఁ జెట్లఁ బెన్శిలల యుద్ధ తలమ్మున శస్త్ర శబ్దముల్ హృదయ విదారకమ్ములు ననేకము లత్తఱి రేఁగె ఘోరముల్
ఆ.వె.	చక్ర ఘోష లింక శంఖ భేరీ మృదం గముల ఘోర నిస్వనములు భీమ చాప నర్దనములు వ్యాపింప నెల్లెడ ధ్వనుల ఘోర మయ్యెఁ బ్రధన మపుడు
ఉ.	కొందఱు వీడి యస్త్రముల ఘోరులు సేసిరి బాహు యుద్ధమే యం దఱచేతులం దరుల నంఘ్రుల ముష్టుల భీమ జానులం గొందఱు భగ్న దేహు లయి కొందఱు నల్గఁగ ఱాళ్ల వానరుల్ సిందులు వేయఁ గూలిరి విశేషముగా నసురేంద్రు లార్చుచున్
కం.	శర పంక్తి వజ్రదంష్ట్రుఁడు హరుల కొసఁగెఁ ద్రాస మంత నాజి భృశముగం దిరుగుచు స్థిరముగ బాశము ధరియించిన యంతకుఁ డనఁ దత్ప్రళయమునన్
కం.	బలవంతులు నానాస్త్ర వి దులు నానా ప్రహరణముల దురమున హరులన్ బలిమిం జంపిరి రాక్షసు లలుకన్ మూర్ఛితులు నంత నత్యధికముగన్
కం.	ద్విగుణీకృత కోపమ్మునఁ దెగ నఱకెను వాలి సుతుఁడు ధృతి రక్కసులన్    జగతిఁ బ్రళయమ్మున ననలు ని గతి నుదరి యంగదుండు నిర్భీతుండై
చం.	అసుర గణమ్ము నెల్ల ఘనుఁ డంగదుఁ డెత్తి మహా ద్రుమమ్ములన్ వెస హరి వీరుఁ డాగ్రహపు వెల్లువ జంపెను క్షుద్ర జన్ములం గసి సమయించు కేసరి నికాశము శక్ర నిభుండు సేసె హిం స సమర మందు నుగ్రుఁడు భృశమ్ముగ రక్త విలోచనుండునై
ఆ.వె.	కొట్ట నంగదుండు క్రూర భీమాసురు లచటఁ దెగిన తలల నవనిఁ గూలి రపుడు నఱకఁ బడిన యట్టి పాదపముల భంగిఁ దత్క్షణంబ భండనమున
తే.గీ.	పుడమి భీతికరం బయ్యెఁ బడఁగఁ దేరు లింక చిత్రధ్వజమ్ములు  నెల్ల గుఱ్ఱ ములు గపుల రాక్షసుల తనువులు రుధిరము నందు మునిఁగి నిండుగ నెల్ల నందు నిందు
కం.	హారముల వస్త్రములఁ గే యూరమ్ముల ఛత్రములను నుర్వి రణమునన్ శారద రాత్రి వలె వెలిఁగె నారయ నప్పుడు కడింది యక్కజ మెసఁగన్
కం.	గాలికి నల్లాడెడు మే ఘాలి కరణి నంగదుని మహా ప్లవగుని ధీ శాలి మహా వేగమునకుఁ దాళం జాల కసు రాలి తద్ద చలించెన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది మూడవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 54.

 

 

	రాక్షస బలక్షీణము నంగదుని బలమును గాంచి కోపావిష్టుఁడై వజ్రదంష్ట్రుఁడు వానరులపై బాణ వృష్టి కురిసి వేధింప నంగదుఁ డాతనితో ఘోరముగ యుద్ధ మొనర్చి కత్తితో వజ్రదంష్ట్రుని తల నఱికి చంపుట.
కం.	కని స్వబల నాశ మంగదు ఘన బలవర్ధనము రోష కలితుం డయ్యెన్ ఘన బలుఁడు వజ్రదంష్ట్రుఁడు ధనువును వజ్రప్ర భాతతచ్ఛవి నెత్తెన్
ఆ.వె.	అంతఁ జాచి వింటి నా వజ్ర దంష్ట్రుఁడు వానర పటలమ్ము పైనఁ గినిసి యమ్ముల పెను వృష్టి నిమ్ముగఁ గురియించెఁ గ్రూర రాక్షసుండు ఘోరముగను
తే.గీ.	రథముల పయి వచ్చిన యట్టి రాక్షసప్ర ముఖులు నానాయుధమ్ములఁ బోరు సల్ప వానరప్రవరులు శూర వరులు కూడి శిలల నూని యెల్లెడలను జేసి రాజి
ఉ.	వేల కొలంది శస్త్రములు వేసిరి యుద్ధము నందు రక్కసుల్ కూలఁ బ్లవంగ శూరవర కోటిపయిం దమకమ్ము మీఱఁగా వీలుగ వృక్ష శైలములు వేసిరి ఱాళ్లను రాక్షసాలిపై నాలము నందు మత్త చది రాభులు వానర వర్యు లుగ్రులై
కం.	అని మరలని యనిఁ జేసెడు ఘన శూరాసుర గణములు గదనము నందుం దనరి చెలరేఁగఁ బంత మ్మున వర్తిల్లె నట యుద్ధము సుఘోరముగన్
ఉ.	కొందఱు వాన రాసురులఁ గోయఁ బడంగ శిరమ్ము లంఘ్రులున్ సుందర హస్తరాజములు శూలవిదారిత దేహముల్ స్వజం బందు మునుంగ నార్తు లయి యంక తలమ్మునఁ గంకగృధ్రముల్ సిందులు వేయ నక్కలును జేరి ధరన్ నిదురించి రత్తఱిన్
చం.	ఎగిరెను మొండెముల్ పిఱికి కీయ భయమ్ము భృశమ్ము నేలపైఁ  దెగిన శిరమ్ములుం గరుల దేహము లింక భుజమ్ములం బ్లవం గ గణము లాసు రావళియు క్ష్మాతల మందుఁ జలించి సోలె విం తగ రణ భూమి నెల్లెడలఁ దద్ధయు భీతి నొసంగఁ గాంచినన్
ఆ.వె.	కొట్టఁ బడుచు నుండఁ గోఁతుల మూఁకచే భగ్న మయ్యెఁ జూడ వజ్రదంష్ట్రుఁ డసురుల బల మెల్ల నంకమ్ము నందు వీ క్షించి వారి నట్లు మించఁ గినుక
ఆ.వె.	క్రోధమూర్ఛితుండు ఘోర ధనువు నూని వజ్రదంష్ట్రుఁ డాజి పరమ విక్ర ముం డడరి ప్రవేశము నొనరించె సమర మందుఁ ద్రాస మొసఁగె హరుల కెల్ల
తే.గీ.	కంకపత్ర శరముల వంకరగ చనని వానిఁ బఱపి విక్రాంతుఁడు వజ్రదంష్ట్రుఁ డేవు రెనమండ్రు దొమ్మండ్రు నేడ్గు రనఁగ   వానర వరుల బాధించెఁ బరమ కోపి
కం.	శర దారిత నిజ గాత్రులు గురుభయ కంపితులు ప్లవగ కోటులు భీతిం బరువులు వెట్టుచు నంగదు హరివీరునిఁ జేరి రజుని నరయు ప్రజ వలెన్
ఆ.వె.	భీతిఁ బాఱు హరుల వీక్షించి వాలి సు తుండు నంగదుండు మెం డగు కిను క సెలగంగఁ దన్నుగాంచు చున్నట్టి యా వజ్రదంష్ట్రుఁ జూచె వానరుండు
తే.గీ.	అలుక నంగద వజ్రదంష్ట్రులు సెలంగి పోరుచును హరిమత్తేభముల విధము ప రస్పరము  సంచరించిరి రణము నందు నిద్దఱు పరమ క్రుద్ధులు తద్ద ధృతిని
తే.గీ.	అంత హరి కుమారుని లక్ష యమ్ములను న నల శిఖాభమ్ములను గని నగచరేంద్రు మర్మ దేశమ్ములఁ దగులం బఱపె నాగ్ర హం బడర వజ్రదంష్ట్రుఁడు సంబరమున
ఉ.	కాఱఁగ రక్త మంగములఁ గ్రన్నన నంగదుఁ డమ్మహా బలుం డాఱి యొకింత విక్రముఁడె యంత గ్రహించి కడింది వృక్షమున్ మీఱుచు వజ్రదంష్ట్రు పయి మిన్నఁగ వైచె బలమ్ము తోడుతం  బాఱెడు దాని రాక్షసుఁడు వ్రక్కలు సేయఁగ భూమిపైఁ బడెన్
కం.	కని వజ్రదంష్ట్రు విక్రమ ము నంత నొక్క గిరి నెత్తి బోరన విసరెన్ ఘనుఁడా యంగదుఁ డార్చెను నినదమ్ములు నిండ దిశలు నెమ్మి సెలంగన్
ఆ.వె.	వచ్చు నట్టి ఱాతి వజ్రదంష్ట్రుం డార సి వెస స్వీయ గదను జేత నూని బెదరకుండఁ దా నరదము నుండి యెగిరి నిలిచెఁ బుడమి పైనఁ గలఁత లేక
ఆ.వె.	అంగదుండు విసరి నట్టి యా శిల యేఁగి సమర భూమి నందుఁ జక్రముల నొ గను హయముల నరద మును నెల్ల ముక్కలు సేసె నంతఁ గదలి శీఘ్రముగను
చం.	అపరపుఁ బెద్ద కొండకొన నంతటఁ గైకొని వృక్ష యుక్తముం గపివరుఁ డంత వాని తలకాయ పయిన్ విసరెన్ రయమ్మునన్ విపులపు ఱాతి దెబ్బ గద వీఁగఁగ గొంచును వజ్రదంష్ట్రుఁడే యపుడు స్రవింప నెత్రు సమయం బొక యింత వగర్చి మూర్ఛిలెన్
ఆ.వె.	పడసి సంజ్ఞ నడరి వజ్రదంష్ట్రుఁడు గద తోడఁ గొట్టె నంతఁ దోరముగను వక్ష మందు నిలువ వాలిపుత్రునిఁ గాంచి రోష తామ్ర వర్ణ లోచనుండు
కం.	వదలి యపు డసుర వీరుం డుదరి తనదు గదను ముష్టి యుద్ధ మొనర్పం గఁ దొడంగెఁ బరస్పరము బె డిదముగఁ గొట్టుకొని రా తటిని హర్యసురుల్
తే.గీ.	రుధిరము స్రవించు తనువుల నధికముగ జ నించిన యలసట సెలంగ మించి నిలువ వార లంగారక బుధుల వలె నిరువురు  తోఁచి రప్పుడు వీక్షింప దురము నందు
తే.గీ.	పరమ తేజస్వి యంగదుఁ డురుతరంపు విటపి బహు పుష్ప ఫలసమావృతమును బెక లించి నిలువ వృషభచర్మ సంచితంపు ఖడ్గము గ్రహించె  వెలయంగ గంట లసుర
ఆ.వె.	చిత్ర గతుల వార లాత్రముగఁ దిరుగు చుండి జయము గోరు చుండి యొకరి నొకరు కొట్టు చుండిరి కపి రాక్షస వీరు లిర్వు రార్చు చుండి రిద్ధ బలులు
తే.గీ.	నేల నానఁగ మోకాళ్లు చాల నొవ్వ నాజి లోన గాయము లవయవము లందు రేఁగఁ బుష్పిత కింశుక వృక్ష యుగ్మ ము పగిది వెలింగి రిరువురు నపుడు వింత
ఉ.	ఒక్క నిమేష మాత్రమున నుక్కున నంగదుఁ డంత నుగ్రుఁడై యెక్కటి వానరప్రవరుఁ డేపున దండ హతోరగమ్మునాఁ జక్కఁగ లేచి కన్నులు భృశమ్ముగ మండుచు నుండఁ దోమఁగా మిక్కిలి వెల్గు ఖడ్గమున మేటి నిశాటు శిరమ్ము ద్రుంచినన్
తే.గీ.	రక్త మందుఁ దడిసిన గాత్రముల వాని తద్ద తిరుగు చున్నట్టి నేత్రముల వాని మానుషాదుని శుభమగు మస్తకమ్ము వడెను వెస రెండు ముక్కలై పుడమి పైన
తే.గీ.	హతుని వజ్రదంష్ట్రు నరసి యడుచు చుండ హరులు భయ విహ్వలు లయి యయ్యసురు లెల్ల రడలుచు విచార ముఖులు నిజాస్యములను వాంచి సిగ్గున లంకకుఁ బాఱి రంత
కం.	ముద మందె సురావృతుఁ డై న దివిజ గణ నాథు భంగి నగచర సహితుం డు దివస్పతి సమ ఘనుఁ డం గదుఁడు మహాబలుఁడు చంపి కర్కశు నసురున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ  శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది నాలుగవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 55.

 

 

	వజ్రదంష్ట్రుని మరణమును విని రావణుఁ డకంపనుఁ డను రాక్షస నేతను యుద్ధమున కంప నాతఁడు సైన్యముతోఁ దరలు చుండ ననేక దుర్నిమిత్తములను గని గణింపక చన వానర రాక్షసుల నడుమ నల కుముద మైందులు విజృంభింప ఘోర యుద్ధము జరుగుట.
కం.	అని వజ్రదంష్ట్రు నా వా లి నందనుఁడు సంపుట విని రేఁగిన కినుకం దన దరి నంజలి నున్న బ ల నేతఁ గని యంత నిట్లు రావణుఁ డనియెన్
తే.గీ.	శీఘ్ర మేఁగ వలయును విశేష విక్ర ము లెదిరింప నశక్యులు ముందు నడవ వీర వరుఁ డకంపనుఁడు ప్రవీణుఁ డస్త్ర శస్త్ర విద్యలం దెల్లను సత్వరమ్ము
ఉ.	ఈతఁడు శాస్త రక్షకుఁడు నింపగు నేతయు సత్తముం డనిం  బ్రీతినిఁ గోరు నా కెపుడు పెల్లుగ సంపద యుద్ధ కాంక్షియుం  జేతల నెగ్గు రాఘవులఁ జేవను వానర నాథు భీక రా రాతులఁ జంపు వానరుల  రాక్షస వర్యుఁ డసంశయమ్ముగన్
ఆ.వె.	రావ ణాజ్ఞ నూని లఘు విక్రముం డకం పనుఁడు గొప్ప బలుఁడు బలము నెల్ల  సిద్ధ పఱచె నంత శీఘ్రమ భీమాక్ష భీమ దర్శనులును వెడలి రడరి
ఆ.వె.	రాక్షస ప్రముఖులు ప్రహరణమ్ములు గొని వివిధములు గదలిరి వీర వర్యు లయ్యకంపనుఁడు బలాధ్యక్షుఁ డడరి ప్రే రేప నుత్సహించి కోపగించి
చం.	అరదము నెక్కి కాఁపఁ బడి నట్టి పసిండి నలంకరించి న ట్టి రథము మేఘ వర్ణుఁడు వడిన్ ఘన సన్నిభ కంఠ సుస్వరుం డురుతర మేఘ సన్నిభుఁడు నుద్ధతి రాక్షస వీర సంవృతుం డరుగఁ దొడంగె వేగముగ నంత నకంపనుఁ డుత్సహించుచున్
చం.	సురలు నశక్యు లౌదు రనిఁ జూడ నకంపనుఁ డందఁ గంపముల్ పరగఁగ సూర్య సన్నిభము పన్నుగఁ దేజము నందు నాతఁడే పరుగిడు చుండఁ దేరున నపార బలుండు తటాన వాజులే యరదము లాగు చుండ నట నందెను దైన్యము లబ్బురమ్ముగన్
ఉ.	ఆతని యెడ్మ కన్నదిరె నంక రతాత్మునకున్ వివర్ణమై యా తత మాస్య ముండె వెస నయ్యెను వాని స్వరమ్ము గద్గదం బా తఱి దుర్దినం బగుచు నా సుదినమ్ము సెలంగె  వీవఁగా వాతము ఘోరమై యఱచెఁ బక్షి మృగమ్ములు భీకరమ్ముగా
చం.	కదలె గణింప కింతయును గన్పడు చుండఁగ  దుర్నిమిత్తముల్ బెదరక సింహ సన్నిభము పెద్ద భుజమ్ముల వ్యాఘ్ర విక్రముం డుదుటున నేఁగఁ జాగెను మహోగ్రత రేఁగె రవమ్ము లబ్ధి యే యదురఁగ ఘోర రాక్షసులు నార్భటి వెన్కను వచ్చుచుండఁగన్
ఆ.వె.	భండన మొనరింప వచ్చు వారల ధ్వను లాలకింప భయము హరి మహా చ మువున కబ్బెను మనముల నంత ద్రుమరాజ శైల హేతులకును జాల నపుడు
తే.గీ.	రామ రావణులకు నయి ప్రాణములను వీడు హరి రాక్షస పరమ వీరుల కపు డయ్యె రౌద్రతరం బైన యట్టి యుద్ధ మందు నెల్లరు శూరు లనల్ప బలులు
కం.	గిరి సదృశు లెల్ల రొకరి నొ కరు నోడింపంగ నెంచు ఘనులా యసురుల్ హరులును ఘోరతరంపు స మరమం దతి శీఘ్రముగను మాత్సర్యమునన్
తే.గీ.	ఆర్చుచున్న బల్లిదుల మహా ధ్వను లని లోన విన్పట్టు చున్నవి రోష సంయు తమ్ము గర్జించు చుండంగఁ దద్ద సెలఁగి ఘోరముగఁ గపి రాక్షస వీరు లెల్ల
చం.	అరుణ నిభమ్ముగా రజ మనల్పము రేఁగెను రేఁప రాక్షసుల్ హరులును దిక్కు లన్నిటను వ్యాప్తము కాఁగ భృశమ్ము నత్తఱిన్ విరివిగ దుమ్ము కప్పఁగను వెల్లని పట్టు పరిచ్ఛదం బనన్ దురమునఁ గాన రొండొరుల దుర్జయు లా హరు లింక రాక్షసుల్
కం.	టెక్కెం బైనను నక్కట టెక్కపుఁ గంబ మయినను దడిగ యైన హయం బక్కడ యాయుధ మేనియు నెక్కటి తేరు నగపడదె యెందు రజమునన్
కం.	వినిపించును ఘోరమ్ముగ ధ్వను లట పర్విడెడు నార్చు వారలు సేయం గ నఱిముఱి సంగరమ్మునఁ గనంబడవు రూపములు ప్రకటముగ నకటా
ఆ.వె.	ఘోర మయ్యె నకట కోపించి చంపిరి హరులు తమము నందు హరి వరులను రాక్షస వరు లలిగి రాక్షస వీరుల నా తిమిరము నందు నక్కజముగ
కం.	పరులను దమవారిని వా నర రాక్షసులు వధియించినఁ బుడమి యయ్యెన్ విరివిగ రుధి రార్ద్రమ్ముగ బురదయె మైపూఁత యయ్యెఁ బుడమికిఁ గాంచన్
ఆ.వె.	రుధిర ధారఁ దొలఁగ నధికంపు దుమ్మెల్ల భూమి యపుడు నిండెఁ బూర్ణముగను శవములఁ దనువులను సంకీర్ణము లయి వి రివిగ నెల్లెడఁ జెదరి పడియుండ
కం.	తరుల శిలలన్ గదా తో మర పరిఘప్రాసములను  మల్లులు నసురుల్ కర మలిగి యొండొరులఁ జం పిరి యోజస్సడర నాజి భీకర లీలన్
తే.గీ.	భీమ కర్ములు గిరి నిభ వీర హరులు పరిఘ సన్నిభ బాహువుల రణమునొన రించుచు నడరి రాక్షస సంచయమ్ము నాజిఁ జెలరేఁగి వధియించి రాగ్రహమున
కం.	కరములఁ బ్రాసలు నిఁకఁ దో మరమ్ములు ధరించి కడు నమర్షము తోడన్ హరి వీరుల నని సమయిం చిరి రాక్షస వర్యు లంత శిత శస్త్రములన్
ఆ.వె.	క్రుద్ధుఁ డయి కడింది ఘోర రాక్షస గణ సేన కధిపతి యని సేయు చుండి హర్ష మొసఁగు చుండె నసురులకు నకంప నుండు విక్రములకు మెండుగ నట
ఆ.వె.	హరివరులు నసురుల నాయుధమ్ములు లాగి యాక్రమించి బలిమి నశ్మ వృక్ష సంచయమ్ము నూని చంపఁ దొడంగిరి యాగ్రహమ్ము మీఱ నాజి లోన
ఉ.	తోరపు వేగ మంతఁ గుముదుండు నలుండును మైందుఁ డాజిలో మూరుచుఁ జూపి రా హరులు మువ్వురు కోపము నూని మిక్కిలిన్ దారుణ మైన రక్కసుల దండున  వారలు పాదపమ్ములన్ ఘోరపు హింస నెల్లఁ గడు గ్రుద్ధతఁ జేసిరి మించి లీలఁగా
కం.	నానా వి ధాయుధమ్ముల వానరు లా మువ్వు రంత బాధించిరి యా సేనా గత రాక్షసులను మానక యెల్లరను దత్సమర మందు ధృతిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది యేనవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 56.

 

 

	వానర వీరుల ఘోర కర్మము నారసి యకంపనుండు క్రోధమూర్చితుఁడై ధనుర్బాణములఁ గ్రూరముగా వానర వధ సేయుచుండ హనుమంతుఁ డెదిర్చి మహాయుద్ధమున వృక్షరాజముచే నకంపనుని హతమార్ప రాక్షసులు భీతిని లంకకుఁ బాఱుట.
కం.	కని వానర సత్తము ల ట్లొనరించిన గొప్ప దైన యుద్ధమ్మును గి న్కను బూని భృశమ్ముగ నా ఘన వీరుఁ డకంపనుండు  కఠినాత్ముండై
ఆ.వె.	క్రోధ మూర్ఛితుండు ఘోర కార్ముకముఁ గ దల్చుచుఁ బగవారి దారుణంపుఁ గర్మ మరసి యంతఁ గాంచి తనదు సార థిని వచించెఁ దమి వచనము లిట్లు
చం.	నడపుమ వేగ సారథి! రణమ్మున రాక్షస కోటి వానరుల్ తడఁబడఁ జంపు చుంటిరి రథం బటకుం దగ భీమకాయు లా  యడవిఁ జరించు బల్లిదులు నాగ్రహ మూని భృశమ్ము త్రుళ్లుచుం  గడఁకను నిల్చిరే యెదుటఁ గండులు చెట్టులు గాఁగ శస్త్రముల్
ఉ.	చంపఁ దలంతు యుద్ధమున శ్లాఘితు లంచుఁ దలంచు వారినిం దెంపున నెల్ల రక్కసులఁ దీవ్ర తరమ్ముగ బాధపెట్టుచుం గంపము లేక నిల్చు హరి కాయము నెల్ల ననంగఁ దోలఁగా నింపగు నంప కోల లట  నేయుచు దూఁకె నతండు వారిపై
తే.గీ.	వడిగల తురంగ వరములు బలిమి లాగు నరద మందు రథికు లందు వర రథికుని యా యకంపను నెదుటను హరులు నిల్వ కున్న నకట పోరుటఁ జెప్ప నొప్పునెట్లు
చం.	అసురుని యా యకంపనుని యమ్ముల ధాటికి నోర్వఁ జాలకే వెస హరు లెల్ల పర్విడిరి వీరిని మృత్యువుఁ జేరు వారి నా యసుర విఘాతులం గని మహాత్ముఁడు జ్ఞాతుల నాంజనేయుఁ డం త సరస కేఁగుదెంచె వడిఁ దద్ద బలాఢ్యుఁడు సంభ్రమమ్మునన్
తే.గీ.	అమ్మహా ప్లవంగునిఁ గని యంత హరి వ రేణ్యు లెల్లరు గుమికూడిరి ధృతిఁ జుట్టు ముట్టి రింపుగ వీరులు మూరిరి బల మందు బల్లిదునిం జేర నంద ఱపుడు
కం.	గిరి సన్నిభు హనుమంతుని సరసఁ గని యకంపనుండు శరవర్షమ్మున్ గిరిభిద్ధారాపాతము కరణిం గురియించె నంతఁ గపి సత్తముపై
కం.	లెక్కింపక బాణౌఘం బక్కపి రయముగ నిజాంగ మందుఁ బడంగన్ జక్కాడఁ దలంచె నెడఁద నుక్కడర నకంపను బర మోద్రేకమునన్
ఉ.	నవ్వుచు నంత వాయు వర నందనుఁ డున్నత తేజుఁ డుద్ధతిన్ రివ్వునఁ బాఱె రాక్షస వరేణ్యుని చెంతకుఁ గంప మందఁగా నివ్వసుధా తలమ్ము ప్లవ గేశ్వరుఁ డార్వఁగ నయ్యెఁ దేజ మం దవ్వర వీరు రూప మపు డగ్ని నిభమ్ము దురాసదమ్మునున్
తే.గీ.	తన్నెఱిఁగి నిరాయుధునిగ నన్నగ చరుఁ డాగ్రహించి మిక్కుటముగ నాంజనేయఁ డంతఁ బెకలించె నొక్క మహాద్రి హరి వ రేణ్యుఁడు రయమ్మున మహా గిరి సదృశుండు
కం.	ఏక కరమ్మున దానిని వీఁకం దాల్చి వడిఁ ద్రిప్పెఁ బృథ్వీధరముం గూఁకలు వేయుచు నిండఁగ నాకాశం బెల్ల నంత నత్యుగ్రుండై
కం.	మును నముచి పైన స్వీ యా శనితో దూఁకిన నగారి చందం బొప్పన్ హనుమంతుఁ డకంపను గని  ఘనాసురు దరికిఁ బరు విడెఁ గపి రాజంతన్
కం.	కని యెత్తిన గిరి శృంగము ఘనుం డకంపనుఁడు వేగ కడు దూరం బం దునె యర్థచంద్ర బాణ మ్మున ముక్కలు సేసె దానిఁ బొడి పొడి కాఁగన్
చం.	గిరి వర శృంగ మట్లు పరికించి నభమ్మున నుండి కూలఁగా శరవర భగ్నమై ధర రుషా కలితాత్ముఁడు వాయు నందనుం డురుతర వృక్ష రాజము మహోన్నత మంతట నశ్వకర్ణమున్ గిరి నిభముం బెకల్చి వెస గిఱ్ఱునఁ ద్రిప్పెను నిల్చి నేలపై
ఉ.	అంతట గొప్ప బోదియ గలట్టిది మ్రానును బట్టి పాఱుచున్ వింతగ వ్రక్కలై నిలువఁ బృథ్వియె మ్రాకులు గాఁగ భగ్నముల్ దంతుల నెల్లఁ గూల్చుచు రథమ్ముల రౌతుల మావటీఁడులన్ గెంతుచుఁ జంపె రాక్షసులఁ గేళి విధమ్మునఁ గాలిబంటులన్
ఆ.వె.	అంతక నిభుని హనుమంతునిఁ గ్రుద్ధునిఁ  జెట్టు కరము నందుఁ జెలఁగు వానిఁ బ్రాణ హారినిఁ గని పరువులు వెట్టిరి రాక్షసులు దిశలకు రణము వీడి
ఉ.	వచ్చెడు క్రుద్ధ వాయుజుని భండన మం దసు రాలికిన్ భయం బిచ్చెడు వాని గాంచి ఘన వీరుఁ డకంపనుఁ డార్త చిత్తుఁడై యెచ్చుగ నార్చి యంత నిశితేద్ధ చతుర్దశ సాయకమ్ములన్ గ్రుచ్చెఁ బ్లవంగ వీరు మెయిఁ గ్రూరుఁడు మారుతి కీయ బాధనున్
ఆ.వె.	బలము వాడియుఁ గల బాణ జాలమ్మున నంతఁ గనఁ బడె హనుమంతుఁ డపుడు తరులు మొలచి నట్టి గిరి భంగి వింతగఁ బరమ దీర్ఘ తనుఁడు బల్లిదుండు
కం.	విరిసిన యశోక వృక్షము కరణిం బొగ లేని యగ్ని కరణిం గన్ప ట్టె రణమ్మున నమ్మారుతి శరములు భాసిల్ల దేహ సంపాతములై
ఆ.వె.	అన్య వృక్ష మొకటి హనుమంతుఁడు పెకల్చి వేగ మప్డు పెంచి వీరవరు న కంపను తల పైన గాఢ తరమ్ముగఁ గొట్టె సత్వరితము ఘోరముగను
తే.గీ.	కొట్ట నట్లు మహాత్ముఁడు క్రుద్ధుఁ డయి న గమ్ము చేత భృశమ్ముగఁ గపి వరేణ్యుఁ డంత వీరుఁ డకంపనుం డసుర వర్యుఁ డవనిపైఁ గూలె మరణించె నా క్షణమున
చం.	కని ధరఁ గూల నవ్విధి నకంపను రక్కసు లెల్ల  రాక్షసేం ద్రుని వ్యధి తాత్ము లైరి కనఁ దోరపు భూతల కంప మందు నూఁ గు నగ వితాన సన్నిభము ఘోర భయమ్మున నోడి లంకకున్   ఘన కపు లంతఁ ద్రోలఁ దము గ్రన్ననఁ బాఱిరి వీడి శస్త్రముల్
తే.గీ.	వీడ కేశములు విఱుఁగ విరివి మదులు సంభ్రమ మడర  నోడంగ సమర మందుఁ  గాఱఁ జెమటలు శ్వాసలు మీఱ మరల మరల వెన్కకుఁ జూచుచు మరలి రెల్ల
ఆ.వె.	ఒకరి నొకరు నంత నొరసికొనుచు మూఢు లై కరమ్ము  మనము లందు భీతి ముప్పిరిగొనఁ జొచ్చి రప్పుడు రక్కసు లెల్ల లంక నుఱికి తల్లడిలుచు
కం.	చన లంక కెల్ల యసురులు ఘనులు మహా బలులు కూడి కపివరు లెల్లన్ హనుమంతునిఁ బూజింప ర హి నొంది యెద మారుతి నుతియించెను వారిన్
కం.	విజయప్రకాశులు హరులు సృజియించిరి గర్జనములు సేరి ముదమునన్  నిజ బల యుక్తమ్ముగ నసు ర జనమ్ముల నీడ్చి రసువులం గనఁబడఁగన్
తే.గీ.	వీర శోభను వెల్గెను ఘోర రాక్ష సుల వధించి మహాకపి శూర వరుఁడు మారుతి రిపునాశకుని భీమతర దైత్యు వెల్లువ బలిని నణఁచిన విష్ణుఁ బోలి
కం.	సుర గణము స్వయమ్ముగ నిం క రాముఁడును లక్ష్మణుండు ఘన బలుఁడు నుతిం చిరి ప్లవగులు సుగ్రీవుఁడు హరి పతియు విభీషణుండు హనుమను బ్రీతిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది యాఱవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 57.

 

 

	అకంపనుని మరణం బెఱింగి రావణుఁడు కినిసి యొకింత దీనుఁడునై ప్రహస్తుని, రాక్షస సేనాపతిని యుద్ధమునకుఁ బంప నాతఁడు తరలుచుండ దుర్నిమిత్తములు వొడసిన నేఁగ వానర సేన శిలా వృక్షములను గైకొని యుద్ధమునకు సన్నద్ధ మగుట.
కం.	అరసి యకంపను వధ మం త రావణుఁడు కోప మూని దైన్యము దోఁపం గ రవంత నిజామాత్యుల నరయుచుఁ జింతించెను సమయ మొకింత యెదన్
చం.	ఒక పరి రావణుం డెడఁద నొక్క ముహూర్తము సేసి చింతనున్  సకలము సంప్రదించియు భృశమ్ముగ మంత్రుల తోడఁ దాను వే గ కనఁ దలంచి యా యుదయ కాలము నందుఁ బురమ్ము లంకలో  వికల మనమ్మునం జనియె స్వీయ సమున్నత గుల్మ మత్తఱిన్
కం.	కాంచెను రాక్షస గుప్తము నంచిత సైన్యావృతమ్ము నలరఁ బతాకా సంచయ వృతధ్వజమ్ములు మించిన ప్రభలన్ వెలుంగు మేటి నగరమున్
చం.	పుర మది ముట్టడింపఁ బడఁ బూర్ణముగాఁ గని రాక్షసేంద్రుఁ డు గ్ర రుష యెడంద రేఁగ ఘన కాయుఁ బ్రహస్తుని యుద్ధ కోవిదున్ సరసనఁ గాంచి యాత్మ హిత సంవృత వాక్యము లిట్లు పల్కె సం గర నిపుణా! నిబద్ధ పురిఁ గావఁగఁ గాంచను భండ నాన్యమున్
ఉ.	పీడిత మీ పురమ్ము విడిపించెడు భారము మోయ నేనునుం జూడఁగఁ గుంభకర్ణుఁడును శూరుఁడ వీవు చమూవిభుండ వా వాఁడి మగండు నింద్రజి దపార బలుండు నికుంభుఁ డేనియుం బాడిగ నౌదు మెల్లరము భద్ర సమర్థుల మెంచి చూచినన్
ఉ.	కావున నేఁగు మీవు బలకాయము తోడఁ గపీంద్రు లున్న  యా తావున కింపుగా జయము తథ్యముగాఁ గొన సత్వరమ్ముగన్ వే విని నీదు నిర్ణయము భీతిఁ జలింతురు విన్న నాదముల్ వోవుదు రెల్లఁ బాఱి వెసఁ బోరును వీడుచు నార్వ రక్కసుల్
తే.గీ.	నిలకడ నెఱుంగని యశిక్షకు లగు చంచ ల హృదయులు వానరులు నీదు రవము ఘోర మైన దాని విని సహింప రా మృగ పతి గర్జనము విన్న గజముల కరణి వినుమ
ఆ.వె.	బలము పాఱ నెల్ల వశ మగు రాముఁడు లక్ష్మణ సహితమ్ము రణము నందు వశము తప్పి నీకుఁ బార్థివుండు నిరాశ్ర యుండు నై ప్రహస్త!  దండు లేక
తే.గీ.	సంశయంపు టాపదయె నిస్సంశయంపు టాపదకు మేలు ప్రతికూలమైనను నను కూలమైనను నీ వెంచు మేలు మనకు   దాని వచియింపుమా ప్రహస్త! యిట నాకు
చం.	పలుకఁగ నిట్లు రావణుఁడు వాహిని భర్త ప్రహస్తుఁ డిట్లు వే పలికెను రాక్షసేంద్రునకుఁ బన్నుగ శుక్రుఁడు వల్కి నట్టులం బలుకులు రావ ణాసురుని వాక్కుల కుత్తర మంచితమ్ముగా  సలలిత రీతి మున్ను తగఁ జర్చ ఘటిల్లెను మంత్రి యుక్తమై
తే.గీ.	నిపుణులు పరస్పరము మంత్రు లపుడు జింత సేయ మనకు వివాదముఁ జేకుఱె నట సీత నొసఁగ మేలని వచించితిని యీయ కున్న వీక్షించితిమి ఘోర యుద్ధ మపుడె
తే.గీ.	నిత్య మాయా సమయముల నేను దాన ములను గౌరవమున నీదు పూజ లంది తిని తగిన సాంత్వ వచనములను మ ఱేల సేయ కుందు నీ కార్యము క్షేమ మెంచి
కం.	ధన పుత్ర దార లింకను గన నా జీవితము నైనఁ గా దసురేంద్రా! యని రక్షణీయ మెవ్విధిఁ గనుమా వేల్చెదను నాదు కాయము నీకై
కం.	పలికి చమూపతి యివ్విధి లలితమ్ముగ రాజు తోడ రావణు తోడం బలికె బలాధ్యక్షులఁ గని నిలువ సరసన గిర లిట్లు నిర్ద్వంద్వముగన్
చం.	కొనకొని తెండు రాక్షసుల గొప్ప బలమ్మును నాకు శీఘ్రమే చని కని వేయఁగా నశని సన్నిభ బాణ రయమ్ముచేతఁ గూ లిన రిపు వీరు లంకమున లెస్సగఁ దృప్తిలు సర్వ మాంస భో జన విహగమ్ము లిద్ధ వన చారులు నేఁడిట యుద్ధభూమిలో
కం.	విని యాతని వాక్యమ్ములు ఘన సేనాధ్యక్షులు బల గర్వితు లంతం జని యసుర బలము నసురేం ద్రుని మందిరమున నిలిపిరి తూర్ణము నెమ్మిన్
కం.	ఒక్క ముహూర్తమ్ముననే యెక్కటి లంకా పుర మది యెల్లను నిండెన్ రక్కసులు వివిధ హేతుల  గ్రక్కున గుమికూడ మత్త గజముల భంగిన్
ఉ.	తోరముగా హుతాశనునిఁ దుష్టునిఁ జేసి నమస్కరింపఁగా  మూరిన భక్తిఁ బాఱులకు మోయుచు నాజ్య సుగంధవాసనల్  మారుత మంత వీచె నట మంత్రిత మాలల నూని రింపుగా బోరున కెల్లఁ గూర్చికొని పొంగుచు రాక్షస వీరు లెల్లరున్
ఆ.వె.	ధనువులు కవచములు ధరియించి నట్టి యా రక్కసు లసురేంద్రు రావణు విభుఁ గాంచుచు నెగిరి వెస నంచితముగఁ బ్రహ స్తునిఁ గదిసి నిలిచిరి చుట్టు నంత
చం.	కొని యసురేంద్రు నానతిని ఘోరపు భేరిని మ్రోగఁ జేసి యె క్కె నరద మంచితమ్ము హయ కీలిత ముత్తమ సూత యుక్త మిం క ననువుగా నొనర్చినది కాంతుల భాస్కర చంద్ర తుల్యమున్ వినుకలి కంటి టెక్కెమును వీర వరుండు ప్రహస్తుఁ డంతటన్
తే.గీ.	మేఘ నిభఘోష విలసిల్లు మేటి రథము గొప్పనొగను వెలుఁగుదానిఁ గూడ రక్ష సెలఁగు దానిఁ బసిడి జాలము లలరంగ  శోభ నవ్విన యట్లుండ శూరుఁ డెక్కె
ఆ.వె.	దుందుభిస్వనములు తూర్ణము చెలరేఁగె వాద్య రవము లెల్ల వసుధ నిండ శంఖ రవము లడరఁ జనుచుండ లంక నుం డి చమువు పతి వడివడి వినిపించె
చం.	అసురులు భీమరూపులు మహాంగులు సేయుచు ఘోర శబ్దముల్ వెసఁ జనఁ జాగి రెల్లరును వేగముగా ధ్వజినీశు ముందఱన్    స్వ సచివు లైన కుంభహను సత్త్వ సమున్నత తన్నరాంతకుల్ విసవిస నా మహా రవుఁడు వీరుఁ బ్రహస్తుని వెంబడింపఁగా
ఉ.	ఘోర తరంపు వ్యూఢమును గూడి బలమ్మును హస్తి యూథ నా సీర నిభమ్ము నంత నతి శీఘ్రమ చాగఁ దొడంగెఁ బూర్వ ది గ్ద్వారము నుండి సాగర నిభమ్ముగఁ బాఱ బలమ్ము క్రుద్ధుఁడై దారుణ రీతి నంతకు విధమ్ము ప్రహస్తుఁడు దుస్సహమ్ముగన్
చం.	వెడలెడు ఘోర శబ్దములు భీకర రాక్షసు లార్చు శబ్దముల్ వడ చెవు లందు లంక ఘన పట్టణ మందలి సర్వ భూతముల్ తడఁబడి చేసె నంత వికృతంపు స్వరమ్ములు రక్త మాంసముల్ కుడిచెడు పక్షులుం దిరిగె గుండ్రముగా నపసవ్య మత్తఱిన్
తే.గీ.	మబ్బు లవి లేని నింగిని నబ్బురముగ రథము చుట్టు నా పక్షులు రచ్చఁ దిరుగ దొడఁగె నక్కలు కక్కుచు నడలి మంట ల నరవఁ దొడంగె గాలి వీచెను బరుషము
తే.గీ.	ఉల్క లంతరిక్షము నుండి యూడఁదొడఁగె గ్రహము లొండొరులఁ దగిలి ప్రభల నుడిగె మబ్బులు స్రవించె నెత్తురు మానుషాదు రథము పైఁ దడిపె భటుల రవము లెసఁగ
ఆ.వె.	దక్షిణంపు దిశ వదన ముంచి గ్రద్ద యొ కండు టెక్కెము పయిఁ గాళ్ల నూని రెండు ప్రక్కలకుఁ దిరిగి కూయు చుండి హ రించెఁ నసుర కాంతి సంచయమ్ము
కం.	సమరమున కేఁగుచుండఁ బ లు మార్లు మునికోల జాఱెఁ ద్రోల హరుల హ స్తము నుండి సారథికి సూ త మహా కుల జాతునకు నుత హయజ్ఞునకున్
తే.గీ.	ఏ ప్రభ సుదుర్లభం బయి యేఁగు నపుడు వెల్గు చుండు నయ్య దిపుడు వింతగ లయ మయ్యెఁ నమ్ముహూర్తమ్మున నశ్వములును సమ తలమ్మునఁ జలియించె సంభ్రమమున
కం.	కని ప్రఖ్యాత గుణ నిచయ ఘన పౌరుషు నా ప్రహస్తుఁ గదలంగ రణ మ్మునకు వివి ధాయుధము లూ నిన  కపి సేన వెస మార్కొనె పరువు లిడుచున్
తే.గీ.	చీల్ప వృక్షమ్ములను గురు శిలలు ఘోర ములు ధరింపఁ గరమ్ముల నలుక తోడ హరి వరేణ్యులు జనియించె నంత ధ్వనులు తుములముగ భీకరమ్ముగ సమర మందు
ఉ.	కేకలు వెట్ట రక్కసులు కేలిని నార్చుచు నుండ వానరుల్ మూఁకలు రెండు సంతసము పొంగఁగ విన్పడె ఘోర నాదముల్ ప్రాకట వేగ వంతులు కరమ్ము సమర్థులు వే పరస్పరం బా కలిఁ జంప కోరి కడు నార్చుచుఁ బిల్చుచు నుండఁ గ్రుద్ధులై
కం.	హరి సైన్యమ్మును జొచ్చె న సురుఁడు ప్రహస్తుఁడు కుబుద్ధి చూఱకొన జయ మ్ము రయమ్ము మీఱ శలభ ము దరి మరణేచ్ఛ ననలమ్ము దరి చను నట్లున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది యేడవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 58.

 

 

	ప్రహస్తునిఁ గూడి రాక్షసులు వానర సేనతో యుద్ధము చేయుచుండఁ గపి రాక్షస వీరు లనేక మంది మరణించుట, నీలుఁడు ప్రహస్తుని మార్కొని ఘోర యుద్ధమున వానిని మహా శిలను మహా వేగముగ దలపై విసరి హతమార్చుట.
కం.	వెడలెడు ప్రహస్తుఁ గని రా ముఁ డరిందముఁడు సమ రోద్యమునిఁ బలికెన్ న వ్వడరఁగ విభీషణునితో నుడువుల నిప్పగిదిఁ దాఁ గనుఁగొని కెలఁకునన్
తే.గీ.	ఎవ్వరీ మహా కాయుఁడు రివ్వునఁ జను దెంచు చుండె మహాబల సంచయమున నితని బల పౌరుషమ్ములు నెట్టి వగు ని శాచరుని వీరు నుడువుమ సమధిక భుజ!
చం.	విని యనె రాము వాక్కులు విభీషణుఁ డీతఁడు సైన్య భర్త యీ ఘనుఁడు ప్రహస్త నాముఁడు నఖండ దశాస్యుని సేన లోన నీ తని కగు మూడువంతులు ప్రధానుఁడు రాక్షసుఁ డస్త్ర విజ్ఞుఁడున్ వినుత పరాక్రముండు ఘన వీర్య విరాజితుఁ డిద్ధ శూరుఁడున్
ఉ.	అంతఁ బ్లవంగ సేన బల మందు ఘనమ్ము ప్రహస్త రోష భా స్వంతము గర్జితమ్ము కనె వచ్చెడు దీర్ఘ శరీరు విక్రమున్ బంతము తోడ గర్జ లిడ భైరవ రాక్షస సంవృతాసురుం    జెంతకు రాఁ బ్రహస్తుని నశేష బలాన్వితు యుద్ధభూమిలో
తే.గీ.	కపుల పైనుఱుకు విజయము పడయంగ నెంచు నసురుల కరముల నింపుగ విల సిల్లె ముసల ఖడ్గ శర ఋష్టి పరిఘ సగ దా పరశు భల్ల శూలేద్ధ ధనువు లింక
తే.గీ.	వెలయ శక్త్యాదులు కపులు వీర వరులు పుష్పిత తరులు శిలలు విపుల ధరాధ రమ్ములు గొనిరి యంత దీర్ఘమ్ము లడరి యుద్ధ కాములు వానరు లుగ్రు లగుచు
ఉ.	వా రట నొక్క రొక్కరిని భండన మందు నెదుర్కొనంగ వే నారసముల్ కురింపఁగ ఘనమ్ముగఁ గుర్యఁగ శైల వృష్టినిన్ ఘోర రణమ్ము వర్తిలిఁగఁ గ్రూరులు రాక్షసు లా ప్లవంగులన్ వారక రాక్ష సావలిని వానర వీరులు చంపి రుద్ధతిన్
ఉ.	కొంద ఱహో మథింపఁబడ ఘోరపు శూల వరమ్ములం దెగం  గొందఱు ఘోర శస్త్రములఁ గొందఱు ఘాతులు  ముద్గరమ్ములం గొందఱు గండ్ర గొడ్డళులఁ గొట్టఁ బడంగను బాసి యూపిరిం గొందఱు గూలఁ గొందఱికి ఘోర శరమ్ములు కోసె గుండెలన్
ఆ.వె.	భువినిఁ బడిరి రెండు ముక్కలై కొందఱు ఖడ్గములఁ జలించి కపి వరేణ్యు లసుర వరుల చేత హరుల ప్రక్కలు దారి తములు కాఁ బరులు పుడమినిఁ బడిరి
చం.	అసుర సమూహ మేనియు మహాగ్రహ వానర కోటి చేత వృ క్ష సమితి శైల శృంగములఁ జయ్యనఁ బీడితమై భృశమ్ముగా వసుధను గూలె నెల్లెడల వజ్ర సమాన తలవ్రజమ్ములం బస గల ముష్టి హస్తముల పాటున రక్తము గ్రక్కి రాసురుల్
తే.గీ.	చీల్పఁ బడ నేత్ర ముఖములు శీఘ్రమ పడ నార్త నాదములఁ దుముల మయ్యె ధ్వనులు సింహ నాదము లొనరింపఁ జేవ హరులు రాక్షసులును మిక్కుటముగ నాక్షణమున
కం.	వీరుల మార్గమునఁ జనుచు ఘోరు లసురులుం బ్లవగులు క్రుద్ధు లయి కడుం  గ్రూరు లభీతినిఁ జేసిరి దారుణ కర్మములు కనులఁ దద్ద గిఱుపుచున్
తే.గీ.	సచివులు ప్రహస్తునకు ననిఁ జంపఁ దొడఁగి రంత వానర వరుల నరాంతకుండు కుంభహను మహానాదులు ఘోరుఁ డా స మున్నతుండు రిపు బలమ్ము సన్నగిల్ల
కం.	ద్వివిదుండు వారిలో నొక ని వధించెను గొండ కొనఁ గని విసరి ఘన పా టవమున నరాంతకుని నెదు రు వచ్చు ప్లవగులను జంప రోషాత్ముండై
కం.	కపి దుర్ముఖుండు వెకలిం చి పెద్ద వృక్షమ్ము నంత క్షిప్ర సుహస్తున్ విపరీత బలు సమున్నతు విపులమ్ముగ నలుఁగఁ గొట్టి వే సమయించెన్
కం.	కినిసి కడు జాంబవంతుఁడు ఘన శిలఁ దేజస్వి యెత్తి ఘన వేగమునం  గని యసురు మహానాదుని  ఘన వక్షస్స్థలమునఁ బడఁగ విసరె సమయన్
కం.	హరి వరు తారుని మార్కొని వర వీరుఁడు కుంభహనువు భండన మందున్ హరి చేతఁ గోలుపోయెను  గురుతర తరువున నసువులు కొట్టఁ బడంగన్
ఉ.	ఆ పని సైపఁ జాలక ప్రహస్తుఁడు స్యందన మెక్కి వింటినిం గోపము మీఱ నూని వధ ఘోర తరమ్ముగఁ జేసెఁ బోరులో  రూ పడఁచెం బ్లవంగులను గ్రూరత క్షోభిత సాగరమ్మునం దాఁపఁగ రాని శబ్దముల నాకృతి ఘోషలు రేఁగె సేనలన్
ఆ.వె.	ప్రళయ కాల మందుఁ బ్రభవించు నిస్వన మ్ముల పగిదిని ధ్వనులు పుట్టె రెండు సేనల నడుమను విశేషమ్ముగాఁ బోరు చుండ హర్యసురులు యుద్ధ మందు
కం.	రణ దుర్దముండు రాక్షసుఁ డణఁచె శరౌఘమ్ము చేత హరి యూధపులన్ క్షణమునఁ గోపమ్ము సెలఁగ రణ భూమిఁ బ్రహస్తుఁడు సుకరమ్ముగ నంతన్
కం.	వానర రాక్షస వీరుల మేనుల వ్యాప్తం బయి  యట మేదిని యెల్లం గానఁగ నయ్యె నపుడు సుమ హా నగము లచట పఱచిన యట్టి విధమునన్
ఆ.వె.	రక్త ధార లట్లు ప్రబలు చుండంగ వె లుంగు చుండె భూమి సంగరమున మాధవమ్ము నందు మంచిగఁ బూసిన మోదుగుల వెలుంగు పుడమి వోలె
సీ.	హరివీర ధారా మహాతీరమును ఖండి తాయుధ జాల మహా ద్రుమమ్ము రక్తౌఘ నామ నీరమ్మును యమ వార్ధి గామిని సంఛిన్న కాయ శీర్ష మీనము నంగ వితాన శాద్వలము యకృత్ప్లీహ పంకముఁ గీర్ణి తాంత్ర శైవలమ్మును గృధ్ర సంచయ హంసవ్ర జావృత కాలపృష్ఠాంబుజమ్ము
తే.గీ.	ధవళ మేద స్సుఫేనా వృతమును నార ణి నిభ నిస్వనమ్మును బాప జన సుదుస్త రమ్ము యుద్ధమ్ము నా నది రాక్షస హరి వరులు దాఁటిరి గజ యూధపమ్ము భంగి
తే.గీ.	అంత నీలుఁడు వీక్షించె నమ్ముల సృజి యించు వాని రథస్థుని నెల్ల హరుల  వేగ చంపు వానిఁ బ్రహస్తు వేగ వంతు నసుర సేనాపతి నపుడు హరి వరుండు
చం.	బలిమిని వీచు వాయువు నభమ్మునఁ దోయద సంచయమ్ముపైఁ  దలపడు భంగి నీలు హరుఁ దాఁ గని మార్కొన వచ్చు చుండఁగా నిలిచి రథమ్ము నందు ధ్వజినీ పతి వేగ ప్రహస్తుఁ డుర్కె నా కలనున నీలు పై రథము కన్పడ భాస్కర వర్ణ తుల్యమై
కం.	విలుకాండ్ర శ్రేష్ఠుఁ డాజిని బలముగ లాగి ఘన  ధనువు బాణము లేసెం జెలఁగి ప్రహస్తుఁడు నీలుని బలవంతుని పైనఁ గినిసి బలపతి యంతన్
కం.	నీలునిఁ జేరి విశిఖములు వీలుగ వేయం దనువును భేదించి వెసన్ రాలెను భువిఁ బన్నగములఁ బోలి రయమున నెదఁ గోపము కరము రేఁగన్
చం.	శరముల నగ్ని తుల్యములఁ జాల తపించి శితాస్త్ర ఘాతుఁడై హరి వరుఁ డాగ్రహుం డయి ప్రహస్తుని దుర్జయు వచ్చువానినిం  దరువుఁ బెకల్చి ఘోరముగఁ దాడితుఁ జేసెఁ బరాక్రముండు వా నర బల భర్త నీలుఁ డని నైరృత నాథుని విక్రమమ్మునన్
ఆ.వె.	అర్దితుం డయి యటు లాగ్రహించి నినదిం చుచు భృశమ్ము నసుర శూరుఁ డంప వానను గురియించెఁ బ్లవగ చమూపతి పైన మిక్కుటముగ  మేన నాట
ఉ.	కాండము లాఁపగా నలవి గాక ప్రహస్తుఁడు దుష్ట చిత్తుఁడే మెండుగ వేయఁ గైకొనె నిమీలిత నేత్రుఁడు నీలుఁ డత్తఱిన్ దండిగ కుర్యు వర్షమును దాళు శరత్తున నెద్దు భంగి నీ లుండు సహించె వానర వరుండు శరావలి మూసి కన్నులన్
ఉ.	కోపము నూని యమ్ములకు ఘోర నగమ్మును నంత సాలమున్ వే పెకలించి రక్కసుని వేగులఁ జంపెను గొట్టి వానరుం డేపునఁ ద్రుంచెఁ గార్ముకము నెంతొ బలమ్మున నార్చెఁ బల్మఱుల్ కోప విలగ్నమానసుఁడు కుందక నీలుఁడు బల్లిదుం డనిన్
కం.	ధనువు నశింపఁ జమూ పతి తన ముసలమ్మును గొని యరదమ్ము దిగె వెసన్ ఘనుఁ డు ప్రహస్తుఁడు రోష మ్మున రాక్షస వీరుఁ డంతఁ బుడమిని నిలిచెన్
తే.గీ.	వా రిరువు రాత్త వైరులు వాహినీ ప తులు తరస్వినులు రుధిరాంగులు నిలిచిరి ఘోరముగ మదము స్రవించు కుంజరమ్ము ల పగిది హరి వరేణ్యుఁడు  రాక్షసుండు
మ.	అతి తీక్ష్ణమ్ములు దంష్ట్రముల్ వెలయ  సింహవ్యాఘ్ర సంకాశు లా యత బాహా ద్వయు లొక్క రొక్కరిని సింహవ్యాఘ్ర చేష్టా సముల్ వితతం బిద్దఱు రాసికొంచు జయమున్ వీక్షింప నుత్సాహులై నుత వీరుల్ సమ రానివర్తులు ససందోహమ్ము పోరాడుచున్
కం.	అంత నుదరి ముసలముఁ బ్రా ణాంతకముఁ బ్రహస్తుఁడు గొని యడిచెన్ రణ వి క్రాంతుఁడు నీలుని నుదుటం బంతమ్మునఁ గాఱె నెత్రు వానర పతికిన్
తే.గీ.	రక్త సిక్తాంగముల వానర గణ నాథుఁ డంతఁ గొని మహావృక్షమ్ము నాగ్రహమ్ము సెలఁగ భృశముగ విసిరెను శీఘ్రమ వడి నా ప్రహస్తుని వక్షమ్ము నందుఁ దాఁక
ఉ.	తాడనముం గణింపకయె తద్ద బలమ్మున నా ప్రహస్తుఁడుం బాడిగ గొంచు రోకలినిఁ బర్విడ బల్లిదు నీలు వైపు దా వాడి మగండు గాంచి యట వానిని వచ్చుచు నుండ వానరుం డోడక సుంత నీలుఁడు మ హోన్నత మైన శిలన్ వెసం గొనెన్
తే.గీ.	అంత యుద్ధాభిలాషిని నాజి ముసల శస్త్రుని ప్రహస్తుని నరసి శైల ఖండ మును విసరె నీలుఁ డుగ్రుత మూర్ధ మందుఁ దగులఁ దూర్ణము బలముగ దారుణముగ
ఉ.	నీల విముక్త ఘోర శిల నిర్గతమై వడి పెక్కు భంగులం జీలిచె నా ప్రహస్తు ఘన శీర్షము ఘోరతరమ్ముగా భువిం గూలెను బోవఁ బ్రాణములు కూల బలమ్ము గతింప శోభయుం దూల నిజేంద్రియమ్ములును ద్రుంపఁగ మూలము వృక్ష భంగినిన్
ఆ.వె.	పగుల నట్లు శిరము మిగుల ప్రహస్తుని తల మఱియును వాని తనువు నుండి కాఱెను రుధిరము నగమ్మున సెలయేరు పాఱు పగిది నపుడు వారకుండ
ఆ.వె.	పడఁ బ్రహస్తుఁ డాజి వానర వర్యుఁడౌ నీలు చేఁ గదల్ప వీలు కాని యసుర బల మెడఁదల హర్షమ్ము నశియింపఁ బాఱె లంక కంత భయము కదుర
ఆ.వె.	నిలువఁ జాల కుండె నిహతుండు కా వాహి నీశుఁ డసుర సేన యెల్ల నాజి విఱుగ నానకట్ట వేగ జేరి నిలువ జాల నట్టి నీటి సరణి దోఁప
చం.	రణమునఁ గూల నాయకుఁడు రాక్షస వీరులు యత్న హీనులై క్షణమున రాక్షసేంద్రుని నికాయముఁ జేరిరి ధ్యాన మూకు లం గణమున నిల్చి శోక వర కంధి మునింగి విసంజ్ఞు లన్న దా రుణ గతి నిల్చి రెల్ల యసురుల్ దశ వక్త్రునిఁ జూడ నెంచుచున్
కం.	బలవంతుఁడు విజయం బది కలుగన్  నీలుఁడు సుకృతపుఁ గర్మము చేతం బలు రీతులం బొగడఁ బడి గలసి రఘూత్తముల ముదిత కపి వరుఁ డయ్యెన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది యెనిమిదవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 59.

 

 

	ప్రహస్తుని మరణమ్మును విని నిరాశుం డయి రావణుఁడు స్వయముగా నింద్రజిత్తు మొదలుగాఁ గల రాక్షస ముఖ్యులతో యుద్ధమున కేఁగి నీల సుగ్రీవ లక్ష్మణ హనుమంతుల తోడ ఘోర యుద్ధము సలిపి రాముని నెదుర్కొని పరాజయము నంది దీనుండై లంకకు మరలుట.
కం.	ఆలమున నసుర సేనా పాలకుఁడు హతుండు గాఁగ ప్లవగ వరుండౌ నీలుని చే సాయుధ మీ నాలయ నిభ వేగ సేన యడలుచుఁ బాఱెన్
చం	అసుర మహాచమూ పతి లయమ్మును దెల్పిరి యగ్నిసూనుచే వెసఁ జని రాక్షసాధిపతి భీకర రోష వశుండు గాఁగ ర క్కసులు మునింగె నంత దశకంఠుఁడు చింతను నాలకించి య క్కసున వచించె యూధపులఁ గాంచి బలారి సురాలితో వలెన్
తే.గీ.	సానుచర సకుంజరు నాదు సైన్య పాలు నింద్రబల సూదనుని సమయించె నెవ్వఁ  డట్టి పగతు నుపేక్షింప నెట్టి పగిది నుచిత కార్యమ్ము కా దెంచ సచివు లార!
కం.	నశియింపఁ జేయ శత్రుల భృశమ్ము గైకొన విజయము కృత్స్నము చను వాఁ డ శుభముగ స్వయమ్ముగ సమ ర శీర్షమున కద్భుతంపు రణము నొనర్పన్
చం.	ఘన శిత మార్గ ణౌఘములఁ గాల్చెద వానర సేన నెల్ల నేఁ డనయుల రామలక్ష్మణుల నాజి వనమ్మును మండు టగ్ని కా ల్చు నటుల వానరవ్రజపు శోణిత ధారల భూమి నింపుగాఁ దనియఁగఁ జేయు వాఁడ వితతమ్ముగ నేను బరాక్రమమ్మునన్
ఉ.	ఎక్కెను బల్కి యిప్పగిది నెంతయు వెల్గు రథమ్ము నంతటం జక్కని వైన గుఱ్ఱముల సంతతి కట్టిన స్యందనమ్మునున్ రక్కస మందకుం బతి సురప్రభు శత్రువు రావణుండు తే రక్కడ నంగ కాంతుల మయం బయి రాజిలు చుండ నుద్ధతిన్
ఉ.	తప్పెట లింక దుందుభులు దద్దరిలంగఁ జెలంగ శంఖముల్ గొప్పగ జబ్బలం జఱవ ఘోరపు టార్పులు సింహనాదముల్ తప్పక రేఁగ స్తోత్రములఁ దన్ను నుతింప శుభమ్ముఁ గోరి వే యప్పల లాశ నాధిపతి యప్పుడు  చాగఁ దొడంగె నుగ్రుఁడై
ఉ.	మూఁగుచు రాక్షసాధిపతి ముఖ్యుని నీల ఘనాభ రూపులుం జాగిరి మాంసభోజనులు జ్వాలి నిభాయత దీప్త నేత్రులున్ వేగమ రాక్షసుల్ విభుని వెంటఁ జరింప దశాననుం డటం   జాగెను భూతరాశి వృత శర్వు సురేశు నిభమ్ము వెల్గుచున్
కం.	వెడలి నగరి నుండి రయం బడర దశాస్యుండు గాంచె హరి సైన్యమ్ముం గడలి మొగులుఁ బోలు ధ్వనులఁ  గడు మించు శిలా ఘన తరు కర భాసితమున్
తే.గీ.	కాంచి రాక్షసానీక ముగ్రప్రచండ ము భుజగేంద్ర బాహుండు రాముండు శస్త్ర ధరుల శ్రేష్ఠు విభీషణు నరసి పలికెఁ  బ్లవగ సేనాను గతుఁడు నైశ్వర్య యుతుఁడు
తే.గీ.	వివిధ వర పతాకధ్వజ విలసితమ్ము ప్రాస శూలాసి నానాస్త్ర భాసితమ్ము సైన్యము మహేంద్ర నిభ నాగ సంయుత మిది  యెవ్వరిది యకంప్యము భీరు హీన బలము
కం.	విని రాముని వాక్యము లిం ద్ర నిభ పరాక్రముఁడు తెలిపె రామున కంతన్ ఘనుఁడు విభీషణుఁ డా యసు ర నికాయ మహా బలమును రఘు వీరునకున్
తే.గీ.	ఎవ్వరా గజస్కంధమ్ము నెక్కి శిరము నూపు చున్న దాని మహాత్ముఁ డుత్సహించి వచ్చు చున్నాఁడొ వాఁ డకంపనుఁ డనంగ నేరు ముదితార్క తామ్రాస్యుని ఘను నసురు
తే.గీ.	నిలిచి మృగకేతు రథ మందు వెలయు వాఁడు శక్ర సమ ధను వూపుచు శద్రి భంగి నుగ్ర వివృత దంష్ట్రమ్ముల నున్న వాఁ డ తండ యింద్రజిత్తు వరప్రధానుఁ డార్య!
తే.గీ.	ఎవ్వఁ డుదరి వింధ్యాస్త మహేంద్ర కల్పుఁ డరుగుదెంచు చుండెను ధన్వి యతి రథుండు వీరుఁ డతఁ డతికాయుఁడు వింటి నున్న తమ్ము నూపుచు ఘనదేహి తనరి ధ్వజిని
తే.గీ.	అప్పుడ యుదయించిన యట్టి యంబు జాప్త వర్ణ తామ్ర నయనముల వాఁడు కుంజ రమ్ము ఘంటా రవమ్ములు పమ్మ నెక్కి నార్చు వాఁడు మహోదరుఁ డసుర వరుఁడు
ఆ.వె.	ఛవుల ప్రాస నెత్తి సంధ్యాభ్ర గిరి కాంతు లలరు వాఁడు కాంచ నాభరణ స హిత తురగ వరమ్ము నెక్కి యరుగుదెంచు నసురుఁడే పిశాచుఁ డశని వేగి
ఆ.వె.	మెఱపు వంటి వాడి మేటి శూలము నూని కింక రాశని రయ కీర్తితమ్ము గిరి నిభప్రకాశ వర వృష భారోహుఁ డతఁడె వర యశస్వి యగు త్రిశిరుఁడు
తే.గీ.	జలద తను  పృథువ్యూఢ సుజాత వక్షుఁ డసుర వరుఁడు పన్నగ కేతు వడరు వాఁడు ధనువు సారించి యరుదెంచు ఘనుఁడు కుంభ నాముఁడు సమాహితుండు రణమ్మునందు
తే.గీ.	పరిఘనుం దప్త గాంచన వజ్ర జుష్ట మును సధూమ దీప్తమ్మును గొనిన వాఁడు    నాత తోగ్ర రక్షో బల కేతు సన్ని భుఁడు నికుంభుఁ డపూర్వ కర్ముం డతండు
తే.గీ.	అరద మందుఁ జాపాసి శరౌఘ జుష్ట ము సపతాక పావక రూపమున నిలిచి వె లింగెడు నుదగ్ర రూప ఘనాంగుఁ డాతఁ డద్రి శృంగ యోధుండు నరాంతకుండు
సీ.	ఆజి తలమ్మున వ్యాఘ్రోష్ట్ర నాగేంద్ర హయ మృగాస్య సువివృ తాక్ష భూత రాసులఁ గూడి విరాజిల్లు నెవ్వఁడు నానా విధ సుఘోర నాద రూప భూతమ్ముల నెవండు పోరున నమరుల దర్ప మడంచు నతఁడు శశి సిత సదృశంపు ఛత్రము సన్నని యూఁచల  నలరార విలసిల్లు నతఁడు రాక్ష
ఆ.వె.	సాధిపతి మహాత్ముఁ డఖిల భూతావృత రుద్రు భంగి నట వెలుఁగుచు నుండె నక్కిరీటి కుండ లాస్యుఁడు వింధ్య న గ వర సదృశ భీమ కాయుఁ డతఁడు
తే.గీ.	ఇంద్ర వైవస్వతుల దర్ప మెల్ల నణఁచి నట్టి వీరుండు రక్షోగ ణాధిపుండు రావణుండు వెలుఁగు చుండు రవి సమాన మని విభీషణుఁ డన రాముఁ డాలకించి
ఆ.వె.	బదు లొసంగె శాత్రవ దమనునకు విభీ షణునకు నృవరుండు శత్రు దమను న కతి దీప్తుఁ డౌర! ప్రకటిత తేజస్వి రాక్ష సాధిపుండు రావణుండు
తే.గీ.	రశ్మి భాసితుం డసురుండు రావణుండు చూడ శక్యమ్ము కాని తేజోయుతుండు భాను సదృశమ్ము  సువ్యక్త మైన రూప మున నితం డక్కజమ్ముగఁ దనరు చుండె
ఉ.	ఎవ్విధి రాక్షసేంద్రు తను వెల్ల విరాజిలి చుండెఁ గాంచఁగా నవ్విధి దేవ దానవుల యంగము లెల్ల వెలుంగఁ గాంచమే యెవ్వరిఁ గాంచినన్ ఘన గిరీంద్ర సమానులె శైలయోధులే యివ్వర రావ ణానుచరు లెల్లరు దీప్త మహాస్త్ర ధారులే
చం.	ఘనముగ రాక్షసాధిపతి కాలుని భంగి వెలుంగు చుండె భూ త నిచయ ముగ్ర దర్శనులు దార్ఢ్యశరీరులు చుట్టి తన్ను వే చన రణ మం దదృష్టమునఁ జక్కఁగ వచ్చెను నాదు దృష్టికిం  గినుకను నేఁడు వీడెదను గేళి విదేహ సుతార్థ జాతమున్
కం.	వచియించి రాముఁ డివ్విధి యచిరమ్ము ధనువు గ్రహించి యనుజుం డుండన్ రుచిరముగఁ జెంత నిలిచె సు రుచిరంపు శరమ్ము నూని రుష వీరుఁ డటన్
ఉ.	ఆ వర రాక్ష సావలిని నారసి రావణుఁ డిట్లు పల్కె ర క్షోవరుఁ డంత ద్వార గృహ గోపుర మార్గము లందు నిల్వుఁడీ చేవను వీడి సంశయము చేరి సుఖమ్ముగఁ జొచ్చి లంకలో  నీ విధి మిమ్ము గూడికొని యేఁ జనుదెంచినఁ గాంచి వానరుల్
తే.గీ.	శూన్యమును ఛిద్రమును లంకఁ జూచి చక్క ని యవకాశమ్మును మథింత్రు రయమునఁ బురి నెల్లరకు దుర్జయమ్మును దల్లడిల్లఁ బ్లవగు లందఱు నిత్తురు బాధ లడరి
చం.	వదలి వెసన్ నిశాచరుల వారలు వే చన నూని యాజ్ఞనుం దదుపరి వానరౌఘమును దద్ద కలంచె దశాస్యుఁ డుద్ధతిం గదలచుఁ బెద్ద చేఁప వడి గర్వ బలోన్నతి సాగరౌఘముం వదలక తాఁ గలంచు విధి వారక క్రోధ సమేతుఁడై యనిన్
ఉ.	వచ్చెడు రాక్షసేంద్రుఁ గని బాణ సమేత ధనుస్సు తోడుతం  జెచ్చెర వాన రాధిపతి చేఁగొని శృంగ వరమ్ము పర్విడెన్ హెచ్చిన యాగ్రహమ్మున నహీన పరాక్రముఁ డద్దశాస్యు వై పిచ్చ సెలంగ డెందమున వే వధియింపఁగ సంభ్రమమ్మునన్
చం.	విసరెను శైల శృంగమును వృక్ష ససాను తలమ్ము నంత ర క్కసుని పయిం గపీశ్వరుఁడు గ్రన్ననఁ గాంచి దశాననుం డహో పసిఁడి మయంపు పుంఖముల బాణ గణమ్ములఁ ద్రుంచె దానినిన్ వెసఁ జెలరేఁగి రావణుఁడు భీతి నెడంద వహింప కింతయున్
చం.	బలిసిన కొండ నెత్తములు పాదప పంక్తులు నున్న శృంగమే పలు శకలమ్ములై పుడమి వ్రాల మహాహి సమాన బాణముం దులితము ఘోర కాలునకుఁ దూర్ణము రాక్షస నాథుఁ డేసె నా జ్వలన నిభమ్ము నగ్ని కణ జాలము వానర భర్తఁ జంపఁగన్
తే.గీ.	అనల శక్రాశని సదృశ మైన శరము రావణ కర ముక్తము వానర పతిఁ జేరి త్రుటిని భేదించె నంగముఁ బటిమ గుహుఁడు క్రౌంచ గిరిని భేదించిన గతిని మున్ను
ఉ.	కూలెను సాయ కార్తుఁ డయి కుంభినిపై వెస వీత సంజ్ఞుఁడై   వాలి సహోదరుం డఖిల వానర నాథుఁడు గాంచి వానినిన్ నేలను గూల రాక్షసులు నెమ్మి సెలంగ భృశం బెడందలన్ మేలని యార్చి రెల్లరును మేటి బలాఢ్యులు విఱ్ఱవీఁగుచున్
తే.గీ.	అంత గవయ గవాక్షులు నా సుషేణుఁ డు ఋషభుండు జ్యోతిర్ముఖుఁడు నలుఁ డద్రి వరములఁ బెకలించి వివృద్ధ వపులు దూఁకి రెల్ల రసురేంద్రు వైపున కిద్ధ బలులు
ఉ.	వారి ప్రహార జాలమును వ్యర్థ మొనర్చెను రావణుం డనిన్ నారసముల్ దగం బఱపి నైరృత నాథుఁడు వాడి ముల్కులన్ వీరుఁడు వానరేంద్రులను వేసి మహాధన చిత్ర పుంఖముల్ ఘోరము లెల్లఁ జీల్చె వెసఁ గూలఁగఁ బృథ్వి శితాంబకమ్ములన్
కం.	త్రిదశారి బాణజాలము న దారితు లయి భృశముగ వనచరప్రవరుల్ కదలం జాలక పుడమిని నొదుగ నసుర కపుల నొంచె నుగ్ర శరములన్
తే.గీ.	శరములం గప్పఁ బడ హరి సైన్య మగ్ర్య వీరు లవనిఁ గూలఁగ నార్చి విద్ధులై శ రమ్ముల శరణ్యు రాముని నిమ్ముగ శర ణమ్ము వేఁడిరి హరులు భయమ్ము కదుర
ఆ.వె.	అంత రాఘవుఁడు మహాత్ముఁడు ధన్వి  విం టినిఁ గొని వెసఁ దాను జనుచు నుండఁ గాంచి లక్ష్మణుండు కరములు మోడ్చి మ హార్థ యుక్త గిరల నన్న కనియె
ఉ.	చాలుదు విద్దురాత్ము రభసమ్ముగఁ జంపఁగ నార్య నీవు నే నాలము నందుఁ జంపెద దశానను నీచు ననుజ్ఞ నిమ్మనన్ మేలుగ లక్ష్మి వర్ధనుఁడు మేటి బలాఢ్యుఁడు లక్ష్మణుండు దా లాలనఁ బల్కె వాక్యములు రాముఁడు సత్య పరాక్రముం డిటుల్
చం.	వెడలుమ ధీర! యత్నపర వీరుఁడవై సమరం బొనర్పఁగాఁ దడయక రావణాసురుఁడు ధాత్రిని నద్భుత విక్రముండు వీ రుఁడు రణ దుర్జయుం డితని రోషము నూనిన ముజ్జగమ్ములం దడరి సహింపఁ జాలిన మహాత్మునిఁ గాంచ నసాధ్యమే యగున్
ఉ.	నేరుమ వాని లోపములు నీ యబలమ్మును గాంచి యింపుగాఁ దీరుగ నిన్ను నీవు కడు దిట్టపు వింటిని స్వీయ చక్షులన్ మూరి సతమ్ము కాచికొను పోరునఁ జక్క సమాహితుండవై వీర వరేణ్య! నాఁ బలుకఁ బ్రీతిని రాముఁడు తమ్ముఁ డంతటన్
తే.గీ.	లక్ష్మణుఁడు పరిరంభించి రాఘ వేంద్రు  నంత నర్చించి కైమోడ్పు లాచరించి యుద్ధ మొనరింప సౌమిత్రి యుత్సహించి చాగె నరి భయంకరుఁ డంత సమరమునకు
మ.	కనియెన్ లక్ష్మణుఁ డాజి రావణుని రక్షశ్శ్రేణికిన్ నాయకున్ కన దుద్యద్ఘన దీప్త కార్ముకు మహా కాళింగ హస్తాభ పా ణి నికాయున్ శర వృష్టి మగ్నకపి గంధేభవ్రజున్ భిన్న దే హ నిరస్తాంగ నికాయ వానర సు ఘోరానీకునిన్ ఘోరునిన్
తే.గీ.	కని మహాతేజుఁ డా దశకంఠుని హను మంతుఁడు మరుత్తనయుఁ డట మాన్పి విశిఖ జాల మెల్ల రావణు దెస గేళి నుఱికి చేరి తేరు పల్కెను గుడి చేతి నెత్తి
ఆ.వె.	త్రాస మీయ నాజి రావణున కతఁడు వలికె సురల దానవ గణ యక్ష గణముల నసుర తతి గంధర్వుల వలన భయము లేదు కలదు వాన రాళి
ఆ.వె.	పంచశాఖ లుండ వఱలు నా కుడి చేయి నీదు తనువు నందు నెగడు చుండ దీర్ఘ కాలము భవదీయ జీవాత్మ దా ని విలయమ్ము సేయు నేఁడు చూడు
కం.	విని మారుతి వచనమ్ములు కను లెఱ్ఱఁ బడంగఁ గిన్క గాఢక్రోధ మ్మున భీమ విక్రముఁడు దా ననియె నసుర నాథుఁ డిట్టు లతి పరుషముగన్
ఆ.వె.	శంక వీడి కొట్టు సత్వరమ్ముగఁ గీర్తి నందు మీవు స్థిరము నరసి దాని వానర! నిను వేగ నేను నాశన మొన రింతు వీర్య మెఱిఁగి చింత లేక
కం.	విని రావ ణేరితములు వ చనములు హనుమంతుఁ డనియె స్మరియింపుమ నే మును కొట్టిన నీ తనయుఁ డ గు నక్షుని మనమున నంచుఁ గ్రోధాత్ముండై
కం.	అనఁగ విని మహా తేజుఁడు తన తలమునఁ గొట్టె మారుత తనయు వక్ష మ్మున రాక్షసేంద్రుఁడు  దశా ననుండు రావణుఁ డలిగి ఘనమ్ముగ నంతన్
కం.	కరతల ఘాత రయమ్మున మరుత్సుతుండు వణఁకి  పలుమాఱులు కరమున్ స్తిరుఁడై ముహూర్త కాలము న రావణు నిజ కరతలమున నడరి కొట్టెన్
ఆ.వె.	అంతఁ గొట్టఁ బడఁగ నాంజనేయుని చేత నట్టు లాజి నమ్మహాత్ము చేత దశవదనుఁడు వణఁకె ధరణి కంపింప న చలము కదలు నట్టి చంద మొప్ప
కం.	తల తాడితు రావణుని ము నులు సిద్ధు లసురులతో ఘనులు సురలు ప్లవం గులు నా ఘోర సమరమున నెలుంగు లొనరించి రెల్ల రీక్షించి వెఱన్
ఉ.	రావణుఁ డూఱడిల్లి వెస రాక్షస నాథుఁడు పల్కె నివ్విధిం జేవను శ్లాఘనీయుఁడవు చెన్నగు నా రిపుఁ డౌదు వీ వనం దా వచియించె వాయుజుఁడు తద్దయు సిగ్గు సెలంగ నిట్లు ఛీ యేవ నొసంగు నా బలిమి యింకను జీవము లుండ నీ కిటుల్
కం.	వాగెద వేలనొ దుర్మతి యాగక కొట్టు మొక తూరి యడిచిన నంతన్ వేగమ నిను నా ముష్టియె చాగం జేయు యమపురికి సంశయ మేలా
కం.	దక్షిణపు ముష్టినిఁ గినిసి రాక్షస పతి యెత్తి వానర వరుని గిరలం గక్ష సెలఁగఁ నా యెఱ్ఱని యక్షు లడరఁ గొట్టె నురము నందు ననిలజున్
చం.	కని హనుమంతు విహ్వలునిఁ గంపితుఁ బల్మఱు వక్ష ఘాతునిన్ ఘన బలు నట్టు లయ్యసుర కాంతుఁడు నిల్చి రథమ్ము నందుఁ జా గె నతిరథుండు నీలుఁ బరికించి రయమ్మున మర్మభేదులం గనలి కురించెఁ బన్నగ నికాశ శరమ్ములు సైన్య నేతపై
తే.గీ.	నీలునిఁ గపి చమూపతిని వెలిఁగింప దీప్త నారాచ పంక్తుల ధీరుఁ డా ప్ర తాపవంతుం డని దశవదనుఁడు నీలుఁ డంత నొక చేతఁ గొని పర్వతాగ్రము వెస
చం.	విసరెను రాక్షసేంద్రు పయి వేగమ యంతట వాయుజుండు లే చి సురుచిరమ్ముగం దెలివిఁ జెంది మనస్వి రణాభిలాషి చూ చి సమర మందు నీలు హరి శేఖరుఁ గూడి చెలంగు చున్న రా క్షస విభుఁ బల్కె నన్య రణ సక్తుని మార్కొనఁ బాడి కాదు నాన్
కం.	శరముల నేడిట శృంగము ను రావణుఁడు తీక్ష్ణముల ఘనుఁడు ముక్కలు సే య రయమ్మున నేలం గూ లె రవమ్ము లెసఁగఁ గపులు నిరీక్షింపఁ ద్రుటిన్
కం.	పగిలి గిరి శృంగ మవనిఁ బ డఁ గని చమూపతి కనలె నెడఁదఁ పర దమనుం డగు నీలుం డంత భృశ మ్ముగఁ గాలానల నికాశము సమర భూమిన్
తే.గీ.	అంత నీలుఁ డాజి విసరె నశ్వకర్ణ సాల చూ తాది నా నాన్య సాల జాల మును సుపుష్పితమ్ములఁ గోపమునఁ జెలంగి రాక్షసేంద్రుని పై వానరప్రవరుఁడు
కం.	ఆతఁడు మార్కొని రయమున నా తరు పంక్తి నఱకెను శితాంబక ధారా పాతమ్మున ఘోర శర వ్రాతమ్మునఁ గప్పె రోసి  పావకి నంతన్
కం.	కురియఁ బడ శరౌఘమ్మున హరి పతి మేఘమ్ము భంగి నతి బలుఁడంతన్ గురు నిజ తనువుఁ గుఱుచగ నొ నరిచి  నిలిచె టెక్కెము పయి నగచరుఁ డెలమిన్
కం.	కని పావకాత్మజుని ధ్వజ మునకుఁ జివర నుండఁ గోపమున వెస మండెన్ ఘనుఁడా దశవక్త్రుం డఱ చెను నీలుండు భృశముగ విచిత్రధ్వనులన్
కం.	నిలచి పతా కాగ్రమ్మున జ్వలత్కిరీ టాగ్రమునను జాపాగ్రమునన్ విలసిల్లు చుండ నీలుఁడు కలిగె వెఱఁగు రాఘవులకుఁ గాలి సుతునకున్
చం.	హరివరు లాఘవమ్ముఁ గని యచ్చెరు వందెను రాక్షసేంద్రుఁడే విరివిగ మండు టస్త్రమును వేగమ యా యనలాస్త్ర రాజముం గరమునఁ దాల్పఁ దత్తఱము కల్గఁగ నీలుని వేగ మారయన్   మురియుచు నార్చి రారసి రిపున్ హరి  వీరులు లబ్ధ లక్ష్యులై
కం.	వానరుల ఘోషను వినఁగ మానసమున సంభ్రమమ్ము మానక రేఁగం దా నెద్ది యేని చేయఁగ లేని గతిని నయ్యసుర వరేణ్యుఁడు నిలిచెన్
కం.	కసి నాగ్నేయాస్త్రమ్మును వెస సంధించి శరమునఁ గపివరేణ్యుని నీ లు సమీక్షించి యట ధ్వజ మ్ము సివర రావణుఁడు వాక్యము లనియె నిట్లున్
ఆ.వె.	రావణుండు పలికె రాక్షసేశ్వరుఁడు తే జస్వి మాయఁ గూడి చక్క నైన లాఘవమునఁ గపివర! తనరు చున్నావు మిక్కుటముగ నిచట నక్కజముగ
ఆ.వె.	చేవ గలిగె నేని నీవ రక్షించుకొ నుమ బలిమిని నిన్ను సమర మందు నూను చుంటి వీవు వానర! వివిధ రూ పము లనేకములను వ్యర్థముగను
ఉ.	వేయఁగ నేను బాణమును వేగమ కూర్చుచు నస్త్రరాజముం  దీయును నీదు ప్రాణములు ధీరతఁ గాచిన నీవు వాని నం చా యసురేంద్రుఁ డంతట మహాస్త్రము బాణవరమ్ము నందు సం ధాయక మింపుగాఁ దనరఁ దా నొనరించి కపీంద్రుఁ గొట్టఁగా
ఆ.వె.	అస్త్ర యుక్త బాణ మా నీలు ఱొమ్మునఁ దగుల మండుచు భృశముగ ధరా త లమునఁ గూలె నంతఁ బ్లవగ సేనాపతి దారుణముగఁ గనలి తత్క్షణమ్ము
ఆ.వె.	తండ్రి మహిమ తోడఁ దనదు తేజమ్మున వీడక యసువులను  వీర వరుఁడు భూమి పైనఁ గూలె మోఁకాళు లానంగ వ్రాల వానిఁ గాంచి లక్ష్మణుండు
ఉ.	ఆరసి మూర్ఛ నందిన మహా కపిసైన్య పతిన్ దశాననుం డా రణ కౌతుకుండు రథ మందు మహాభ్ర ర వాభ మందుఁ దాఁ జేరఁగ నంత లక్ష్మణుని శీఘ్రమ పర్విడి యుద్ధ భూమిలో వీరుని నాపి యుద్ధతిని వింటిని మండుచుఁ దట్టి నిల్వఁగా
చం.	పొడగని యప్రమేయ ధనువున్ వెసఁ దట్టుచు నున్న రావణుం గడు బలవంతుఁ డిట్టు లనెఁ గ్రన్ననఁ బల్కులు లక్ష్మణుండు  వీ రుఁ డడరి యో నిశాటగణ లోకపతీ! తగదే యెదిర్ప దం దడిఁ గని నీకు వానరుల ధైర్యముతో నను దాఁకఁ జాగుమా
ఆ.వె.	వాడి నారి మ్రోత గూడిన యాతని గిరల నెల్ల నాలకించి రాజు సరస కేఁగి యంత సౌమిత్రితో సరో ష మసుర వరుఁ డనె వచనము లిట్లు
ఉ.	దైవ వశమ్ము చేత నుచితమ్ముగ వచ్చితి నాదు దృష్టికిం బోవఁగ నంత కాలయము ముందుగ నో విపరీత బుద్ధి! యో భూవర పుత్ర! నా శర సమూహముచే వ్యథితుండ వై వెసం బోవుదు వీ క్షణమ్ముననె పోరునఁ గూలఁగ మృత్యు శాలకున్
చం.	అతనికిఁ జెప్పె విశ్మయము నందక గర్జితుఁ గాంచి రావణున్ శిత ఘన దంష్టు లక్ష్మణుఁడు చెప్పరు గొప్పలు రాజ! ధీరులే యతి కలుషాత్ములన్ ఘనుఁడ! యాత్మ బలమ్ము వచింతు వేల నా తతముగ నేను నేరుదును ద్వద్బల వీర్య పరాక్రమమ్ములన్
ఉ.	ఉంటిని నే ధనుశ్శరము లూని రణాంతర భూమి నిచ్చటం గంటివె నీ ప్రతాపమును గాంచెద రమ్మిక వాఁగు దూరకే   మంట సెలంగఁ గోపమున మానుష భోజనుఁ డేడు బాణముల్ వింటినిఁ గూర్చి వేసెఁ గని వేగమ లక్ష్మణుపై సుపుంఖముల్
ఉ.	కాంచన పుంఖ బాణములఁ గ్రన్నన వానిని లక్ష్మణుం డహో త్రుంచెను వాడి యంచులను రోష పరీత మనస్కుఁడై యనిం గాంచి నికృత్త బాణముల ఖండిత భోగ ఫణీంద్ర తుల్యముల్ మించి దశాననుండు రుష మేటి శితాన్య శరమ్ము లేయఁగా
ఉ.	రావణు బాణ పంక్తులను లక్ష్మణుఁ డింపుగఁ గూల్చె నన్నిటిం జేవ క్షురార్థ చందిర విశేష శిఖోన్నత కర్ణి భల్లముల్ వావిరి రామ సోదరుఁడు పన్నుగ వేసి యనార్తుఁ డయ్యెడన్  రావణుఁ డందె విస్మయము లక్ష్మణు వేగము గాంచి యత్తఱిన్
కం.	కని స్వీయ మోఘ బాణము లను ద్రిదశారి సునిశిత శరములఁ తిరిగి వే సెను రావణుండు సౌమి త్రినిం గని యనేకములను దీవ్రతరముగన్
తే.గీ.	లక్ష్మణుఁడు గూడ బాణమ్ముల నశని నిభ ముల మహేంద్ర నిభుఁడు చాపమునఁ బ్రకాశ వంతములు గూర్చి వేసెను వడి వధింప రాక్షసేంద్రు శితాగ్రములను జెలంగి
ఉ.	వానినిఁ జేసి ముక్కలుగ బాణ పరంపర రాక్షసప్రభుం డా నలినాసనుం డిడిన నమ్మును నగ్ని నిభమ్ము నంత రా మానుజు ఫాల భాగమును నారసి వేసెను వేసి నంతటన్ దానికిఁ దాఁ జలించె వితతమ్ముగఁ జాపము సుంత జాఱఁగా
తే.గీ.	రావణ శరార్తుఁ డంతట లక్ష్మణుండు వడసి సంజ్ఞను రఘువీర వరుఁడు కష్ట మడర యత్నించి యా త్రిదశారి భీమ  చాపమును ద్రుంచె భీకర శరము నేసి
తే.గీ.	భగ్న చాపుని నిశితాగ్ర బాణములను వేసి మూడింటిఁ గొట్ట నా వీర వరుఁడు దాశరథి రావణుఁడు శరార్త తనుఁ డటఁ జ లించి పడసెఁ గష్టమునఁ దిరిగి తెలివిని
చం.	తునిసిన విల్లు వాఁడు మఱి తూపున నార్తిని నున్న వాఁడు మే నున రుధిరమ్ము కాఱెడు ఘనుండును మేఁ దడియంగఁ గ్రొవ్వునం గినిసిన వాఁడు శక్తి యుత కీర్తిత రావణుఁ డంత శక్తినిం గొనె నలి నాసనుం డిడిన ఘోరపు టాయుధముం గరమ్మునన్
ఉ.	ధూమము లేని యగ్ని వలెఁ దోఁచెడు శక్తిని శక్తిమంతమున్ భీమపు భీతి నీయఁగఁ గపిప్రవ రాలికి మండు దానినిన్ భీమ బలుండు రావణుఁడు వేగముగా విసరెన్ బలమ్ముతో భీమ పరాక్రముం డయిన వీరుని లక్ష్మణుపై రణమ్మునన్
తే.గీ.	అస్త్ర యుత బాణముల భరతానుజుండు   వచ్చు శక్తినిం గొట్టెను మెచ్చక యన లాభ శరముల శక్తి భుజాంతరమునఁ గడు విశాల మైనట్టి వక్షమునఁ దూఱె
చం.	వెలిఁగెను వ్రాలి భూమి పయి విస్తృత శక్తి యుతుండు శక్తిచే బలముగ ఘాతుఁ డైనను నపార పరాక్రమ లక్ష్మణుండు వి హ్వలుఁ గని రావణుండు దశవక్త్రుఁడు  వేగమ చేరి చెంతకున్ బల నిజ బాహు యుగ్మమునఁ బన్నుగఁ బట్టి తొడంగె నెత్తఁగా
తే.గీ.	హిమ నగమ్మును మందర మేని మేరు పర్వతమును ముజ్జగముల సర్వ దేవ తలను గూడి శక్తి యుతుఁ డెత్తంగ నట్టి రావణుం డెత్త లేకుండె లక్ష్మణు నట
ఆ.వె.	బ్రాహ్మ్య శక్తి చేత  లక్ష్మణుం డనిఁ గొట్టఁ బడిన వక్ష మందు బెడిదముగను   దలఁచె నంత నెడఁదఁ దన్ను నూహింప లే నట్టి విష్ణు భాగ మంచు నపుడు
ఆ.వె.	దేవ కంటకుండు రావణుం డంత దా నవుల దర్ప మడచు నలిననాభు నంశు లక్ష్మణుని నరావతారుఁ గదల్ప లేక  బాహువుల నిలిచె నతండు
తే.గీ.	వాయు సుతుఁ డంతఁ బరుగున వచ్చి  కోప మూని భృశముగ రావణు మూరి కొట్టె వజ్ర సన్నిభ ముష్టిని వక్ష మందుఁ బడఁగఁ గంపించి మోకాళ్లఁ బుడమి పైన
చం.	చెవులను నాస్య నేత్రములఁ జిక్కని రక్తము కాఱెఁ దూలుచున్ వివశత నిశ్చలుండు నయి వీరుఁడు కూలఁ బడెన్ రథమ్ముపైఁ దివిరిన నిల్వ లేక యిఁకఁ దేరఁగ మూర్ఛ విసంజ్ఞ రాక్షస ప్రవరుఁడు ముష్టి ఘాతమున వానిని నవ్విధి గాంచి వానరుల్
ఆ.వె.	ఋషులు సాసుర సుర లెల్ల రా భీమ వి క్రముని రావణుఁ గని రణము నందుఁ భీకరధ్వనులను వీఁక నొనర్చిరి యంబరమ్ము నంట నంత వింత
చం.	కొని చనె వాయునందనుఁడు కూర్మిని లక్ష్మణు స్వీయ బాహులన్ వనరుచు రావణార్తుని నపార బలున్ రఘు రాము చెంత కం త నిజ రిపువ్రజమ్మునకుఁ దద్ద యకంప్యుఁడు నయ్యె వాయు నం దనునకు భార హీనముగఁ దద్ద సఖిత్వము భక్తి యుండుటన్
కం.	ఘను సౌమిత్రి జయించి వె స నరిగి దశకంఠ ముక్త శక్తి విడిచి శ త్రుని లక్ష్మణు ధీరునిఁ జే రె నా రథస్థానమును దిరిగి భద్రముగన్
కం.	ఘన తేజస్వి దశాననుఁ డును సంజ్ఞను బడసి వీరుఁడు మహా సమర మ్మున నంతఁ గొని మహద్ధను వును గైకొనె శిత శరములు పుంఖ లసితముల్
కం.	తలఁపఁగఁ దన్నూహింపఁగ నలవియె కాని హరిభాగ మని రిపు దమనుం డిల లక్ష్మణుండు శల్య మ్ములు తొలఁగ నరోగి యయ్యెఁ బూర్ణము నంతన్
కం.	కని వానర సైన్యమ్మున ఘన వీరులు కూల నాజిఁ గాకుత్స్థుం డం త నసుర నాథుని దశ వ క్త్రుని చెంతకుఁ బర్విడె వడి రోషాత్ముండై
ఉ.	అంత సమీప మేఁగి యనిలాత్మజుఁ డా రఘు వీరు తోడ నీ వంతము సేయ రాక్షసుని నాజిని నెక్కుమ నాదు వీపు ధీ మంతుని వైనతేయు పయి మాధవుఁ డెక్కిన భంగి నంచుఁ దా నెంతయొ భక్తిఁ బల్కఁగ నరేంద్రుఁడు రాముఁడు సంతసమ్మునన్
తే.గీ.	ఆలకించి వాయు తనయుఁ డన్న మాట లంత మనుజాధిపుఁడు హనుమంతుని ఘన పృష్ఠ మపు డధిరోహించి వెస వర రథ మందు నున్న రావణుఁ గాంచె నాజి లోన
ఆ.వె.	రావ ణాసురుఁ గని రాముఁడు తేజస్వి  వేగ దూఁకె నంత వీఁక వాని పైకి విష్ణువు మును వైరోచనుని పైకి నాయుధమ్ము నెత్తి యరుగు నట్లు
చం.	ఘనముగఁ జేసి జ్యా రవము కాంతుఁడు వజ్రము నల్గు నట్టు లా యినకుల వార్ధి పూర్ణశశి యిమ్ముగఁ బల్కె గభీర వాక్కులం గని యిటు లాఁగు మాఁగు దశకంఠ! నిశాచర! చేసి యప్రియ మ్ము నిటుల నాకు నందుదువు మోక్షము నెచ్చటి కేఁగి యెవ్విధిన్
తే.గీ.	యమ రవీంద్ర వైశ్వానర కమల జాత శంకరుల కడ కేఁగిన సత్వరము ద శ దిశల కరిగిన నిఁక మోక్షమ్ము నంద లేవు నా నుండి రావణ! నీవు నేఁడు
ఉ.	ఎవ్వరు నీదు శక్తిఁ దపియించి ధరం బడె నేఁ డతం డహో నివ్వెఱ లేచి మృత్యు వగు నీ కసురేంద్ర! సపుత్ర పౌత్రమున్  రివ్వున నీ చతుర్దశ బలీయ నిశాచరులా జనస్థలిన్ నొవ్వుచు కూలి రే శిఖుల నుగ్గయి యయ్యవి యీ శరమ్ములే
తే.గీ.	ఉత్త మాయుధ ధారులు నుగ్ర రూపు లౌ జనస్థాన వాసులు నధిక బలులు కూలి రెల్ల మదీయ శరాలి రాక్ష సర్షభ ముహూర్త మాత్రమ సంగరమున
మ.	విని యా రాముని మాట లెల్లను మహా వేగోగ్రు రక్షో విభుం డనిలాత్మోద్భవుఁ  గాంచి మున్ను గల స్వీయాసూయ నెల్లం దలం చిన క్రోధమ్మున ఘోర దీప్త శిఖలన్ శీఘ్రంబ కాలాగ్ని మిం చిన నారాచము లేసి మోయ నృవరుం జీల్చెన్ వరాంగమ్ములన్
ఆ.వె.	రాక్ష సేంద్రు నా శరమ్ముల పీడితుం డయిన స్వీయ తేజ మడరు హనుమ  మారుతాత్మజుండు మరల పెరిగెఁ దేజ మందు మిక్కుటముగ నక్కజముగ
కం.	ఘన తేజుం డా రాముఁడు కని రావణ సాయ కార్తుఁ గపి శార్దూలున్ ఘన రోషావేశుం డ య్యెను సమ రాంతరము నందు నీక్షింప హరుల్
తే.గీ.	భగ్న మొనరించె నిశితాగ్ర బాణ పంక్తి నంతఁ గదిసి కాకుత్స్థుండు స్యందనము స చక్ర సపతాక సధ్వజ చ్ఛత్ర హయ స సారథి స శూల  ఖడ్గ సాశనిఁ జెలంగి
ఆ.వె.	అంత దేవ రిపు భుజాంతరమ్మున సువి శాల రమ్య రూప జాత మందు  వజ్ర సన్నిభ శర వరమునఁ గొట్టె వ జ్రమున వజ్రి మేరు శైలముఁ గ్రియ
ఉ.	ఎవ్వరు వజ్ర పాతమున నింక మహాశని పాత మందునున్ నొవ్వఁడొ కంప మందఁడొ యనూహ్యము రామ శ రాభిఘాతుఁడై యవ్వర రాక్ష సేంద్రుఁడు మహాహవ మందుఁ జలించె నార్తుఁడై నివ్వెఱ వీడెఁ జాపమును నిర్జయుఁ డైనను శక్తి హీనుఁడై
తే.గీ.	కాంచి విహ్వలు రావణు నంచితమ్ము గ వెలుఁగు మహార్ధ చంద్ర సుకాండ మూని దాని చే నర్క వర్ణికఁ దనరు వాని మకుటమును జీల్చెను రఘురామ విభుఁ డడరి
తే.గీ.	విషము లేని సర్పము భంగి వెలుఁగు లేని తఱిఁగిన కిరణ రాసులఁ దపను భంగి సిరి చెడఁగఁ గిరీ టాదులు శిథిలము లయి యున్న యసురేంద్రు తోడ నరోత్తముఁ డనె
ఉ.	చేసితి దొడ్డ కార్యమును జేసితి నన్ను గపిప్రవీర హీ నాసమ దుఃఖ తప్తునిగ నా కరణమ్మున డస్సితీవు ని న్నా సమవర్తి గేహమున కంపఁ దలంపను మచ్ఛరమ్ములన్ వీసము భీతి లేక చను వేగ నిశాచర నాథ! లంకకున్
ఆ.వె.	ఏఁగు మనుమతింప నెలమి నీ వూఱడి ల్లి నిసి రథ ధనువులఁ గొని బలమున రమ్ము చూతు వీవు రథమున నిలిచి నా బలము నెల్ల నసుర వర్య! యాజి
తే.గీ.	అన విని హత దర్పానంద హత నిజాశ్వ సూత విశిఖార్త ఖండిత జాతరూప మకుటుఁ డంతఁ బ్రవేశించె వికల  మాన సుండు నయి లంక కసుర విభుండు వేగ
కం.	ఏఁగ రజనీ చరుఁడు పురి కా గతి నమరారి లంక కంత నొనర్చెన్ వేగ విశల్యులుగఁ గపుల నా గురుబల లక్ష్మణుని నరాధిపుఁ డనిలో
తే.గీ.	ఓడ నింద్రారి వీక్షించి యుత్సహించి ముదము నందిరి యమరులు భూత రాశి గూడి యసురులు వార్ధుల గూడి దిశలు నహులు భూ జల చరులు ననల్పముగను

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నేఁబది తొమ్మిదవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 60.

 

 

	శ్రీరాముని చేతిలోఁ బరాజయ మంది రావణుఁడు లంక కేఁగి నిద్రలో నున్న కుంభకర్ణుని లేపి తన వద్దకు రమ్మని చెప్పుఁ డని రాక్షసుల నాజ్ఞాపింప వా రేఁగి కుంభకర్ణుని నతి కష్టమున లేపఁగ  నాతఁడు రావణునిఁ జూడ వచ్చు చున్న వానరు లెల్ల వానిఁ గాంచి భీతిల్లుట.
కం.	కలఁగె నిజేంద్రియములు చే ర లంకకు దశాననుండు రామ శర భయం బలవడ నార్తుఁ డయి భృశము విలయము కా దర్ప మెల్ల విలపించె నెదన్
చం.	కరి మృగ రాజు చేత భుజగప్రవరుం డల వైనతేయుచేఁ బెరుఁగక యోడి నట్లసుర వీరుఁడు రాముని కోడె వానివౌ శరముల బ్రహ్మదండ నిభ సాయక కోటిఁ దటిన్నిభప్రభా సురుచిర వర్ణ తుల్యముల స్రుక్కె స్మరింపఁగ రావణుం డెదన్
తే.గీ.	పసిడి మయమైన పరమ దివ్యంపు టాస నమ్ము నాశ్రయించి పలికె నుమ్మలించి గాంచి రాక్షసులను దశకంఠుఁ డిట్లు వాక్యములు రాక్షసేంద్రుఁడు వంతతోడ
ఉ.	చేసిన నా తపం బది యశేషము పూర్ణము వ్యర్థ మయ్యెనే నే సముడన్ బలారికిని  నే నిట మర్త్యున కోడి యుంటిఁ బ ద్మాసనుఁ డన్న భాషణము లక్కట చేరెను నన్ను  మానవ త్రాసము కల్గు నీకు నిల రావణ! యన్నవి సత్య మైనవే
తే.గీ.	దేవ దానవ గంధర్వ పావ నోర గాసుర గణ యక్షాది నికాయమున న వధ్యతను బొంది యుంటిని బ్రహ్మ నడుగ లేదు నే న రావధ్యం బనాదరమున
ఉ.	పుట్టును నాదు వంశమునఁ బుత్రులు మంత్రులు నశ్వ సూతులున్ గట్టి బలమ్ము గూడ నిను గాలుని యింటికిఁ బంపు వాఁడు దా నెట్టన నంచు పూర్వమ యనెన్ ఘనుఁ డా యనరణ్యుఁడే ననుం  దిట్టుచు వంశదుష్ట! కుమతీ! యసురాధమ! యంచుఁ గిన్కతో
తే.గీ.	విదిత మయ్యె నతఁడు రఘు వీరుఁ డైన నరుఁడు రాముఁ డని యిపుడు నాకు దాశ రథి యనంగ  యిక్ష్వాకు గిరలు స్మరింపఁ గ ననరణ్యు వాక్యమ్ములు మనము నందు
కం.	శపియింపఁ బడితి వేదవ తి పడతిచే నామె యవమతి యయి కినియఁగా నపు డే నామెయె సీతగ నృపునకు జనకునకుఁ బుట్టె నిరుపమ భూతిన్
ఆ.వె.	ఉమయు రంభయు వరుణోద్భవా నందీశ్వ రులు నుడివిరి యెట్లు రోష మూని యట్లు ప్రాప్త మయ్యె నక్కట నాకిప్డు ఋషుల మాట లేల రిత్తవి యగు
ఉ.	మీర లెఱింగి శాపములు మిన్నగ యత్నము సేయ నర్హులే వీరులు రాజ వీథులను వేగమ గోపుర మూర్థ పంక్తులన్ వారక నిల్వగా వలెను బన్నుగ రాక్షస వర్యు లెల్లరున్ ధీరుని కుంభకర్ణుఁ గని దేవ సదానవ దర్ప హంతకున్
తే.గీ.	అప్రతిమ గభీరుని జలజాసన ఘన శాప తప్తుని సుప్తునిఁ జక్క లేప వలయు నని నెఱిఁగి తన యపజయ మా ప్ర హస్తు నిధన మాదేశించె నసుర వరుల
కం.	తగ రక్షింపుఁడు ద్వారము లఁ గలసి ప్రాకారములను రయమున నెక్కుం డు గురుతర నిద్రు లేపుఁడి   యగణిత బలు కుంభకర్ణు నంచిత రీతిన్
తే.గీ.	ఏ డెనిమిది తొమ్మిది లేక పాడిగఁ బది నెలలు నిద్రించు సుఖముగఁ గలఁత లేక కుంభకర్ణుఁ డకట కాల కుంఠిత నిజ చేతనుం డసుర వరుండు చిత్రముగను
కం.	అనుమతి గైకొని నిద్రిం చెను దొమ్మిది దినములు గడచెను నేఁటికి నా ఘన బలునిఁ గుంభకర్ణుని ననిద్రుఁ జేయుఁడు వెసఁ జని యసురప్రవరుల్!
తే.గీ.	సర్వ రాక్షసశ్రేష్ఠుండు సంపఁ గలఁడు కుంభకర్ణుండు క్షిప్రమ్ము ఘోర వాన రులను రాజకుమారులఁ గలను లోనఁ జెలఁగి యమ్మహాబాహుండు చింత లేక
చం.	సమరమునం బతాకుఁ డగు సర్వ మహాసురు లందు ముఖ్యుఁడే సమదము కుంభకర్ణుఁడు భృశమ్ముగ మూఢుఁడు నిద్రవోవు ని త్యము మఱి గ్రామ సౌఖ్యములఁ దద్దయుఁ బ్రీతి వహించు చుండుఁ దా సమరము లందు దుర్జయుఁడు శత్రు భయంకరుఁ డిద్ధ తేజుఁడున్
ఉ.	లేవఁగఁ గుంభకర్ణుఁడు వరిష్ఠిఁడు రామ పరాజితుండు గా నీ వర ఘోర యుద్ధమున నెంతయు నార్తి వహించి నట్టి యీ  రావణు శోక మంత మగు భ్రాతయె సాయము కష్ట వేళలోఁ జేవను శక్ర తుల్యుఁ డయి చేయని చో నతఁ డేల నా కహో
చం.	విని దశకంఠు వాక్యములు వీరులు మాంస సరక్త భోజనుల్ చని వెసఁ గుంభకర్ణు సువిశాల గృహమ్మున కంత నెల్లరుం గొని వర గంధమాల్యములు కుంభశతమ్ములు భోజనమ్ములం దనరఁగ యోజ నాయతము ద్వారమునుం గని చేరి రింపుగన్
చం.	అసురులు కుంభకర్ణుని గుహాంతర మార్తవ గంధ వాహినిన్ వెసఁ జని కుంభకర్ణు ఘన వీరుని శ్వాసకుఁ దూలు చుండఁగాఁ బస చెడి గట్టి యత్నములఁ బన్నుగ నిల్చి ప్రవేశ మింపుగా నెసక మెసంగఁ జేసి రపు డెల్లరు కాంచన రత్న వేదికన్
తే.గీ.	రమ్య శుభ గుహ లోపల రాక్షసప్ర వరు వికృత సుప్తుఁ బాతిత పర్వతాభు భీమ విక్రముఁ గాంచిరి వీరవర్యుఁ  గుంభకర్ణు నెల్లరు మేలుకొలుపఁ దొడఁగి
సీ.	ఊర్ధ్వ రోమ విలసి తోన్నతాంగుని మహాశీవిష మన  నిశ్వసించు వాని శ్వాసచేఁ జలియించు వాని నిద్ర నడరు వానిని భీషణ మైన విక్ర మము వానిఁ బాతాల సమ వక్త్రు భీమ నాసాపుటు వర తల్ప సర్వ గాత్రు మేదో రుధిర గంధు మిత్ర వర్ణ కిరీటు నైరృత వ్యాఘ్రుని వీరవర్యుఁ
తే.గీ.	గాంచ నాంగదు శత్రుఘ్ను ఘనునిఁ గుంభ కర్ణుఁ గని యుంచి రట భూత కాయములను మేరు సన్నిభ రాసుల మించి తృప్తి నొసఁగ మృగ మహిష స వరా హోత్కరములు
ఆ.వె.	అన్నరాసు లింక నస్ర కుంభమ్ములు వివిధ మాంసములును విరివి నుంచి రుదరి కుంభకర్ణు నెదుట సురారులు  పూసి రంత గంధములు తనువున
కం.	చూపిరి వాసన మాలల నేపుగ దివ్యముల మించి హిత గంధములన్ ధూపమ్ములు గంధమ్ములు నాపక తనరించి యార్చి రభ్రధ్వనులన్
కం.	పూరించిరి శంఖమ్ములు మూరి శశాంక సదృశములు బోరన నెల్లర్ వారఁగ నోర్పు నినదములు ఘోరముగాఁ జేసి రంత క్షోణి చలింపన్
కం.	అఱచిరి యసురులు లేపఁగఁ జఱచిరి కరములు కరము నిశాచర ముఖ్యుం  దఱచుగఁ జేసిరి శబ్దము లఱిముఱి నా కుంభకర్ణు నంకము నందున్
కం.	ఉరు భేరీ శంఖప్రణ వ రవమ్ములు మ్రోగుచుండఁ బాఱి దిశలకున్ ధరఁ గూలె నభో ద్విజములు కరముల చప్పట్లు సింహ గర్జనలు వినన్
కం.	అయిన సుసుప్తుఁడు లేవఁ డ భయుం డసుర వర్యుఁ డా రవములు సెలఁగినన్  రయమున రక్కసు లినుప గు దియలు గదా ముసలములను ధృతి నూని యటన్
ఆ.వె.	కొట్టిరి యుర మందుఁ గ్రూర రాక్షసులు గ దలను శైల శృంగములను ముద్గ  రముల ముష్టుల ముసలముల నుగ్రమ్ములఁ గుంభకర్ణు సుప్తు ఘోరముగను
తే.గీ.	నిలువ లేకుండి రా బల్లిదు లసుర వరు లెల్ల కుంభకర్ణుండు శ్వాసింప వెడలు వాత రయమునకు నెదుట నాతత దృఢ త నిలిచి తివిరి మ్రోయించిరి నినదములు
తే.గీ.	శంఖ భేరీ పణవ కుంభ సహ మృదంగ వాద్య శబ్దమ్ము లడరఁ గంపనము లింక  దశ సహస్రాసురులు మూఁగి తన్ను లేప నఱచినను గొట్టినను  లేవఁ డంజ నాంగి
ఉ.	ఎప్పుడు కుంభకర్ణుని మహా బలు మేల్కొనఁ జేయ కుండిరో యప్పుడు గట్టి యత్నమున కందఱుఁ బాల్పడి రంత వింతగాఁ జొప్పడ నెక్కి త్రొక్కుటకు శూరులు దండ క శాంకుశమ్ములం జప్పునఁ గొట్టి రశ్వ ఖర జాంఘిక కుంజర సంచయమ్మునున్
తే.గీ.	ఉదరి మ్రోయించిరి సశక్తి  యుగ్ర భేరు లను మృదంగ శంఖములను ఘన శరీరుఁ గొట్టి రంగముల నడరి గట్టి కఱ్ఱ ల గద లింక ముద్గర ముసలముల రాడ్ల
ఆ.వె.	నిండె నెల్ల లంక మెండుగఁ గొండ ల రణ్యములను గూడి ప్రబలి నట్టి ఘోర నాదములను గుంభకర్ణుఁ డయిన లేవ లేదు వీడ లేదు నిద్ర
తే.గీ.	తప్త కాంచన కోణ సంతతుల వేయి భేరుల నిలువ నెల్లెడ దారుణముగఁ నొక్క సారి మ్రోయించిరి మిక్కుటముగ దిక్కులెల్ల నక్కజముగఁ బిక్కటిలఁగ
ఆ.వె.	అయిన లేవ కున్న నతి నిద్రుఁ డా శాప వశుఁడు నిద్ర నుండి పరమ రోష మునకు వశ్యు లైరి ఘనముగ రాక్షస వర్యు లెల్ల రపుడు పంతమూని
కం.	భీమ పరాక్రము లంతట సామము వీడి తలపడిరి సక్రోధులునై   ధీమతు లన్యులు లేపఁగ  భీమ పరాక్రమముఁ జూప భీ మాసురుపై
ఉ.	కొందఱు గొట్ట భేరులను గొందఱు సేసిరి గొప్ప నాదముల్ గొందఱు జుట్టు లాగఁగను గొందఱు గొర్కిరి వాని కర్ణముల్ గొందఱు పోసి రా చెవులఁ గుండల నీటిని వంద లైన యా మందుఁడు నిద్రకున్ వశుఁడు మానఁడు నిద్రను గుంభకర్ణుఁడే
కం.	బల సంపన్నులు ముద్గర ములు కూటము లూని హస్తముల రాక్షసు ల న్యులు మూర్ధమ్మున గాత్ర మ్ముల వక్షస్స్థలము నందు మొత్తిరి బలిమిన్
ఆ.వె.	కట్టఁ ద్రాళ్ల చేత గట్టిగ నైనను గొట్టినను శతఘ్ని కోటి చేత నెల్లెడలను  దాను దల్లడిల్లఁడు మహా కాయుఁ డకట లేవఁ డా యసురుఁడు
తే.గీ.	వేయి యేనుంగు లంతట వీరు గాత్ర రాశిఁ బర్వు లిడంగ స్పర్శమ్ము నెఱిఁగి కుంభకర్ణుండు వింత మేల్కొనియె నంత  నావులించుచు క్షుద్బాధ నణఁగ నిద్ర
తే.గీ.	పడిన మీద పర్వతశృంగ పాదపములు తనువు పై ప్రహారమ్ములు తగుల మిగులఁ  జింత సేయక యాఁకలి చేతఁ జెడిన నిద్ర జృంభించి తా మేల్కొనెను దటాన
తే.గీ.	చాఁచుచుఁ గరము లహి భోగ సన్నిభమ్ము లచల సదృశమ్ములు జిత మహాశని బల ములను బడ బాభ నిజ వక్త్రముం దెఱచుచు నావులించె వికృతముగ నసుర వరుఁడు
ఆ.వె.	ఆవులించు చున్న నాతని ముఖము పా తాల సన్నిభమ్ము తనరె నపుడు మేరు శృంగ మందుఁ దీరుగ నుదయించు కాంతిమంతుని దినకరుని భంగి
కం.	గిరి నుండి వీచు వాయువు కరణిం దోఁచె నసురుండు గాలి విడువఁగా గురు బలుఁ డట నిట్టూర్చుచుఁ గరమ్ము జృంభింప లేచి  ఘన వేగముగా
ఉ.	లేచిన కుంభకర్ణుని గరిష్ఠపు రూపము గాంచ నత్తఱిం దోఁచెఁ దపాంత వర్షిత సుతోయద తుల్యము కహ్వయుక్తముం దోఁచెను దీప్త సర్వజన దుస్శహ వహ్ని తటిన్నికాశమై   లోచన యుగ్మ మత్తఱి విలోల మహాగ్రహ సన్నిభమ్ముగా
ఉ.	చూపఁగ నెల్ల రాతనికిఁ జొప్పడ నచ్చట భక్ష్యరాశితో నా పెను పందు లింక మహి షావలి గ్రన్నన నారగించెఁ దా నేపునఁ గుంభకర్ణుఁ డసురేంద్రుఁడు మేదము మాంస రక్తముల్ త్రేఁపుల నానె మద్యములు లీలగఁ ద్రాగెను వింతఁ గుంభముల్
కం.	తనిసె నతండని యెఱిఁగి వె స నరిగి చెంతకును వాంచి చక్కఁగ శిరముల్   ఘను లా నిశాచరులు చు ట్టును జేరిరి మ్రొక్కి రప్పుడు వినమ్రులునై
కం.	కనె వారిం గలుషిత లో చనుండు నిద్రా వశమున సగమే విరియం  గను లంత దిశల నెల్లం గని పలికెను వారి తోడ ఘనుఁ డిబ్భంగిన్
ఉ.	మీ వలనన్ సుషుప్తి చెడ మేల్కొలుపం బడితిం గతం బహో    వే వచియింపుఁ డగ్రజుఁడు విక్రముఁడుం గుశలుండె సర్వ ర క్షో వరుఁ డింక యే భయము  కొంచెము నైనను లేక యుండెనే యీ వర లంక యందు మది నెంచెద నన్య భయమ్ము నిచ్చటన్
ఆ.వె.	తద్భయమ్ము సెలఁగఁ దద్ద కారణ మది యగును నన్ను లేప విగత భీతి నేల మేల్కొలుపఁగ నిబ్భంగి సాహసిం ప నగు మీకు నసుర వర్యు లార!
చం.	రయమున నేఁడు వాపెదను రాక్షస రాజ భయమ్ము నంతయున్ నయన సహస్రు నైనను రణమ్మునఁ గూల్చెద నగ్ని నార్పుదున్ దయ నను నన్న  యల్పపుఁ గతమ్మును గాంచిన లేప నొల్లఁ డు న్నయటుల లేపఁ గారణము నైరృత వర్యులు నాకుఁ జెప్పుఁడీ
తే.గీ.	పలుక సంరబ్ధుఁ డిట్లరివ్రజ దమనుఁడు కుంభకర్ణుఁ డంత దశవక్త్రు సచివుండు పలికె యూపాక్షుఁ డంజలి నిలిచి మ్రొక్కి వినయ మొప్పంగఁ జక్క వచనము లిట్లు
ఉ.	లేదిటఁ గాంచఁగా మనకు లేశము దేవ కృతంపు భీతియే వేదన నీయఁగాఁ గలిగె భీతియె మర్త్య కృతమ్ము ఘోరమై  కా దిఁక దైత్య దానవ నికాయ భయమ్ము సమమ్ము గాంచఁగా వాదన లేల మానవు నపార భయమ్మున కెన్న రాణ్మణీ!
ఉ.	వానర వర్యు లెల్లరును బర్వత రూపులు చుట్టు ముట్టఁగా నీ నగరమ్ము లంకను ననేకులు సీతను దొంగిలింపఁగా నూని నరుండు కోపమును నుగ్రుఁడు రాముఁ డొసంగె భీతినిన్ వానర సంయుతమ్ము దశవక్త్రున కిప్పుడు రాక్షసేశ్వరా!
ఆ.వె.	వానరుం డొకండు భస్మము చేసె లం క మును బట్టణమ్ముఁ గొమరు నక్షుఁ  గుంజ రానుయాత్ర కోటితోఁ గూల్చెను సంగరమ్ము నందుఁ జాల రేఁగి
తే.గీ.	స్వయము పౌలస్త్యుఁ డసు రాధిపతియు నమర కంటకుండు రణమున   నర్క ఘన కాంతి సముని రాఘవేంద్రునిచేతఁ జనుమ యంచు నన విముక్తుండు నయ్యె దశాననుండు
తే.గీ.	ఎవరు దేవ దైత్యగణ దానవ వరుల వ లన నటులఁ జేయఁ బడ లేదొ మనుజు వలన నతఁడు చేయఁ బడె నకట యసుర నాథుఁ డవనిఁ బ్రాణ సంశయము నుండి విడువఁ బడె
కం.	విని యూపాక్షు వచనముల నని నన్న పరాభవమ్ము నక్షులు విప్పా ర నరసి యా యూపాక్షుని ఘ నాసురుం డనియెఁ గుంభకర్ణుం డంతన్
కం.	హరి సైన్యమ్ము సలక్ష్మణ సరాఘవము నేఁడ నెగ్గి సమర తలములో  నరయుదు యూపాక్షా! నే ను రాక్షసేంద్రుఁ జని యా ఘనుని హర్షమునన్
ఆ.వె.	రక్కసులను హరుల రక్త మాంసమ్ములఁ దృప్తి పఱతు నిపుడు తృప్తి నేను  ద్రాఁగు వాఁడ స్వయము రామలక్ష్మణుల ర క్తమ్ము నసురు లెల్లఁ గాంచు చుండ
కం.	అన నిట్లు గర్వమునఁ గిను క నెగడ దోషమ్ము కుంభకర్ణుఁడు విని తా ననియె మహోదరుఁడు కరము లను మోడ్చి వచనముల నసుర వరుం డిట్లున్
ఉ.	రావణు మాట లెల్ల విని రమ్యముగా గుణ దోష తర్కమున్  నీ వొనరించి దీర్ఘ భుజ! నీవ జయింతువు వెండి శత్రులన్  నా విని కుంభకర్ణుఁ డెద నైరృతు వాక్యము లాదరించి ర క్షో వరు లావరింపఁ దను శూరుఁడు బల్లిదుఁ డేఁగఁ జాగఁగా
కం.	ఘోర సుషుప్తిం దనరెడు  వీరుని భీమాక్షు భీమ విక్రము నసురుల్ వారక మేలుకొలిపి వా రా రావణు చెంత కేఁగి రతి వేగముగన్
కం.	చేరి దశగ్రీవుని ర క్షో రాజు మహాసనుని నసుర వరు లెల్లన్  గౌరవముగ బద్ధాంజళు లై రయమునఁ బల్కి రంత నానందముగన్
తే.గీ.	లేపఁ బడెఁ గుంభకర్ణుఁడు ప్రియసహోద రుండు రాక్షసేశ్వర! యా ఘనుండు సంగ రమున కేఁగఁ గాంక్షింతువొ సముచిత మిట నతని వీక్షింప నెంతువొ యాజ్ఞ నిడుమ
చం.	అన విని సంతసమ్మున దశాననుఁ డారసి రాఁగ వారినిం గన నిట నిచ్చగింతు దృఢ కాయుని భ్రాతను గుంభకర్ణునిన్ ఘనముగ సత్కరించి కొని క్రన్నన రండన నాలకించి వే చని వచియించి యట్లె యని చక్కఁగఁ బల్కిరి కుంభకర్ణుతో
చం.	రయమున నిన్ను సర్వ వర రాక్షస శ్రేష్ఠుఁడు నెమ్మిఁ గాంచఁ గో రి యనిపె నార్య! మమ్ములను బ్రీతి నొసంగుమ యన్న కేఁగి వే గ యనఁగఁ గుంభకర్ణుఁ డతి కాయుఁడు దుర్జయుఁ డన్న యాజ్ఞనున్ నయముగ నేరి యట్లె యని నైరృత వర్యుఁడు వీడి శయ్యనున్
తే.గీ.	వదన మంతఁ బ్రక్షాళించి పన్నుగ నొన రించి స్నానమ్ము భూషల నంచితముగ నూని దప్పి తీరఁగఁ నంతఁ బానమును బ లమ్ము వొందఁ దెండనె సత్వరమ్ము గాను
ఉ.	రావణు నాజ్ఞఁ దేర వెస రాక్షస వర్యులు మద్యకుంభముల్ వే వివి ధాన్న భక్ష్యములు ప్రీతినిఁ దా ద్విసహస్ర కుంభముల్ వావిరి నారగించి తమిఁ బన్నుగ నేఁగఁ దొడంగె మత్తుఁడై చేవను దేజముం బడసి శీఘ్రమ యంతటఁ గించి దుగ్రుఁడై
తే.గీ.	కోప మూని భృశమ్ముగఁ గుంభకర్ణుఁ డరుగు చుండి కాలాంతక యమ నిభుండు నన్న భవనమ్మునకు రాక్ష సావృతుఁ డయి పదములఁ జలింపఁ జేసెను వసుధ నెల్ల
తే.గీ.	రాజ వీథినిఁ దన తనుప్రభలను వెలిఁ గించుచు రవి యవని వెలిఁగించు భంగి నరిగె నంజలి మాలల నన్న దరికి నెలమి బ్రహ్మ వీటికి నేఁగు నింద్రు వోలె
తే.గీ.	రాజ మార్గమునం దమిత్ర గణ ఘాతిఁ గాంచి యప్రమేయు  గిరిశృంగ నిభునిం ద టాలున హరు లుండఁగ బయట నిజ యూధ పాలురను గూడి నిల్చిరి భయము తోడ
తే.గీ.	కొంద ఱేఁగిరి శరణమ్ము గోరి యా శ రణ్యు రాముని దరికిఁ గలంతఁ గొంద ఱవని గూలిరి మఱి కొంద ఱార్తిఁ బడిరి కొంద ఱంత  దిక్కుల కేఁగి రందు నిందు
కం.	గిరిశృంగ కల్పు రాక్షసుఁ గిరీటి రవిఁ దాఁకు రీతిఁ గెరలం బ్రభలన్ హరు లరసి యద్భుతమ్ముగఁ బెరిఁగిన వానిఁ బరువిడిరి భీతి దిశలకున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువదవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 61.

 

 

	రాముఁడు కుంభకర్ణునిఁ జూచి విభీషణునితో నీ మహా కాయుఁ డెవరని యడుగ నాతఁడు విశ్రవసుని పుత్రుఁ డని కుంభకర్ణుఁ డను మహా వీరుఁ డని తెలిపి యీతనికి బ్రహ్మ యొసఁగిన శాపమును విభీషణుఁడు వివరింప రాముని యాజ్ఞతో నీలుఁడు వానర వీరు లెల్లరను శిలాయుధములతో వ్యూహముగా నమర్చుట.
కం.	కనె నంత రాముఁడు కిరీ టిని భీమ శరీరు నా కఠినతర వజ్రా భునిఁ గుంభకర్ణుని మహా ద్రి నిభాకారుని నసుర వరేణ్యుని నచటన్
తే.గీ.	అసుర పూర్వ మా కాశము నాక్రమించి నట్టి విభుఁడు నారాయణుఁ డట్టి విధ మ డరఁగ ధను వూన రాముఁడు హరుల చమువు తిరిగి పాఱె ఘన సదృశు నరసి భీతి
తే.గీ.	కాంచ నాంగద భూషణుఁ గపి చమూహ మరసి పాఱంగ వీక్షించి యసురు వర్ధ మాను నవ్విధి రాముఁడు తా నగు మొగ మడరఁ బలికె విభీషణు నరసి యిట్లు
చం.	గిరి నిభుఁ డీ కిరీటి హరి కీర్ణ విలోచనుఁ డెవ్వఁ డిమ్మహా పురమున లంక యం దితఁడు మూరి చరింపఁ గనంబడున్ భువిం బరమ పతాక సన్నిభము పన్నుగ నొక్కఁడు పాఱి రెవ్వనిన్ హరు లిటఁ గాంచి భీతిని మహాఘన సాశని తుల్య వీరునిన్
ఉ.	నాకు వచింపుమా యెవఁ డనన్య శరీరుఁ డతండు రక్కసుం డా కనఁ బూర్వ మా విధపు టద్భుత జీవి మహాసురుండొ యే కైక బలుండు నా నన మహాత్ముఁడు రాఘవుఁ డా విభీషణుం డా కృతకర్ము నశ్రముని  నారసి పల్కెను బ్రాజ్ఞుఁ డివ్విధిన్
ఉ.	ఎవ్వని చేత నోడిరి సురేంద్రుఁడు నర్కసుతుండు యుద్ధ మం దెవ్వనిఁ గాంచె విశ్రవసుఁ డిద్ధర నాతఁడు కుంభకర్ణుఁడే యెవ్వరు లేరు రక్కసుల నీతని మించిన భీమ కాయులే యెవ్వరుఁ దూఁగ రీతనికి నెన్నఁ బ్రతాపము నందు లంకలో
మ.	అనిలో నోడిరి దేవ దానవులు మాంసాహార రక్షో వరుల్ ఘన గంధర్వులు నింక యక్ష భుజగగ్రామమ్ము విద్యాధరుల్ కనువిన్కుల్ రఘు వీర! ఘోరముగ సంగ్రామమ్మునన్ భగ్నముల్   కన వేవేలుగఁ గుంభకర్ణుని నశక్యం బౌను నిర్జింపఁగా
ఆ.వె.	శూరుఁ గుంభకర్ణు శూల పాణిని విరూ పాక్షు ననిమిషులు మహాంగు గెలువ జాలక  రణ మందుఁ గాలుఁ డనుచు మోహ మంది తలఁచి రెడఁద లందు భీతి
ఆ.వె.	ప్రకృతిని నితఁడు బల వంతుఁడు తేజస్వి ఘోర విగ్రహుండు కుంభకర్ణుఁ డన్య రాక్షస వరు లందఱు వర దాన బల సమన్వితులు నృవర వరేణ్య!
కం.	జనియించిన నాఁ డాఁకలిఁ దిన నీతఁ డనేకములను దిట్టతనమునన్ ఘన సత్త్వముల సహస్రము లను భయ తప్తు లయి రెల్ల ప్రజలు నరవరా!
కం.	శరణం బర్ధించిరి వా రరిగి మహేంద్రుని నుడివిరి యార్తిని నెల్లం గర మలిగి శక్రుఁ డంత వి సరి కొట్ట బెడిదముగా నశని వేగముగన్
ఆ.వె.	వజ్రఘాతమున నృవర! కుంభకర్ణుఁడు భృశముగాఁ జలించె బెడిదముగ న ఱచెను గోపమున వెఱచిరి తిరిగి ప్రజ లెల్ల రవము నాలకించి నంత
చం.	కినిసి భృశమ్ము బల్లిదుఁడు కేలిని వెల్లగజంపు దంతముం గని వెసఁ గుంభకర్ణుఁ డటఁ గ్రన్ననఁ గైఁ బెకలించి గొట్టె నిం ద్రు నురము నందు ఘోరముగఁ దూలెను వాసవుఁ డార్తి తోడ మం డెను సుర లింక దానవులు డిందిరి యార్తి మహర్షి యుక్తులై
ఆ.వె.	ప్రజలఁ గూడి యేఁగి బలసూదనుఁడు బ్రహ్మ యుండు టెంకి కంత నుగ్రు కుంభ కర్ణు దుష్ట బుద్ధి కడఁగి ప్రజలఁ దిను ట సురల నెదిరించుటయు వచించి
ఉ.	అంతియ కాక తాపస వరాశ్రమ నాశము ఘోర రీతి నా యింతుల దొంగిలించుటయు నివ్విధిఁ దిన్నఁ బ్రజాలి సంతతం బంత మగున్ జగంబు వెస నంచు వచింపఁగ నాలకించి తాఁ జింతిలి ధాత రాక్షసుల శీఘ్రముగాఁ బిలిపించెఁ జెంతకున్
ఉ.	వచ్చిన వారి యందుఁ గని పంకజ గర్భుఁడు కుంభకర్ణునిం జెచ్చెఱఁ ద్రాస మందె నెద శీఘ్రమ తేఱి వచించె వానితో హెచ్చుగ లోక నాశనమె యేర్పడ విశ్రవసుండు జన్మ నీ కిచ్చెను జచ్చి నట్టు లసురేంద్ర! సుసుప్తుఁడ వౌదు వందుకే
ఆ.వె.	నేఁటి నుండి యనఁగ నీరజ గర్భుఁడు గూలె నెదుట నంతఁ దూలి భృశము  కుంభకర్ణుఁ డడర ఘోర నిద్ర కలఁత సెంది రావణుఁడు వచించె నిట్లు
తే.గీ.	ఫల మొసంగు తఱిఁ బసిడి పాదపమ్ము నఱక న్యాయ మగునె నీదు నప్త నిట్లు నీవ శపియింపఁగాఁ దగునే ప్రజాప తి! కరుణ వహింప కొక యింత యకట కినిసి
తే.గీ.	రిత్త కానేర వెన్నఁడు సత్తు నరయ నీదు వచనమ్ము లెబ్భంగి నిదుర నుండు నితఁడు తప్పక సమయమ్ము నింపుగ రచి యింపు మెలఁకువ నిద్రల కెలమి నీవు
ఉ.	రావణుఁ డట్లనంగ గిరలన్ విని పల్కె స్వయంభువుం డిటుల్ రావణ! యాఱు మాసములు రక్కసుఁ డింపుగ నిద్ర నుండఁగాఁ జేవ దివంబ యొక్కటినిఁ జెన్నుగ మేల్కొని యుండు నివ్విధిం బావకు భంగి నాఁకలిని వాయిని విప్పి భుజించు లోకముల్
ఉ.	ఆపద నంది యివ్విధి దశాస్యుఁడు నీదు పరాక్ర మార్తినిన్  లేపెను గుంభకర్ణు నృవరేణ్య! భయమ్మున నేఁడు లేచి వాఁ డేపున మ్రింగు వానరుల నెల్లర నా శిబిరమ్ము వీడి వే వే పరు వెట్టి కాంచఁగనె వీనిని వానరు లెల్లఁ బాఱఁగా
ఆ.వె.	సంగరమ్ము నందుఁ జాలి హరులు వీని  నెట్టు లాప శక్యు లిట్టి క్రుద్ధు యంత్ర మిదియె లేపి రనఁగ నెఱింగి వీ డఁ గలరు వెఱ వా రెడంద లందు
తే.గీ.	సుముఖులను జేయ వానర శూర వరుల నిట్లు నుడువ విభీషణుఁ డెల్ల నాల కించి చక్కఁగ నీలు వీక్షించి యా చ మూ పతినిఁ బల్కె నిట్లు రాముండు గిరలు
చం.	నిలుపుమ యేఁగి సైన్యమును నీల! ప్లవంగ వరేణ్య!!పావకా! లలితపు వ్యూహ మేర్పఱచి లంకను వీథుల నింక ద్వార సే తుల వెస నాక్రమించుచును దోరపుఁ బాదప శైలశృంగముల్ శిలలను బ్రోగు చేసి వెసఁ జెన్నుగ సాయుధులై చరింపుఁడీ
కం.	విని రామాజ్ఞఁ బ్లవంగ బ ల నాథుఁ డా  నీలుఁ డంతఁ బ్లవగప్రవరుం డు నగచర సేన శాసిం చె నవ్విధి నరోత్తముండు చెప్పిన రీతిన్
కం.	గిరి సన్నిభులు గవాక్షుఁడు శరభుం డంగదుఁడు హనుమ శైలాగ్రములం గరముల గ్రహించి వే చే రిరి ద్వార సమీపమునకు లీలా గతినిన్
కం.	విని యా రాఘవ వాక్యము లను హరి వీరులు జయేచ్ఛ రాక్షస సేనన్ ఘన పాదపమ్ములం గై కొని బాధింపఁ దొడఁగిరి సుఘోరముగ ధృతిన్
కం.	తరు గిరి హస్త విరాజిత హరిసేన యట విలసిల్లె నత్యుగ్రంబై గిరి సన్నిధి నలరారెడు పర మాంభోధర నిభమ్ము పరికింపంగన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది యొకటవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 62.

 

 

	కుంభకర్ణుఁ డంత రావణు మందిరమున కేఁగి కర్తవ్య మేమి యని యన్న రావణుని నడుగ నాతఁడు రాముని వలని భయమును వివరించి ససైన్య మేఁగి శత్రు సైన్యము నెల్ల నాశనము సేయు మని కోరుట.
కం.	వడి నా రాక్షస శార్దూ లుఁడు నిద్రా మద మహాసురుండు మహా వీ ర్యుఁడు విక్రముండు సంపద నడరెడు నా రాజ మార్గ మందుం దరలన్
ఆ.వె.	వెంట చనఁ దొడఁగిరి వేల కొలంది రా క్షసులు కుంభకర్ణు సమర దుర్జ యు వెనుకను వడి వడి భవన పంక్తుల నుండి కుసుమ వర్ష మపుడు గురిసె విరివి
చం.	కనెఁ జని యర్క సన్నిభము కాంతులు వెల్గు సువర్ణ జాలముల్ దనరు విశాల రమ్యతర దర్శన రాక్షస రాజ వేశ్మమున్ ఘనమునఁ దూఱు భాస్కర నికాశము సేరి నివేశ రాజముం గనె నట నాసనస్థు దశకంఠు స్వయంభువు శక్రు రీతిగన్
కం.	చని రక్షో గణ యుక్తము గను రాక్షస రాజ వర నికాయము కాల్దో యిని ఘనుఁడు కుంభకర్ణుం డు నేలఁ గంపింపఁ జేసె డుల్లఁగ నసురుల్
ఉ.	చేరి నిజాగ్ర జాలయము శీఘ్రమ కక్ష్యలు దాఁటి గాంచె గం భీరముగాఁ గలంత మది వేదన సెందగఁ బుష్పకమ్మునన్ వీరుఁడు కూరుచుండఁ గని వేగమ రావణుఁ డాతనిం దనుం జేరఁగ లేచి సోదరునిఁ జెంతకు రాఁ బనిచెన్ ముదమ్మునన్
తే.గీ.	అంతఁ బర్యంక మందున్న యన్నకుఁ జర ణమ్ము లంటి మ్రొక్కి సభక్తిఁ గ్రమ్మఱ నడి గెఁ దన కిప్పట్టు నందుఁ జేయఁ దగు కార్య మెద్ది యని కుంభకర్ణుఁ డహీన బలుఁడు
చం.	అనుజునిఁ గౌఁగిలించికొనె నంతట లేచి దశాననుండు వా ని నెలమి సంస్తుతింపఁగ ననేక విధమ్ములఁ గుంభకర్ణుఁ డం త నలరి యుత్త మాసనము దత్తము నెమ్మి నలంకరించి తా ననియె సరోష నేత్రుఁ డయి యగ్రజు గాంచి బలుండు వాక్యముల్
ఆ.వె.	ఏల యాదరమున మేలుకొలుపఁ బడ తి నొకొ నిద్ర నుండి తివిరి నేను బలుకు మెవరి వలన భయము కలిగె నీకు  నెవఁ డగును దెలుపుమ శవము నేఁడు
ఆ.వె.	కుంభకర్ణుఁ గాంచి క్రుద్ధుని రావణుఁ డాగ్రహమున నక్షు లరుణ వర్ణ మూనఁ దిరుగుచు వడి యూని రోషమ్మును బలికె నంత నిట్లు వాక్యములను
తే.గీ.	నిదురఁ జిరకాల ముంటివి నీ వెఱుంగ విచట నో మహా బల! రాముఁ డిన కులుండు నా కొనర్చి నట్టి భయము వీఁక దాఁటి కడలి సుగ్రీవుతోఁ గుల మడఁప దొడఁగె
కం.	తరియించి వారధి పయిన హరులు కదిసి యేక వాన రార్ణవముం జే సిరి వనముల నుపవనముల పురవర మీ లంకఁ జూడుము సుఘోరమ్మున్
తే.గీ.	ముఖ్య రాక్షసులు పడిరి పోరు నందు హరులచే నాజి వీక్షింప హరుల క్షయము నెప్పగిది నేను వానరు లెవ్వ రేని మున్ను సంగరముల నోడి పోవ నెఱుఁగ
తే.గీ.	ఇట్టు లుత్పన్న మయ్యెను దట్టముగ భ యము మహాబల! పగఱ లయ మొనరింపు వేగ నేఁడు రక్షింపుమ వీర! లేపఁ బడితి విందు నిమిత్తము భ్రాత! నీవు
ఆ.వె.	సర్వ కోశ మిపుడు ఖర్వ మయిన వాని నాదుకొనుమ నన్ను ననుజ వర్య! బాల వృద్ధ శేష పరమ పురము లంకఁ గావు మయ్య నేఁడు నీవ తగుదు
కం.	అనుజా! యగ్రజు కొఱకై ఘనతర మీ దుష్కరంపుఁ గర్మము వీరా! యొనరింపుమ   నే మున్నెవ రి నిట్లు నర్థింప నెఱుఁగ రిపుగణ దమనా!
తే.గీ.	స్నేహ మధికమ్ము నీ యందు నీ పయినిఁ జె లంగుఁ బేర్మి సురాసుర సంగరమ్ము లందు నెదిరించి దేవాసు రావలిని జ యించి తీవు పెక్కు తడవ లంచితముగ
ఆ.వె.	రాక్షసోత్తమ! యవలంబింపుమా వీర్య మడరి భూత రాసు లందు నీకు సములు గాన రా రనిమిషారి! భీమ ప రాక్రమ! వసుధాతలమ్ము నందు
కం.	సమరప్రియ బంధుప్రియ మమప్రియ హితములఁ దగ నమర జేయుమ తే జమున రిపులం దఱుముమ వ ర మారుతము శార దాభ్ర రాశి వలె ననిన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది రెండవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 63.

 

 

	కుంభకర్ణుఁ డగ్రజుని విలాపములను విని బిగ్గరగ నవ్వుచుఁ దొలుత నాతని నధర్మ కార్యములకు విభీషణుని వంటి హితుల మాటలు వినమికిని నిందించి పిదప సమరోత్సాహుఁడై శత్రువులను నిర్జింతు నని యాశ్వాసించుట.
కం.	విని రాక్షస రాడ్వరు విల పనములు పరమార్తి తోడఁ బలుకఁగ నట్లున్ ఘనుఁ డంతఁ గుంభకర్ణుఁడు దన యగ్రజు తోడఁ బలికెఁ దద్దయు నగుచున్
ఉ.	చూచితి మెట్టి దోషమును జొప్పడ మంత్ర విచార మప్పుడుం     దోఁచెఁను నీకు నయ్యది హితుల్ వచియింపఁగ నాలకింపమిన్ వే చను రీతి దుర్గతికి భీకర దుష్కృత కార్య మగ్నులే నీచ మహాఘ కర్మునకు నీ కిటఁ బాప ఫలమ్ము సేకురెన్
ఆ.వె.	చింత సేయ లేదు సుంత మహారాజ! మున్న వీర్య దర్పము సెలరేఁగఁ గలుగఁ బోవు నట్టి కార్య ఫలమ్ములు తలఁప కుంటి వకట దారుణములు
తే.గీ.	ఎవ్వ రైశ్వర్య మదమున నిలఁ దదుపరి కార్యములు మున్ను తొల్లిటి కార్యములను బిదప నొనరించు చుందురొ వినుమ వారు నేరరు న యానయమ్ములు  నెమ్మనముల
కం.	విపరీతమ్ముగ నొనరిం చు పనులు దేశ సమయములు చూడక యిలలో నపవిత్రు లొసఁగు నాజ్య మ్ము పగిది వీక్షింప వ్యర్థములె యసురేంద్రా!
తే.గీ.	మంత్రులను సంప్రదించి సన్మంత్రములను బడసి యెవ్వ రొనర్చును బుడమి మూడు కార్యముల నైదు విధముల నార్య! యతఁడు నడచు వాఁడు దలంప సన్మార్గములను     [కర్మములు: ఉత్తమము, మధ్యమము, నధమము; ఐదు విధములు: ఉపాయము, వృద్ధి, దేశకాల పరిగణనము, ఆపదలకుఁ బ్రతిక్రియ, కార్యసిద్ధి]
తే.గీ.	శాస్త్ర రీతిని నే రాజు సమయ మింపు గ నొనరింపఁ దలంచును దనదు బుద్ధి చేత సుహృదయు  లింక సచివుల తోడఁ దగ విచారించు నాతండు తథ్యముగను
ఆ.వె.	కర్మము లొనరించి ధర్మార్థ కామము ల నొకటి యొకటిగ నయినను మూడు గలిపి యైన లేక  గలిపి రెండెంటిని నరసి కాలము నరుఁ డనుభవించు
కం.	వినిన నెఱుంగఁడొ రాజై నను రాజునకు సదృశుఁ డయినను దా  శ్రేష్ఠ మ్మును వాని యందు రాజ! య తని శాస్త్రజ్ఞాన మెల్లఁ దలఁపఁగ వృథయే
చం.	సముదము మంత్రి వర్యుల విచారము గైకొని సామ దాన భే దములు పరాక్రమమ్ము వసుధం దగు ధర్మము లర్థ కామముల్  సమయము లెంచి యోగములు చక్కని వైదు నయానయమ్ములన్ సముచిత మెన్ని కార్యములు సల్పిన నారయఁ డెట్టి యాపదల్
కం.	తన హితము నెంచి ధీ బల మున జీవించు సచివుల సముచి తార్థజ్ఞా లిని సంప్రదించి కార్యము లొనర్పఁ దగు రాజ వర్య! యుత్తమ రీతిన్
ఉ.	నేరక శాస్త్ర భావములు నెమ్మి వచింపుఁ డనంగ మంత్రముల్ మూరఁగ నాత్మ జంతువుల బుద్ధియె పూరుషు లెల్లఁ బల్కరే వారి ప్రగల్భముల్ ధన మపారము గోరెడి వారి శాస్త్రముల్ నేరని వారి మాటలను నిర్ణయ మెన్నఁడు రాదు సేయఁగన్
ఆ.వె.	అహితమును హితంపు టాకారమున మొండి తనము చేతఁ బలుకఁ దనరు చుంద్రు కార్య నాశకులు తగరు మంత్రములకు వా రలను దూర ముంచ వలయు సతము
కం.	పతి నాశము గోరుచుఁ బం డితు లగు రిపుల సహితము కడిఁది విపరీత మ్ము దనరు కార్యమ్ముల దు ర్మతు లయి చేయింత్రు వీఁక మంత్రులు రాజా!
ఆ.వె.	లంచము గొను మంత్రి సంచయము వ్యవహా రముల నేర వలయు రాజు తనకు  మిత్రు లనఁ బరగు నమిత్రుల నెల్లర మంత్ర నిర్ణయపు సమయము లందు
ఆ.వె.	చపలుఁ డైన రాజు సత్వరముగఁ జేయ ఛిద్రము లరసి విలసిల్లెదరు ప రులు విహంగ రాజములు క్రౌంచ పర్వత రంద్ర మందుఁ బగిది రాజ వర్య!
ఆ.వె.	ఎవరు రిపుల నాదరింపక రక్షించు కొనడొ తను నతండు గుఱి యగును న నర్థములకు వెసఁ దనదు స్థానమును గోలు పోవు నిశ్చయముగఁ జేవ తఱుఁగ
కం.	అనుజుఁడు మున్ను నుడివె దా నినిఁ జేయుమ యదియె మనకు నిశ్చయ హితమై తనరుం గాని యెడల నీ వొనరింపుమ నచ్చి నట్టి దొప్పుగ నింకన్
చం.	విని కను బొమ్మలన్ ముడిఁచి భీషణ కోపము నూని రావణుం డనియెను గుంభకర్ణుఁ గని యక్కట మాన్యపు టొజ్జ వోలె బో ధన మిడ  నుత్సహింతువు వృథాశ్రమ నేల వచింతు వాక్యముల్ గొనకొని కాలయుక్తములు గూరిమిఁ జేయుట నీకు నర్హమౌ
ఉ.	మానస మంద మోహమును మానుగ వీర్యము నాశ్రయింపఁగా నూనిన భ్రాంతిఁ బాటిల నయుక్తము  వ్యర్థము తిర్గి పల్కఁగా  దానిని నిప్డు సేయఁ దగు దానిఁ దలంచిన నొప్పు నీకు నే రేని గతింప దాని నిఁక నెన్నరు పోయిన దౌ గతం బిఁకన్
తే.గీ.	స్నేహ మున్నచో నా పయి నీకు విక్ర మం బడరిన నా కార్యము మదిఁ దలంచి తేని కర్తవ్య మని చేవ నూని నాదు దుష్కృతమ్మును సరిచేయఁ దొడర వలయు
ఆ.వె.	ఆదుకొందు రెవ్వఁ డాపన్ను దీనుని నాతఁడ సుహృదుండు నగును దలఁపఁ  జక్క దుర్నయునకు సాహాయ్య మొనరింప నాతఁడ తన బంధు వగును జుమ్మి
కం.	పలుకఁగ నట్లు ధృతి వచన ములు దారుణముల నసుర విభుండు వినఁగఁ దా నలిగె నని కుంభకర్ణుఁడు తెలిసికొని మృదువుగఁ బలికెఁ దిన్నని గిరలన్
చం.	కలఁగిన చిత్తు నగ్రజునిఁ గాంచి భృశమ్ముగ నూఱడించుచుం బలికెను గుంభకర్ణుఁ డట భ్రాత యరిందమ! యాలకింపుమా కలఁతను నీదు రోషమును గ్రన్నన వీడి వహింపు స్వస్థతన్ వలదిఁకఁ దాప మింతయును బన్నుగ నేను మనంగ నీ కిటుల్
ఆ.వె.	ఎవనికై తపింతు వీవు వాని వధింతు నేఁడ యెట్టి స్థితిని నిల్చి యున్న  నీవు భ్రాత వగుట నెగడ బంధుత్వము తలఁచి చెప్పితిని హితమ్ము నిట్లు
ఉ.	పన్నుగ నిట్టి కాలమున బంధువు మిత్రుఁడు సేయ నొప్పెడిన్ ఛిన్నము సేయు కార్యమును జేరి స్వశత్రుల నే నొనర్పఁగాఁ గ్రన్ననఁ చూడు మింపుగను రాముఁడు నా వలనన్ హతుండు గా  మిన్నగఁ బాఱు వానరుల మేటి రణమ్మున భీతి నగ్రజా!
కం.	నా తెచ్చిన రామ శిరము నాతత బాహు! కని యుండు మానందముగన్ సీత మహా దుఃఖిత యగు నా తల వీక్షించి నంత నగ్రజ! వినుమా
కం.	చూతురు గాక ధరా తల పాతిత రామునిఁ బ్రియముగఁ బల లాశను లా వీత నిజ బాంధవులు నా  రాతి నిధనముఁ గని నంత రాక్షస వర్యా!
ఆ.వె.	శత్రులు హతమార్ప సమరమ్ము నందు బం ధువులఁ గలఁత రేఁగఁ దోరముగను శోక మగ్ను లయ్యసురుల యశ్రువులఁ దు డిచెద నేఁడు నేను రుచిరముగను
ఆ.వె.	నేఁడు సమర మందు నిహతుఁ డై నట్టి సు గ్రీవు నద్రి నిభు వికీర్ణు స రవి తోయ దాభుఁ గనుమ తూర్ణము ప్లవ గేశ్వ రు నసు రేంద్ర! హర్షమునఁ జెలంగి
ఆ.వె.	ఇయ్యసురుల చేత నింక నా చేతను ననఘ! కావఁ బడగ నత్యధికము గ వ్యథఁ జెంద నేలఁ గాకుత్స్థు వధియింప నిచ్చగించు వార లిచటఁ దనర
ఆ.వె.	నన్ను జంపి కాని నిన్ను వధింప న శక్యుఁడు రఘు వంశ సత్తముండు దాని కెన్నఁడు  కలఁత వహింప మదిలోన నేను  రాక్షసేంద్ర! నెమ్మి నుండు
తే.గీ.	నను యథేచ్ఛ నాజ్ఞాపింపు మనఘ యిప్పు డో పరంతప! యన్యు లయుక్తులు పను పఁ బడఁగ నతులవిక్రమ! భండనమున కరుల నశియింపఁ జేయుదు నరిగి నేను
చం.	సమరము నందుఁ గూల్చెదను శక్ర యమాగ్ని మరుత్తులుం గుబే ర మకర వాహ నాదులు పరాక్రమ వంతు లెదిర్చినన్ మహీ ద్రమునకు సాటి నాఁ బరగు దార్ఢ్య శరీరుని శూల హస్తునిన్ సమదము కూయు నన్ను గని  శక్రుఁడు భీతిలుఁ దీక్ష్ణ దంష్ట్రునిన్
కం.	లేక మఱి శస్త్ర మెట్టిది నా కడ లేకున్న బలమున రిపు వరుల నే వీఁకను మర్దింప నెదుట నాకు బ్రతుక నెంచు పరుఁ గనఁ గలమె సమితిన్
తే.గీ.	కాదు గదను శక్తి నయినఁ గాదు కత్తిఁ గాదు నిశిత శరములను గాదు హస్త యుగము చేత వజ్రి నయిన యుద్ధ మందుఁ  జంపు వాఁడ నే నూని రోషమ్ము భృశము
ఆ.వె.	నాదు ముష్టి వేగ మా దురమున రాఘ వుండు సైచె నేని పుష్క రౌఘ మంత  నేను విడువ నడరి త్రాగును వాని యరుణ రుధిర మెల్ల నాస మీఱ
ఆ.వె.	చింత తోడ నార్తిఁ జెందంగ నేల నే నుండ రాక్షసేంద్ర! యుదరి నేను నీదు రిపుల నెల్ల నీఱు సేయఁ దరలు వాఁడ నీదు పంపు వడసి నేఁడ
తే.గీ.	రాముని వలని నీదు ఘోర భయ మింక వీడ వలయు రాముని మహా వీర్యు లక్ష్మ ణునిఁ గపివరు సుగ్రీవుని హనుమ నెవఁడు కాల్చె లంక నయ్యసురఘ్ను గడఁగి కూల్తు
కం.	కలిగిన యట్టి మహోగ్రపుఁ గలనున భక్షింతు హరి నికాయము నెల్లన్  విలసిల్లఁ జేయ నెంచెద నిలను  విశేషంపు యశము నెలమిని నీకున్
ఆ.వె.	ఇంద్రుని వలని భయ మింక స్వయంభువు వలని భయము నైనఁ గలఁత యేల రాత్రి చీఁకటి వెస రవి భంగిఁ బాపెద నే నలుగ నమరలు నేలఁ బడరె
తే.గీ.	యముని సమయింతు భక్షింతు నగ్నిఁ గినిసి   కూల్తు నాదిత్యుఁ దారలఁ గూడి నేల నింద్రుఁ జంపుదు నంభోధి నెల్లఁ ద్రాగు దు గిరులఁ బొడి సేయుదును జీల్తుఁ బుడమి వడి
చం.	కనెదురు దీర్ఘ కాలము సుఖమ్ముగఁ బండిన కుంభకర్ణు చే వను దిను చుండ భూతములఁ బన్నుగ నెల్లరు నేఁ డహో   దివ మ్మును సరి పోదు నాకు నిటఁ బూర్ణము తిన్నను గుక్షి నిండదే   తనివియుఁ దీర దింతయును దారుణ కాయున కెంత మెక్కినన్
తే.గీ.	భండనమ్మున నా సత్వ వంతు రాఘ వేంద్రుఁ జంపి సుఖార్హున కిత్తు సుఖము రామ లక్ష్మణుల వధించి భీమ బలులు ప్లవగ యోధుల భక్షింతు రణము నందు
తే.గీ.	తనరి క్రీడింపు మసురేంద్ర! త్రాగు మింక మద్య మొనరింపుమ పనుల మాని చింత నేను బంప రామునిఁ గాలుని గృహమునకు  వశ యగుఁ జిరకాలము సీత వనజ నయన

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది మూడవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 64.

 

 

	కుంభకర్ణుని మాటల నాలకించి మహోదరుఁడు సమ్మతింపక పోరునకు నొంటరిగాఁ జనఁ దగ దని పలికి రావణునకు యుద్ధము సేయకయే లబ్ధినిఁ బొందు మార్గమును జెప్పుట.
కం.	విని యమ్మహా బలుని దీ ర్ఘ నిజాంగుని బాహుశాలి గర్వోక్తులు వ ల్కె నిటుల మహోదరుండు వ చనమ్ములను గుంభకర్ణు సత్వ మెఱిఁగియున్
తే.గీ.	కుంభకర్ణ! పుట్టితి మంచి కులము నందు నైనను బ్రగల్భుఁడవు గర్వి వకట ప్రాకృ తు వలెఁ గన్పింతు వెఱుఁగవు వివరముగను జేయఁ దగిన కార్యమ్ముల నే యెడలను
ఉ.	నేరఁడె రాక్షసేశ్వరుఁడు నీతిని నయ్యవినీతి నైననుం దీరుగఁ గుంభకర్ణ! కడు దిట్టతనమ్మున బాలకుండవే కోరెదు పల్క గర్వమున ఘోరముగాఁ దన స్థాన వృద్ధులన్ వీరుఁ డెఱుంగఁడే పరుల వృద్ధిని స్థానము దేశ కాలముల్
ఉ.	వృద్ధుల సేవ నెప్పు డొనరింపని వాఁడు బలాన్వితుండునున్ బుద్ధినిఁ బ్రాకృతుండు నగు పూరుషుఁ డెయ్యది సేయఁ జాలఁడో  బుద్ధి గలట్టి వాఁ డెవఁడు వూనును జేయ ధరాతలమ్మునన్ శ్రద్ధ వహించి యట్టి పని రాక్షస పుంగవ యెంచి చూచినన్
చం.	ఘనముగ ధర్మ మర్థమును గామము కల్గును వేఱు వేఱుగా నని వచియింతు వాని మఱి యర్థము సేసికొనంగ నున్నదే తనరుచు నొక్క లక్షణము దాని నిరూపణ మేర్పడంగఁ గాం చ నగునె కుంభకర్ణ! కడు చక్కని దున్న వచింపు మింపుగా
చం.	పను లిల సాధనమ్ము లగుఁ బన్నుగఁ బొంద ఫలమ్ము లెల్లనుం  గనఁ గడు పాపకర్మములు కల్గఁగ జేయును దత్ఫలమ్ములం దనరఁగఁ జేయు సంపదల ధర్మము నర్థము నిచ్చు కర్మముల్ పను లితరమ్ము లైన నిడు  బాప మధర్మ మనర్థ కర్మముల్
తే.గీ.	పురుషుఁ  డైహిక లౌకిక పరతఁ జేయుఁ గర్మములను గల్యాణద కర్మములఁ బ డయును గామ్య ఫలమ్ము లడరుచుఁ గామ మందు లగ్నము కాఁగ నెడంద కరము
ఆ.వె.	మదిఁ దలంచి చేసె మన రాజు సమ్మతిం చితిమి మనము గూడఁ జేయ శత్రు వందు సాహసమ్ము నడరి దానిం దొలఁ గింపఁ బడునది యిట నెద్ది యగును
ఉ.	ఒక్కడ వాజి కేఁగుటకు యుక్త మటం చని నట్టి కారణం బిక్కడ నేల తప్పిదమొ యింపుగ చెప్పెద నెంత చెడ్డదో యక్కడ నా జనస్థలి మహాసురు లెందరొ వానిచే బలుల్  చక్కడఁగంగ నొక్కఁడవు చాలుదు వెట్లు జయింప రాఘవున్
కం.	మున్ను జనస్థానమ్మున నన్నరవరు చేత నోడి యసురు లనేకుల్ మిన్నంటిన భీతిని లం కన్నగరమ్మున వసింపఁ గనవే వారిన్
ఆ.వె.	సింహ సన్నిభు నర శేఖరుఁ గ్రుద్ధుని దాశరథిని రాముఁ దద్ద నిద్ర నున్న సర్పము వలె నున్న వానిఁ దెలిసి యేల లేప వలతు విపుడు నీవు
తే.గీ.	తేజమున జ్వలింప సత మతి రుష నున్నఁ జేర రానట్టి వానిని వీరు మృత్యు భంగి సహియింపఁ జాలని వానిఁ జేర నర్హు లెవ్వరు రణ మందు నా రఘువరు
తే.గీ.	రిపుని నెదిరింప నెంచిన నిపుడు సంశ యమునఁ బడును సర్వమ్ము మహా బలుండ! యొక్కఁ డరుగఁ దలంచుట యక్కట రుచి యింప దెన్నండు నా మది కింత యేని
ఆ.వె.	క్షీణ బలుఁ డెవఁడు త్యజింపఁ దనదు  జీవి తమ్ము సమ్మతించి తరలు వృద్ధి జెంది నట్టి వాని చెంతకు వశుఁడు కా నకట మూర్ఖు పగిది నాజి లోన
కం.	నరు లందు సములు లే రె వ్వరికి సముం డెవఁడు శక్ర వహ్నుల కిల నో వర రాక్షస!  యేల రణ మొ నరింపఁగాఁ దలఁతు వట్టి నర వర్యునితో
చం.	త్వరపడు కుంభకర్ణుఁ గని పల్కి యటుల్ గిర లంత నా మహో దరుఁ డసురేంద్రు రావణుని దారుణ కర్ముని లోకరావణుం దిరిగి వచించెఁ గాంచి నిరతిన్ ఘన రాక్షస కోటి మధ్యలోఁ    దరుణినిఁ బొంది జానకినిఁ దద్ద విలంబన మేల సేసెదో
ఉ.	కోరిన సీత యౌ వశము కోమలి సేర సమీప మింపుగా మూరె నుపాయ మొక్క టెద బుద్ధి రుచించిన నాలకింపుమా వీర వరేణ్యు లేవు రతి వేగమ రామ వధార్థ మేఁగి రిం పారఁగ నంచుఁ జాటుమ దశాస్య! పురమ్మున లంక లోపలన్
ఆ.వె.	చని త్వరగ ద్విజిహ్వ సంహ్రాద కుంభక     ర్ణులు మఱియు వితర్దనుఁడును నేను బరుల నని జయింపఁ బని లే దుపాయము నకు రిపులె జయించిన నసురేంద్ర!
తే.గీ.	కయ్యము నొనరించిన మేము కడఁగి మదిఁ ద లఁచిన దొనరింతుము మనిన రామ నామ ములు గల సెలల నిజ తనువులను జీల్చి కొని తడిసి నెత్తుటను వత్తు మనఘ! యిటకు
ఆ.వె.	వ్రాల నీ పదముల భక్షింపఁ బడిరి యా రామలక్ష్మణు లని రాక్ష సేంద్ర! కోరిన విడి మాకు కుంజ రాంసమునఁ జా  టింపు పురము నందు నింపుగ నది
తే.గీ.	హతుఁడు రాముఁడు లక్ష్మణు ననుజుఁ గూడి యంచుఁ బ్రీతుని భంగి నీ వరినిషూద న! యయి భృత్యుల కిమ్ము ఘనముగ భోగ ములను బరివారమును గోరికలను జెలఁగి
ఉ.	ఈ వలె వస్త్ర మాల్యముల నిచ్చటి వీరుల కెల్ల లేప్యముల్ త్రావుమ సంతసమ్మునను రాడ్వర! నీవును మద్యమింపుగన్ వావిరి రామ లక్ష్మణుల భక్షణ మెల్లరు నేర వ్యాప్తమౌ నీ వసురేంద్ర! గోప్యముగ నేర్పున సీతను నూఱడింపుమా
తే.గీ.	ఆస జూప వలె ధన ధాన్యాదుల మణు ల వనితా మణికిం గోర్కెల నమితముగఁ  గపటపు టుపాయ మడర వగపున  సీత  యిష్టపడకయు వశ యగు నష్ట నాథ
ఆ.వె.	సుందరుఁ డగు భర్త మ్రందె నని యెఱింగి మది నిరాశఁ జెంది మానినీ ల ఘుత్వమున ధరణిజ సత్వర మరుదెంచు నీవశమున కింక నీరజాక్షి
ఆ.వె.	పెరిగినది సుఖములు విరియ మున్ను సుఖార్హ దుఃఖ తప్త కాఁగఁ దోరముగ ని పు డెడఁద నెఱిఁగి సుఖము లడరు నీ వశ మందు నంచుఁ గదియు నవనిజ నిను
ఉ.	చక్కఁగ డెంద మందు సువిచారము సేసి యిటన్ వచించితిం జిక్కఁగ నీ యుపాయము నృశేఖరు రామునిఁ జూచి నంతటన్ వెక్కసమై యనర్థ తతి  వేగమ కల్గును గొప్పలాభముల్ దక్కు నయుద్ధ మంద సుఖదమ్ములు వీడుమ  యుత్సుకమ్మునున్
తే.గీ.	ఎవఁ డనష్ట సైన్యమ్మున నెట్టి సంశ యమును గాంచక  చేయక యాజి పరుల గెల్చు నట్టి రాజు వడయు కీర్తి పుణ్య ము సిరిఁ జిరకాలము విరివి నసుర నాథ!

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది నాలుగవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 65.

 

 

	మహోదరుని యనుచితపు టాలోచనకు నిందించి రావణునితోఁ దాను యుద్ధమున రాముని వధింతునని పలుక రావణుఁడు సంతసించి యనే కాభరణముల నొసఁగి కుంభకర్ణుని యుద్ధమునకుఁ బంపఁ దరలు చుండ దుర్నిమిత్తములు కనఁబడినను గణింపక నతఁడు రణమున కేఁగు చుండ వానరు లాతనిఁ గాంచి భయభ్రాంతు లగుట.
కం.	అన విని మహోదరునిఁ గిను కను నిందించి యసురేంద్రుఁ గని యగ్రజునిన్ ఘనుఁ గుంభకర్ణుఁడు వచిం చెను వాక్యము లిట్లు ప్రీతిఁ జింత తొలంగన్
చం.	తుడిచెద నీ భయమ్ము నని దుష్ట మనస్కునిఁ జంపి రామునిన్ మడియఁగ వైర మెల్లయును మాన్య! సుఖమ్ముగ నుండు గర్జతో నడరరు భ్రాత!నిర్జలపు టభ్రము భంగిని వీర వర్యు లె న్నఁడు విను నాదు గర్జన మనంతర మాజి నొనర్పఁ గార్యమున్
ఆ.వె.	తమ్ముఁ బొగడుకొనఁగఁ దాము సహింపరు శూరు లెన్నఁ డయినఁ జుమ్ము తెలుప కుండఁగ నొనరింత్రు మెండుగ దుష్కర్మ ములను వారు నిరతమును జెలంగి
కం.	రుచియించు మహోదర! నీ వచనములు భయస్థునకు నపగత మతునకున్ రుచిరముగఁ బండితునిగఁ ద లఁచు రాజున కెన్న మదికిఁ బ్రమదం బొసఁగన్
ఉ.	కాంతుని వెంటఁ బోవుచును గాపురుషుల్ ప్రియ వాదు లెప్పుడున్ సాంతము నిన్ను బోలు పురు షాదులు సేసిరి కార్య హానినిన్ వింతగ రాజ శేష మయి వెల్గెను లంకయె మిత్ర చిహ్నమై       యంతము కాఁగఁ గోశము బలాహుతిఁ జేసిరి చేరి చెంతకున్
ఉ.	ఏఁగెద నేఁడు యుద్ధమున కెల్ల విపక్షుల నుత్తరింపఁగా వేగ సమమ్ము సేయ నిజ విక్రమ సంపద దుష్టనీతినే యీగతి మీ రొనర్చినది యింపుగ నా ననఁ గుంభకర్ణుఁడే బాగుగ రాక్షసాధిపుఁడు వల్కెను నవ్వుచు నిట్లు వాక్యముల్
ఉ.	రామ భయమ్ము చేత నెదఁ ద్రాసము నందె మహోదరుండు సం గ్రామము సేయ నొల్ల డిట రామునితో రణ కౌశ లాగ్రణీ! యేమియు లేదు సందియ మొకింతయు స్నేహ బలమ్ము లందు నా కీ మహి లోన నీకు సరి యెవ్వఁడు లేఁడు గణించి చూచినన్
తే.గీ.	రిపుల వధియించి జయ మంద నిపుడు కుంభ కర్ణ! యేఁగుమ నిదురింపఁ గడఁగి నిన్ను లేపితిమి శత్రుల వధింప రిపుగణఘ్న! యసురుల కిది గొప్ప సమయ మగును వీర!
ఆ.వె.	కాన నేఁగి శూల మూని పాశ ధరాంత కు వలె వానరులను గ్రూర రాజ పుత్రుల రవి సన్నిభులను భక్షింపుమ కుంభకర్ణ! చెలఁగి ఘోర రూప!
ఆ.వె.	అరసి నీదు రూప మడలి పాఱెదరు వా నరులు దిక్కులకును నరవరు లగు రామ లక్ష్మణులకు బ్రద్ద లగును హృద యమ్ము లసుర వర్య! యరయ నిన్ను
కం.	అని కుంభకర్ణు తోడ వ చనమ్ము లిట్లసుర పతి దశగ్రీవుఁడు ద ల్చెను దాను బునర్జన్మ మ్ము నెత్తి నట్టుల నెడంద ముద మేపారన్
కం.	తెలియంగఁ గుంభకర్ణుని బలము పరాక్రమము రాజు పరఁగె ముదమునన్ లలి తామల శీతాంశుని వలె విమల మనస్కుఁడు  దశవక్త్రుం డంతన్
కం.	అన రాజు కుంభకర్ణుఁడు విని ముదమున యోధుఁడు చన వెస బలుఁడు దొడం గె నినుప శూలమ్మును గాం చన భూషితమున్ గ్రహించి సమరము సేయన్
మ.	ఘన శక్రాశని సన్నిభమ్మును దృఢాంగశ్రేష్ఠ భారమ్మునుం  దన శూలమ్మును దేవ దానవ స గంధర్వాహి యక్షఘ్నముం  గన దంగార సమప్రభా యుతము రక్తద్యోత తేజస్స్రజ మ్మును శత్రువ్రజ శోణితమ్ముఁ గొని సంబోధించి రక్షఃపతిన్
ఆ.వె.	పలికెఁ గుంభకర్ణుఁడు లలిత వాక్యము లిట్టు లేఁగు వాఁడ  నేకతమున బల మిచట నలయక నిలుచును గాక భ క్షింతు నాఁకలిఁ గినిసి హరి వరుల
చం.	పలికిన కుంభకర్ణు విని పల్కెను రావణుఁ డిట్లు వాక్యముల్ బలమును గూడి యేఁగఁ దగుఁ బన్నుగ ముద్గర శూలపాణులే యలరఁ బ్లవంగు లెల్లరు మహాత్ములు శూరులు ధైర్యవంతులే  పలులను జీల్తురే కన విపక్షుని నొంటరినిం బ్రమత్తునిన్
ఆ.వె.	కావున వెడలు మని కీవు స సైన్యము రక్కసుల కహితుల రణము నందు శత్రు పక్ష మరసి చంపు మని మణిహా ర మనుజునకు లేచి రక్తిఁ గట్టె
ఉ.	అంతట నంగుళీయకము లంగద భూషణ సంచయమ్ము  దే వాంతకుఁ డా దశాననుఁడు హర్షముతో శశి తుల్య హారముల్ చెంతకుఁ జేరి కట్టెను విశేష మహాత్మున కిద్ధ శౌర్య ధీ మంతునకున్ సుగంధ యుత మాలల నీఁ బనిచెన్ భటావలిన్
ఆ.వె.	కుండలములఁ జెవుల మండితములఁ జేయఁ  గుంభకర్ణుఁ డడరె గొప్ప చెవులఁ గాంచ నాంగదములఁ గనక కేయూర భూ షణముల సు హుతాగ్నిసరణి ఘనుఁడు
కం.	మొల నల్లని సూత్రం బది   వెలయ నమృతముం బడయఁగ వేల్పులు నసురుల్ కలసి భుజంగముఁ గట్టఁగ నలరిన మందరము పగిది నగపడె నతఁడే
తే.గీ.	కట్టుకొను చుండ నాతఁడు కాంచన కవ చము నభేద్య మస్త్రములకు సైపఁజాలు భారము నిజప్రకాశ దీప్తమును సంధ్య యందలి  సమేఘ పర్వత మనఁగ వెలిఁగె
ఆ.వె.	సకల గాత్ర శుద్ధ సర్వాభరణ భూషి తుండు  శూల హస్త మండితుం డ సుర వరుండు తనరెఁ బరమ నారాయణు పగిది ముప్పదములు వడయు నపుడు
తే.గీ.	కౌఁగిలించి యగ్రజునిఁ జక్కఁగఁ బ్రదక్షి ణమ్ము సేసి తలను వంచి నతుల నొసఁగి కుంభకర్ణుఁడు చనఁ జాగె ఘోర కాయుఁ డడరి భండనమ్మునకు మహా బలుండు
కం.	చను వానికి సుమహా కా యునకు మహా బలునకును మహోగ్రార్భటికిన్ ఘనునకు నాశీర్వచనము ల నొసంగి ప్రశస్తముగను రావణుఁ డనిపెన్
ఉ.	మ్రోగఁగ శంఖ దుందుభులు మూరి వరాయుధ సైన్య యుక్తమై యా గజ ఘోటకమ్ములును స్యందనముల్ ఘన సన్నిభార్భటుల్ వేగ చరింపఁగా నసుర వీరులు తోడుగఁ దేరుకాండ్రు సో ద్వేగము నా రథిప్రవరు వెంటఁ జరించిరి రావ ణాజ్ఞనున్
తే.గీ.	ఘోరుని మహా బలాఢ్యునిఁ గుంభకర్ణు ననుసరించిరి యెల్లరు నహి వరోష్ట్ర ముల ఖర తురగ మృగ రాజముల మృగముల నిభముల ద్విజముల నధిరోహించి వేగ
చం.	వెడలెను ఛత్ర రాజితుఁడు వీరుఁడు శోణిత గంధ మత్తుఁడున్ వడి శిత శూలపాణి బలవంతుఁడు ఘోర మదోత్కటుండు పూ జడు లలరింపఁగాఁ గురియ శత్రువు దానవ దేవ కోటికిం  గడఁకను గుంభకర్ణుఁ డతి కాయుఁడు శత్రు వధార్థ ముద్ధతిన్
కం.	అసురు లనేకులు వాని న నుసరించిరి కాలిబంట్లును మహా సారుల్ వెస బలులు మహాస్వన  రా క్షసులు భయంకరులు శస్త్రకర భీమాక్షుల్
తే.గీ.	రక్త నేత్రులు ఘన శరీర భయ దాకృ తులు వినీలాంజన నిభులు దుస్సహ శిత శూల ఖడ్గ పరిఘ భిందిపాల ముసల తాళ పరశు గదా ద్యాయుధముల నూని
ఉ.	దారుణ ఘోర దర్శనము దా ధరియించి మఱొక్క దేహమున్ శూరుఁడు కుంభకర్ణుఁడు విశుద్ధ శతాంబక ఘోర కాయుఁడై మూరుచు నాఱు వందల సమున్నత బాణ మహోన్నతుండునై మేరు నగాభుఁ డక్షు లవి మీఱఁగఁ జక్ర నిభమ్ము  నేఁగుచున్
తే.గీ.	చేరి యసురుల దీర్ఘ శరీరుఁ డంత దగ్ధ శైలాభుఁడు ఘన వక్త్ర విలసితుఁడు కుంభకర్ణుఁడు వలికెను ఘోరముగ న గుచు మహా రౌద్రుఁ డివ్విధి వచనములను
కం.	వానర ముఖ్యుల యూధము నే నేఁ డిచట విభజించి యింపుగ రుషతో వే నిర్దహింతు మిడుతల నా నిప్పు దహించు భంగి నలరుచుఁ గనుఁడీ
కం.	వనచారుల తప్పింతయుఁ గనఁ జాలను నా కొనర్పఁ గపిజాతి తలం ప నలంకారమ మన పుర వనముల విహరింప నలరి భద్రం బెసఁగన్
ఆ.వె.	పురము ముట్టడింప మూలము లక్ష్మణుఁ గూడి రాముఁ డరయఁ గూల్ప నతనిఁ గూలు నెల్ల వానిఁ గూల్తు నే విక్రమిం చి రణ మందు నేఁడు శీఘ్రముగను
తే.గీ.	పలుకఁ గుంభకర్ణుం డిట్లు పలుకు లలిగి రాక్షసులు సంభ్రమించి ఘోరంపు ధ్వనులు సేసి రెల్లరు సెలరేఁగి చిత్రముగఁ బ యోధి నెల్లను గంపింప నొప్పు నట్లు
ఆ.వె.	వెడలు చుండ నట్లు కడఁగి ధీమంతుఁడు దుర్నిమిత్తము లటఁ దూర్ణము కని పించె నెల్లెడలను మించి యపుడు ఘోర రూపములు మహాసురు కను గవకు
కం.	జలదము లుల్కాశని యుత ములు వుట్టె ఖరారుణములు బోరన నచటన్ ధరణి స సాగర వనముల గురుతరము చలించె నంతఁ గొండల తోడన్
కం.	పిక్కటిల దెసలు కూసెను నక్కలు జ్వాలా కబల కనన్ముఖములతో నక్కజముగ విహగమ్ములు నిక్కి తిరిగె గుండ్రముగను నెఱి భిన్నముగన్
ఆ.వె.	వ్రాలె గ్రద్ద వెడలఁ బథమం దతని శూల ము పయిన నెడమ భుజము మఱి యెడమ కన్ను జూచు చుండఁ గంపించినవి కుంభ కర్ణునకు భృశమ్ముగ రణ మతికి
తే.గీ.	పడెను మండుచు నట నుల్క బెడిదపు ధ్వనిఁ  దొలఁగె నాదిత్యు స్వీయ ప్రభ లవి యెల్ల వీవఁ డప్పుడు వాయువు వింత సుఖ క రముగ సుంత యేని యరుగ రాక్షసుండు
చం.	కనినను దన్నిమిత్తముల గర్వి గణింపక రోమహర్షముల్ చనఁ దొడఁగెం గృతాంతుని వశమ్మున నక్కట కుంభకర్ణుఁ డా ఘన తనుఁ డంతఁ బాదములఁ గ్రన్ననఁ బర్వత సన్నిభుండు గో డను వెస దాఁటి యా ప్రహరి డగ్గఱి గాంచె రణాంగణమ్మునన్
తే.గీ.	అభ్ర నిభ వాన రానీక మద్భుతమ్ము నచట వానరులును గాంచి యద్రి సన్ని భాసురుని దిశలకుఁ బాఱి రడలి యంత గాలికిఁ జెదరు నట్టి మేఘముల భంగి
తే.గీ.	తత్ప్రచండ వానర సేన తద్ద భీతిఁ బర్విడ దిశల కంబుద వ్రాత రీతిఁ  గుంభకర్ణుఁడు వీక్షించి ఘోర రీతి నఱచెఁ బల్మఱు ఘన నిభుఁ డభ్రము వలె
కం.	విని యా ఘోర నినాదము ఘన నిభమును గూలిరి ధరఁ గపి పుంగవు లం త నఱుకఁగ మూలములు గూ లు నట్టి సాల తరుల వలె లోలాత్ములునై
కం.	పరిఘ కర కుంభకర్ణుం డరి వధ కొఱ కేఁగ నమ్మహాత్ముం డొసఁగెం గరము భయము హరులకుఁ గిం కర దండ ధరు వలెఁ బ్రళయ కాలము నందున్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది యేనవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 66.

 

 

	కుంభకర్ణుని మహాకాయునిఁ జూచి వానరులు భయమునఁ బాఱ నంగదుఁ డీయ ధైర్యమును దిరిగి వచ్చి భీకరముగ నఱచుచు వానరులను సంహరించు చుండఁ గుంభకర్ణునకు భయపడి పాఱి తిరిగి యంగదుని ప్రోత్సాహమున యుద్ధ సన్నద్ధు లగుట.
కం.	గిరి శృంగ సన్ని భాంగుఁ డ సురుండు లంఘించి ప్రహరి శూరుండు వెసం బురి వీడి కుంభకర్ణుఁడు తరలి మహా బలుఁడు సమర తలమున కట్లున్
ఆ.వె.	నెగ్గు పగిది నెల్ల నిర్ఘాతములఁ గూల్చు కరణి గిరి వరములఁ గడలి లోఁ బ్ర తిధ్వను లడరంగ దిట్టముగ నఱచెఁ గుంభకర్ణుఁ డంత ఘోరముగను
చం.	సురపతి కైన నా వరుణ సూర్య కుమారుల కైనఁ జంపఁగా నరయఁ దరమ్ము గాని యమ రారిని నారసి భీమ నేత్రునిం దురమునఁ గుంభకర్ణు రణ దుర్జయు వానర వర్యు లంతటం బరఁగఁగ భీతి డెందములఁ బాఱిరి దిక్కుల కెల్ల బేలలై
ఉ.	వానరు లట్లు పాఱగను బార్థివ నందనుఁ డంగదుండు దా నా నల నీలులం గుముదు నంత గవాక్షని గాంచి వీరులన్  మానుగ నిట్లు పల్కెను సమంచిత రీతిని సంభ్రమమ్మునన్ మీ నయ వంశ మెన్నకయు మీఱ భయం బెట కేఁగు వారలో
ఆ.వె.	విస్మరించి స్వీయ వీర్యమ్ము లెల్లను బేల లగుచు నకట యేల పాఱఁ దిరిగి రం డసువులఁ దీపి యేల భయ మొ సంగు బొమ్మయె యిది చాల దనికి
ఉ.	చంపెద మింక రాక్షసుల చక్కని బొమ్మను విక్రమమ్మునం దెంపున లేవ దీని నిట ధీరత వర్ధిలఁ దిర్గి రం డనం  బంపునఁ దేఱి కష్టమున  వానరు లంతటఁ గూడికొంచు వా రింపుగ నూని వృక్షముల నెల్లరు వచ్చిరి సేయ యుద్ధమున్
చం.	మరలి కడింది క్రుద్ధు లయి మల్లులు సత్వర మంత మత్త కుం జరముల భంగిఁ గొట్టిరి భృశమ్ముగ రాక్షసుఁ గుంభకర్ణునిన్ వర గిరి శృంగ రాజములఁ బాదప ఘోర శిలాశతమ్ములన్   హరి వరు లట్లు కొట్టిన మహాసురుఁ డింత చలింపఁ డుద్ధతిన్
చం.	తనువును బుష్పితాగ్ర సహితమ్ములు మ్రానులు దాఁకి నేలఁ గూ లినవి శిలా చయమ్ములును లీలగ భగ్నములై య వెల్ల నం త నసుర వీరుఁ డల్గి వితతమ్ముగ వానర సైన్య మెల్లనున్ వనమును గాల్చు నింగిలము భంగి దహించెను ఘోర యత్నుఁడై
చం.	తడిసి కరమ్ము రక్తమున ధాత్రినిఁ గూల్పఁ బడంగ వానరుల్ పడి వసుధా తలమ్మునను బండిరి యెఱ్ఱని పూల తోఁ గనం బడు ఘన భూరుహమ్ముల నిభమ్ముగఁ గొందఱు గొంద ఱింకఁ బ ర్విడి రటఁ వెన్కఁ జూడకయె యింకను నన్యులు కూలి రబ్ధిలో
ఉ.	కొందఱు నింగినిం గదియఁ గొందఱు సంద్రము వచ్చినట్టి యా చందము వేగ దాఁటగను జంపఁ బడంగఁ బ్లవంగ వీరులే కొందఱు నిమ్నభాగముల గుట్టలఁ గుందుచు నాశ్రయింపఁగాఁ గొందఱు ఋక్ష పుంగవులు గొండలఁ జెట్టుల నెక్కి రార్తితో
తే.గీ.	మునిఁగిరి వనధిఁ గొందఱు చని గుహలకు దాఁగి రన్యులు పాఱిరి వేగ పరులు నిలువఁ జాలరు కొందఱు నేలఁ బడి రి తరులు నిద్రింప మృతుల విధం బపరులు
ఉ.	వానరు లట్లు వాఱఁ గని భగ్న మనస్కుల నంగదుం డనెన్ వానర వర్యులార! నిలువం దగు వే మరలుండు యుద్ధమున్ మానుగఁ జేయు వారలము మానక యోడిన భూమి పైన మీ కే నరయన్ స్థలమ్మును మఱేల గణింతురు స్వీయ జీవముల్
తే.గీ.	పరిహసింతురు భార్యలు పరువు లెత్త వీడి యాయుధములు మిమ్ము వీరులార! యడ్డులేని పరాక్రమ మడర గతియు మీ కది సుజీవితుల కెన్న మృత్యు సమము
చం.	పరమ సుదీర్ఘ వంశమున వానర వర్యుల రింపుగా జనిం చి రగిలి భీతి నెచ్చటకు జేరఁ దలంతురు ప్రాకృ తాత్ములౌ హరుల నిభమ్ము పాఱిన ననార్యులె యౌదురు వీడ వీర్యముం బరుల సమీపమం దనిన పల్కులు నేఁ డెట కేఁగె బీరముల్
తే.గీ.	చీ యనంబడు భీరువు జీవితమున నిందలె వినంబడును గాదె నిత్య మిలను సత్పురుషులు చరించెడు చక్కని గతి నేఁగ వలయు వీడుఁడు భయ మెల్ల నింక
కం.	శయనింత మల్ప జీవుల మయి మరణించి పుడమి పయి నధమపు భట సం చయమున కందని దగు న ట్టి యజ జగం బరయుదము వడిం గపు లారా!
ఆ.వె.	చంపి శత్రువులను జక్కని కీర్తి గ డింత మంక మందు నంత మయిన నాజి  రిపుల చేత ననుభవింతము వీర లోక భోగములను వీఁక నేఁగి
తే.గీ.	కాంచి కాకుత్స్థు నాజి జీవించి యుండ నేరఁ డా కుంభకర్ణుఁడు నెగడు చున్న యట్టి మంటను జేరిన యట్టి మిడుత భంగి నసురుఁడు వానర వర్యులార!
తే.గీ.	ఒక్కనికి నోడి రణమున కుద్యమించు మనము రక్షింపుకొన నెంచి మన యసువుల నకట యివ్విధిఁ బాఱిన యశము నాశ నమ్ము గాదె తలఁచి చూడ నెమ్మనముల
చం.	పలుకఁగ నంగదం డిటుల వానర పుంగవు లాలకించి యా విలసిత కాంచ నాంగదుని వీరు లనంగ  ననర్హముల్ గిరల్ పలికిరి యిట్లు పాఱుచును వారలు సాలును గుంభకర్ణుతో నిల రణ మింక నిల్వఁ దగ దిచ్చట నింపులు మాకుఁ బ్రాణముల్
ఆ.వె.	మాటల నని యింత మాత్రమ యెల్లరు గాంచి కుంభకర్ణుఁ గదియు వాని భీము భీమ నేత్రు భీతిఁ బాఱఁ దొడంగి రెల్ల దిశలకుఁ గపు లెల్ల రంత
తే.గీ.	పరుగిడెడు కపి వీరులు వాలి సుతుని చేత నూఱడింపఁ బడి విశేష యుక్తి వచనముల చేత మరలిరి ప్రమద మంది నిలిచి రంగదు డొసఁగు నాజ్ఞలను బడయ
తే.గీ.	ఋషభ శరభ మైందులు ధూమ్రుఁ డింక నీల కుముద పనస ద్వివిద గవాక్షులు సుషేణ రంభ తార వాయు సుతులు రణము కొఱకుఁ  ద్వరిత గతి నభిముఖు లైరి తిరిగి ధృతిని

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది యాఱవ  సర్గము.

 

యుద్ధ కాండము

సర్గము 67.

 

 

	కుంభకర్ణుఁడు ఘోర యుద్ధము సేసి యనేక వానరులను సంహరించి విక్రమించి ద్వివి దాంగద నీల  సుగ్రీవ హనుమల్లక్ష్మణులతోఁ బోరి రాముని మార్కొన రాముఁడు వాని బాహు ద్వయమును శీర్షమును ఘోరాస్త్రముల భేదింపఁ గుంభకర్ణుఁడు మరణించుట.
కం.	విని యంగదు వచనమ్ములు ఘన కాయులు నిష్ఠ నూని కద నాకాంక్షుల్ వనచరు లెల్లరు మరలిరి ఘన విక్రమవంతు లంతఁ గయ్య మొనర్పన్
చం.	పెరిఁగిన వీర్య మున్న కపి వీరులు బల్లిదుఁ డైన యంగదుం డు రణ నిమిత్త మాడిన కడుంగడు యుక్తము లైన మాటలం బెరిఁగిన విక్రమమ్మునను బెంపు వహింప ముదమ్ము యుద్దమున్ మరణ సునిశ్చి తాత్ము లయి మానుగఁ జేసిరి త్యక్త జీవితుల్
ఉ.	ఊని కరమ్ములం దరులు నున్నత శైల శిఖాగ్రముల్ ధృతిన్ వానరు లంతఁ బర్విడిరి పన్నుగ మార్కొనఁ గుంభకర్ణునిం దాను గదన్ ధరించి యమ దండ నిభమ్మును గుంభకర్ణుఁడే వానర కోటినిం దఱిమె బాఁదుచుఁ గిన్కను ధర్షణమ్ములన్
తే.గీ.	చిమ్మ దిక్కులకు నసుర శేఖరుండు వీర్యుఁడు సుమహాకాయుఁడు పృథ్విఁ బడిరి యేడు నెనిమిది వందలు నింక వేలు చెల్లచెదరి కొట్టఁబడఁగ నెల్ల కపులు
తే.గీ.	పదుగు రెనమండ్రఁ బదునార్గురఁ దనరి యిరు వండ్ర ముప్పండ్రఁ జేఁబట్టి వఱలి నమలి మ్రింగు చుండి పన్నగులను మ్రింగు గరుడి వోలెఁ బర్వెత్తుచుండెఁ దా నాల మందు
ఆ.వె.	ఊఱడిల్లి వాన రోత్తము లతికష్ట మున నలుదెసలఁ గల ఘనులు కూడి తరు గిరి వరములు వితతముగఁ గైకొని యడరి నిలిచి రంత నాజి లోన
చం.	గిరిఁ బెకలించి యున్నతముఁ గేళిని నా ద్వివిదుండు పర్విడెన్ హరిగణ ముఖ్యుఁ డంత విత తాద్రి నిభుం గని కుంభకర్ణునిన్ గురు ఘన సన్ని భాసురునిఁ గోపమునన్ విసరెన్ శిలన్ వెసన్ గురు శిల సేర కాతనినిఁ గూలెను వాని యనీక సన్నిధిన్
తే.గీ.	అశ్వ కుంజర రథముల నమ్మహా శి లాగ్రము వెస మర్దింపఁగ నన్య మొకటి యితర రాక్షస పుంగవ తతినిఁ ద్రుటిని నలఁగఁ జేసె మిక్కుటముగఁ గలఁగ సేన
కం.	పెను ఱాతి ఘాతమునఁ గూ లిన హయ సారథ్యసురుల శ్రేణి సమర మ య్యెను రక్తక్లిన్నమ్ముగఁ గన నత్తఱి ఘోరముగను గపి కృత మడరన్
కం.	నినదించుచు ఘోరమ్ముగ నని రథికు లసురులు నిజ శరావలినిఁ బ్లవం గ నిచయ మూర్ధమ్ముల నె ల్ల నంత ఖండించిరి యమ రాట్సదృశులునై
కం.	వానరులు నమ్మహాత్ములు నేనుంగుల నుష్ట్రముల ననేక హయములన్ మానక తేరుల నసురుల వే నలఁగఁగఁ జేసి రాజి వీర్యోద్ధతినిన్
కం.	హనుమంతుఁడు గిరి శృంగము లను శిలలను వివిధ తరువులను గురియించెన్ ఘను కుంభకర్ణు శిరమున వినువీథి నిలిచి ప్లవంగ వీరుం డంతన్
ఉ.	ఆ గిరి శృంగ సంచయము నంతను శూలము చేత ఖండముల్ గాఁగ నొనర్చి దీర్ఘతర కర్ణుఁడు శూరుఁడు కుంభకర్ణుఁడే వేగమ ఘోర వృక్షములఁ బెద్ద బలాఢ్యుఁడు తుంచె నన్నిటిం దాఁ గొని శూల మా హరుల దండును మార్కొనఁ బాఱె నుగ్రుఁడై
చం.	హనుమయుఁ గుంభకర్ణుఁ గని యవ్విధి వచ్చెడు వాని నంత ని ల్చెను సముఖమ్ము నందు గిరి శృంగము గైకొని కుంభకర్ణుఁ గొ ట్టె నడరి మీఱఁ గోపము పటిష్ఠపు దేహము వానిఁ గొట్టినం  దను వది రక్త మేదములఁ దద్ద మునుంగఁ జలించె యాతువే
తే.గీ.	మీఱి కుంభకర్ణుం డంత మెఱుపు తెఱఁగు మండు శూలమ్ము గైకొని  మండు కొమ్ము దనరు గిరిఁ బోలు వాఁడు గొట్టె నురమున హ నుమను శక్తిచేఁ గ్రౌంచమును గుహుని గతి
కం.	ఘన శూల భిన్న వక్షుఁడు హనుమంతుఁడు విహ్వలుఁ డయి యస్ర ముఖముతో నినదించెను లయ కాల మ్మున మేఘపు టురుముల స్వనముల తుల్యముగన్
తే.గీ.	సంతసిల్లిరి రాక్షసు లంత నార్చి రరసి వ్యథితుని హనుమను హరులు సెంది యార్తి భయ పీడితు లయి యయ్యసుర వీరు నుండి పాఱిరి విరమించి భండనమ్ము
ఉ.	నీలుఁడు నిల్పి సైన్యమును నేర్పున వానర యూధపుండు వే శైల వరాగ్రముం బెఱికి చక్కఁగ వైచెను గుంభకర్ణుపై నాలము నందు ధీమతి తదద్రి శిఖం గని కొట్ట ముష్టినిన్ శైలము ముక్క లయ్యె వెస క్షౌణినిఁ గూలె స విస్ఫులింగమై
తే.గీ.	ఋషభ శరభ నీల గవాక్షు లింక గంధ మాదనుండు వారేవురు మర్కటర్ష భులు సెలంగి పర్వులిడిరి యలుకఁ గుంభ కర్ణు మార్కొన ఘోర రాక్షసుని దెసకు
ఆ.వె.	తరుల గిరుల హస్తతల పాద ముష్టుల నమ్మహా బల హరు లంద ఱడరి క్రుద్ధు లయి కరమ్ము కుంభకర్ణునిఁ గొట్టి రెల్ల దెసల నుండి యేఁగుదెంచి
ఆ.వె.	స్పర్శ వోలె నెఱిఁగి సంఘాతములఁ గుంభ కర్ణుఁ డింత యేని కలఁగ కుండి వేగ వంతు ఋషభుఁ గౌఁగిలించి కొనియె బాహు యుగము చేత బల్లిదుండు
ఆ.వె.	ఘోర పీడన మిడఁ గుంభకర్ణుని భుజ యుగ్మ మంత వాన రోత్తముండు భీమ ఋషభుఁ డకట వెడల రక్తము నిజ ముఖము నుండి కూలెఁ బుడమి పైన
తే.గీ.	శరభు ముష్టిని మోఁకాలు సాచి నీలు హరి గవాక్షుని నఱచేత నసుర వరుఁడు గంధమాదను బదములఁ గయ్య మందుఁ  గొట్టె నింద్రారి క్రుద్ధుఁడు ఘోరముగను
కం.	ఒసఁగిన తాడనములఁ గర ము సెలఁగ మోహమ్ము రక్తము స్రవింపంగన్ వెసఁ గూలిరి హరులు ధర న లసి నఱకినఁ గింశుకమ్ముల పగిది నంతన్
చం.	పడిన హరిప్రవీరులు ప్లవంగులు వేలకొలంది యాజిలో నడరి మహాత్ము లంతట మహాసురు మార్కొనఁ గుంభకర్ణునిం దడయక యుర్కి కొర్కిరి స్వదంతములన్  గిరి సన్ని భాంగునిన్ బెడిదముగం గుభృత్సదృశ వీరులు బల్లిదు లెక్కి గాత్రమున్
ఉ.	గోరుల దంత హేతులను ఘోరుని ముష్టుల నింక జానులం గ్రూరునిఁ గుంభకర్ణుని సరోషము వానరు లార్తుఁ జేయఁగా నారయ వాన రావలిని నాతఁడు పర్వత సన్నిభుండు దే వారి వెలింగె నత్తఱి  నిజాంగ రు హాగమ పర్వ తాభుఁడై
ఉ.	కై కవఁ బట్టి వానర నికాయముఁ గ్రుద్ధత నారగింపఁగా వీఁకఁ దొడంగె సర్పముల వే తిను వానిని  వైనతేయుఁ దా నా కడఁ బోలి యంతట మహా బలవంతుని యాననం బధో లోకము వీడి యేఁగిరి హరుల్ శ్రవణమ్ముల ఘ్రాణ వీథినిన్
తే.గీ.	వానరులను భక్షింపఁగఁ బర్వత సదృ శుండు దలఁచి డెందమ్మున మెండుగ విఱి చె హరి వరుల నెల్లరఁ గినిసి కర మసుర వర్యుఁ డా కుంభ కర్ణుఁ డవార్య బలుఁడు
కం.	ధర నెల్లఁ జేసి మాంస రు ధిర సంక్లిన్నముగ నసుర ధీరుఁడు బలిమిం జరియించెను గా లానలు కరణి ఘనుం డంది మూర్ఛ కపి సైన్యమునన్
ఆ.వె.	వజ్ర హస్తు శక్రు భంగిని పాశ హ స్తాంతక సదృశము మహా బలుండు కుంభకర్ణుఁ డాజి ఘోర నిశిత శూల హస్తుఁ డపుడు వెల్గె నద్భుతముగ
తే.గీ.	ఎండిన యడవులను గ్రీష్మ ఋతువు నందుఁ గాల్చు నట్టి పావకు భంగిఁ గాల్చె నసుర వరుఁడు కుంభకర్ణుఁ డలిగి వానర వర సైన్యము నపుడు కోపాగ్ని సంచరించి
తే.గీ.	అఱచిరి వికృత స్వరముల హరులు నిహత యూధులు విగత నాయకు లుగ్ర రాక్ష సార్తులు సుభీత చిత్తులు నడలి చంపఁ  బడ శరణు జొచ్చి రా రఘు వరునిఁ గదిసి
చం.	హరులను వజ్ర హస్త తన యాత్మజుఁ డంగదుఁ డంతఁ గాంచి తాఁ బరుగిడెఁ గుంభకర్ణు దెస వారు రణమ్మున నోడ నార్చుచున్ వర గిరి శృంగ మొక్కటిఁ బ్లవంగ వరేణ్యుఁడు భీతిలంగ నా సుర తతి వైచె మూర్ధమున సూటిగఁ జూచుచుఁ గుంభకర్ణునిన్
చం.	తలఁ దగులంగఁ బర్వతము దారుణ బాధకు నోర్చుచున్ హుతా నలు వలె మండి ఘోరముగ నైరృతుఁ డింద్ర రిపుండు రేఁగఁ బే రలుక రయమ్మునం గపుని యంగదు నల్గిన వాని దిక్కు సె ల్గ లలి యెడందఁ బర్విడెను రాక్షసుఁ డార్చుచు బెట్టిదమ్ముగన్
తే.గీ.	త్రాస మొసఁగుచు వానర వ్రాతమునకుఁ  గుంభకర్ణుఁడు నినదించి ఘోరముగను వైచె నంగదు పయి మహా బలుఁడు శూల మంత రోషమ్ము సెలరేఁగ నాత్మ లోన
ఆ.వె.	వచ్చు నట్టి శూల వరమును వీక్షించి యంగదుండు యుద్ధ మందు నిపుణుఁ డంత లాఘవమున వింతగఁ దప్పించు కొనియె నేర్పు తోడ ఘన బలుండు
ఉ.	కొట్టెఁ దలమ్మునం గినిసి ఘోర త రోరము నందు రక్కసుం గిట్టి తదంగదుండు పరికించి బలమ్ముగఁ గుంభకర్ణుఁడే కొట్టిన సొమ్మసిల్లి రణ కోవిదుఁ డింపుగఁ దేఱి ముష్టినిం గొట్టె బిగించి యంగదునిఁ గూలె నతండు విసంజ్ఞ నేలపై
ఆ.వె.	పడఁగఁ దొలఁగ సంజ్ఞ ప్లవగ శార్దూలుండు నేల పైనఁ దనదు శూలమును గ్ర హించి చేరె నంతఁ గాంచి సుగ్రీవునిఁ గుంభకర్ణుఁడు పరుగు పరుగునను
ఉ.	వచ్చెడు కుంభకర్ణుఁ గని వానర నాథుఁడు పర్వతాగ్రముం జెచ్చెరఁ బట్టి గెంతుచును జేరెను బర్విడి కుంభకర్ణునిం  గ్రచ్చఱఁ గుంభకర్ణుఁడును గాంచి కపీంద్రుని సమ్ముఖమ్మునన్ విచ్చుచు సర్వ గాత్రములు వీరుఁడు నిల్చెను విఱ్ఱవీఁగుచున్
తే.గీ.	వానరుల రక్త మంటిన మేని వాని హరుల మూఁకను భక్షించి నట్టి వానిఁ  గట్టెదుట నిలిచిన కుంభకర్ణుఁ గాంచి పలికె సుగ్రీవుఁ డివ్విధి భాషణములు
చం.	ఇలఁ బడ వేసితే కపుల నెల్లరఁ జేసితి దుష్కరమ్మునుం   జెలఁగి ధ్వజమ్ముఁ దింటివె యశేష యశమ్మును బొంది తౌర యి ట్టుల మఱి యేల ప్రాకృతుల డుల్లఁగఁ జేయు తలంపు వీడుమా కలఁగక సైఁపు మీ గిరినిఁ గాయముఁ దాఁకఁగ వీఁక రాక్షసా!
ఉ.	నా విని కుంభకర్ణుఁడు ఘనమ్ముగ ధైర్య సమన్వితమ్ము సు గ్రీవుఁ డనంగ నిట్టు లనెఁ గిన్క వహించి మఱేల వాఁగెదో  నీ వరయం బ్రజాపతికి  నెయ్యపుఁ బౌత్రుఁడవే ప్లవంగమా!  యా వర వీరు ఋక్షరజు నాత్మ భవుండవు విక్రముండవై
ఆ.వె.	ఆలకించి యంత నాకుంభ కర్ణుని గిరలు సుందరంపు గ్రీవుఁ డద్రి వరము విసరె వేగ హరిపతి సుగ్రీవుఁ డది తగిలె నురమున నసుర పతికి
తే.గీ.	ముక్క లయ్యెను దూర్ణమ రక్కసుని వి శాల వక్షమ్ము దాఁకి యా శైల శృంగ మరసి  దాని విషాదమ్ము నంద హరులు మురిసి యఱచిరి రాక్షస వరులు సెలఁగి
కం.	కినిసి గిరి శృంగ ఘాత మ్మునకు నసురుఁ డంతఁ గోపమునఁ దెఱచుచు నో టినిఁ బట్టి నిశిత శూల మ శని నిభము విసరె హరీశుఁ జంప రయమునన్
తే.గీ.	క్షిప్ర మెగిరి పట్టి విఱిచె నప్రమత్తుఁ డై యనిల తనూజుం డంత వేయఁ గుంభ కర్ణుఁ డట్లు శూలమ్మును  గనక దామ యుతము నిశితమ్ము దోర్బల యుతుఁడు  హనుమ
తే.గీ.	వేయి పుట్టులు బరువున్న యాయసంపు టీటె మోఁకాలిపై నిడి యిట్టె విఱువ గాలిపట్టి ఘనమ్మును గాంచి వాన రర్షభులు క్షిప్ర మందిరి హర్ష మెదల
తే.గీ.	శోక మగ్ను లయిరి రాక్షసులు భృశమ్ము భగ్న శూలము వీక్షించి వానర వర సైన్య మెల్ల దిశల నుండి సంతసమున వచ్చి నినదించి పూజించెఁ బవన సుతుని
చం.	అని నసు రాధినాథుఁడు మహాత్ముఁడు  గాంచి ప్రభగ్న శూలముం గొని వెస లంక నున్నపెను కొండఁ గనంబడు శృంగ మంతఁ గొ ట్టెను బ్లవ గాధినాథునిఁ గడింది బలమ్మున భాను సూనుఁ డా ఘనుఁడు వినష్ట సంజ్ఞుఁ డయి గ్రన్ననఁ గూలెను దూఁగి నేలపై
తే.గీ.	రక్కసు లఱచిరి మురిసి మిక్కుటముగఁ గదిసి ఘోర వీర్యునిఁ బ్లవంగ పతిఁ గుంభ కర్ణుఁడు గ్రహించి సుగ్రీవుఁ గరములఁ గొని పోయె ఘోరానిలుండు మబ్బును గొను క్రియ
చం.	వెలిఁగెను గుంభకర్ణుఁడు సుభీమ తనుండు  మహా ఘనాభు న ట్టులఁ గొని పోవు చుండఁగఁ బటుత్వమునం గపి కోటి నాథునిన్ సలలిత మేరు సన్నిభుఁడు సక్కఁగ నుచ్ఛ్రిత శృంగ యుక్త సం చల దభిరామ మేరు గిరి సన్నిభమై యసురప్రభుం డటన్
కం.	చనె వీరుఁ డెత్తికొని పొగ డ నసుర వీరులు తనను నడరుచుం గపినా థుని గ్రహణ మరసి త్రిదశులు నినదింపఁగ నచ్చెరువున నెమ్మిని వినుచున్
తే.గీ.	ఇంద్ర సన్నిభుఁ గొని వానరేంద్రు నంత నింద్ర సమ వీర్యుఁడు దలంచె నితఁడు నిహతుఁ డైన రాముని తోడుత వానర బల మెల్ల సమసి నట్లని మది నింద్ర రిపుఁడు
ఉ.	వానర సేన నట్లు గని పర్విడు చుండఁగ నిందు నందునున్ వానర నాథు నవ్విధము పట్టి చనంగను గుంభకర్ణుఁడే వానర వర్యుఁ డా హనుమ పన్నుగ ధీమతి దల్చె నిట్టులన్ నే నొనరింప నే పనిని నెమ్మి సెలంగు నొనర్తు న్యాయ్యమున్
ఉ.	శైల శరీర మూని వెసఁ జంపుదు నాజిని రాక్షసాధముం  గూలఁగఁ గుంభకర్ణుఁడు సుఘోరపు ముష్టిని బల్లిదుండు కా లాలయ మాశ్రయింపఁ బ్లవగాధిపుఁ డంత విముక్తుఁ డైనచో  మేలుగ నోల లాడుదురు మేటి ప్లవంగులు హర్ష వార్ధినిన్
తే.గీ.	అయిన నితఁడు సమర్థుఁడ యమర పన్న గాసు రాదుల బంధితుఁ డైన స్వయము గ విడి పించుకొనంగ శంకఁ గన నిందు శైల ఘాతమునఁ గృశించె సంజ్ఞ సుంత
ఆ.వె.	తెలివి నెల్లఁ బడసి చెలువముగ ముహూర్త కాల మందుఁ దనకుఁ గపి వరులకు నేది హితమొ దాని నింపుగఁ జేయఁ గ లం డితండు లేచి ప్లవగ విభుఁడు
ఆ.వె.	హానికర మగును మహాత్ముని కీర్తికిఁ  నప్రియమ్ము నగును క్షిప్ర మేను ముక్తుఁ జేయ బంధమున నుండి వాన రా ధిపుని సత్వవంతు ధీర వరుని
ఆ.వె.	కాన వేచి యుందుఁ గాల మొకింత కో రి విభు విక్రమమ్ము తివిరి చెదరి నట్టి ప్లవగ సేన నాశ్వసింపఁ దొడంగు వాఁడ నంత దనుక భద్ర గతిని
కం.	హనుమంతుఁ డిట్లు చింతిం చి నెమ్మనము నందుఁ గపుల శ్రేష్ఠుఁడు హరి  సే నను స్థిరముగ నిలుపం జా గెను దిరిగి సమగ్ర ముచిత గిరలం బ్రీతిన్
ఉ.	చేరెను లంక యయ్యసుర శేఖరుఁ డంత హరీంద్రుఁ గొంచు నా వీర వరేణ్యుఁడుం గదల వీథుల నిండ్లను గోపురమ్ములం బౌరులు నిల్చి పుష్పచయ వర్షమునుం గురియించుచుం దమిన్  గారవ మొప్ప లాజలు సుగంధము లింపుగఁ జల్లుచుండఁగా
తే.గీ.	లాజ గంధోదకమ్ముల రాజ గతుల చల్లఁదనమున హరిరాజు సంజ్ఞ నంది యమ్మహాబలుండు దలంచె నరసి వీథిఁ బల్మఱు నసురు భుజముపై వఱలు చుండి
తే.గీ.	పట్టు వడఁగ నే నకట యిప్పట్టు నందుఁ జేయు నట్టి కార్యం బెద్ది చింత సేసి యెయ్యది ప్రియము కపులకు హితము నగునొ నయ్య దొనరింతు నింపుగ నడరి యిపుడు
చం.	తలఁచి ప్లవంగ రా జిటులఁ దద్బలసూదను శత్రు నంత గో రుల నిశితమ్ములం జెవుల రూపునడంచి రదమ్ములన్ వెసం బలుమఱు కొర్కి నాసికను బాద యుగమ్మునఁ బార్శ్వ యుగ్మముల్ గలవర మందఁ జీల్చి ఘన కాయుని నార్తునిఁ జేసెఁ గ్రుద్ధుఁడై
తే.గీ.	కుంభకర్ణుండు హృత కర్ణ ఘోర నాసి కుండు నఖ దంత సువిదారితుండు శోణి తార్ద్ర గాత్రుండు కుపితుండు హరి వరేణ్యుఁ బుడమిపై వైచి పీడించె నడుగులఁ బగ
ఆ.వె.	భీమ బలుని చేతఁ బృథ్విని నలుపఁ బ డు నసురగణ ఘాతుఁడు జవ మూని బంతి వోలె నెగిరి యంత సుగ్రీవుఁడు సేరె రాఘ వేంద్రు చెంత కలరి
కం.	విగత నసా కర్ణమ్ముల నగపడె నా కుంభకర్ణుఁ డప్పుడు సెలయే ళ్ల గములతో గిరి వలె రుధి ర గాత్రుఁడు మహా బలుం డరయు వారలకున్
ఉ.	ఆతఁడు భీమ రూపుఁడు మహాంగుఁడు గక్కఁగ శోణి తార్ద్రుఁడే యాతత మస్రముం గినుక నంచిత కాల మయాంజ నాభుఁడై యా తఱి సంధ్యయం దడరు నభ్రము భంగిని వెల్గె వింతగన్ వే తలఁచెన్ రణమ్మునకు వీరుఁడు పోవ మనమ్ములో ధృతిన్
తే.గీ.	ఏఁగ సుగ్రీవుఁడు సుర రాజేంద్ర రిపుఁడు కుంభకర్ణుండు రణమునకుఁ జనెఁ దిరిగి యాయుధ విహీనుఁడ నని తా నాత్మ నెఱిఁగి రౌద్రుఁడు గొనె ఘోరపు ముద్గరమ్ము నంత
కం.	పురమును వీడి మహాత్ముఁ డ సురుండు భక్షించెఁ బ్లవగ శూరుల నాజిం బరఁగి యుగాంతమునఁ బ్రజా లి రయమ్మునఁ గాల్చు వహ్ని లీలఁ జెలఁగుచున్
తే.గీ.	ఆఁకలి రుధిర మాంస రతాత్ముఁ డాజిఁ జేరి వానర సైన్యమ్ము మూర మోహ మసుర ఋక్ష ప్లవగ పిశా చాలిఁ దినఁ దొ డంగెను యుగాంత మృత్యు వడరు విధమ్ము
కం.	ఒకరి నిరువురను ముగ్గుర నిఁకఁ బెను సంఖ్యులను హస్త మేకమ్మునఁ బ ట్టి కపుల రాక్షసులను గూ డి కినిసి వక్త్రమ్ములో వడి వడిం జొనిపెన్
ఉ.	కాఱఁగ రక్త మేదములు కాయము నుండి మహీధ్రమౌళులన్  మీఱుచుఁ గొట్టు చుండఁగను మేటి కపుల్ తిన వారి నాతఁడే బాఱిరి రాఘవేంద్రు దెస వానరు లెల్లరు భక్ష ణార్తులై తూఱి దళమ్ముఁ బర్విడెను దోరము తించును గుంభకర్ణుఁడే
ఆ.వె.	ఏడ్గుర నెనమండ్ర నిరువండ్ర ముప్పండ్ర నూర్గుర నసురుల ఘనుండు కుంభ కర్ణుఁ డడరి పట్టి కరములఁ బర్విడు      చుండె నాజి మ్రింగు చుండి హరుల
తే.గీ.	అంత మేదో వపా శోణి తార్ద్ర గాత్రుఁ డసుర వరుఁడు శ్రవణముల యందుఁ జిక్క నాంత్ర మాల సుతీక్ష్ణ దంష్ట్రుండు కురిసె శూల వర్షమ్మును యుగాంత కాలు వోలె
తే.గీ.	అంత సౌమిత్రి శత్రు బలార్దనుండు సేసె యుద్ధమ్ము క్రుద్ధుఁడై చేవ మీఱఁ బర పురంజయుం డపు డేడు శరము లేసెఁ  గుంభకర్ణుపై నమ్ములు గురిసె నింక
తే.గీ.	అసుర నిశ్శేష మొనరించె నార్తి సెంది యస్త్ర జాలము నంతట నలిగి కరము బల్లిదుఁడు సుమిత్రానంద వర్ధనుండు నింపెఁ గనక మయ కవచం బంప గమిని
తే.గీ.	పీడ్య మానుఁడై శరముల వెలిఁగెఁ గుంభ కర్ణుఁ డభ్ర మగ్నప్రభాకరుని కరణి స్వర్ణ మయ భూషణమ్ముల వాఁడు నల్ల కాటుకను బోలు నట్టి యంగమ్ము వాఁడు
కం.	కని రాక్షసుండు లక్ష్మణు ననియె ననాదరమున గిర లభ్ర నిభ మహా స్వనముల నీ వభయము ని ల్వ నా యెదుటఁ దెలిసె నీ పరాక్రమ మెల్లన్
ఉ.	అంతకుఁ గష్టహీనముగ నాజి జయించెడు నాదు చెంతఁ గా లాంతకు భంగి హేతువుల నంచిత మూని చెలంగు వానితో సుంత భయమ్ము లేక యతి శూరత నిల్చితి యుద్ధ మీయఁగా నెంతయొ పూజ కర్హుఁడ వహీన పరాక్రమ! నాకు లక్ష్మణా!
చం.	అమరులఁ గూడి వెల్ల గజ మంచిత మెక్కి రణమ్ము నందు ని ల్వ మును నెఱుంగ నోపఁ డల వాసవుఁ డేనియు నా సమీప మం దు మనుజ వీర! నిన్ను గనఁ దోరపు విక్రమ వంతు నిట్లు మో ద మడరె నా కనుజ్ఞ నిడు తత్క్షణ మేఁగ నెదిర్ప రామునిన్
తే.గీ.	చెలఁగ వీర్య బలోత్సాహములు రణమున నీకు లక్ష్మణ! మురిసితి నేను రాము నొక్కని వధింప నెంతు నా యొక్కఁడు మర ణింప హతు లెల్ల రంచుఁ దలంప నగును
ఆ.వె.	నర వరుండు నణఁగ నా చేతఁ దక్కిన వారు ధైర్య మూని వీరులు నిలి చిన రణమున నాదు సేన చేతన వధి యింపఁ జేయు వాఁడ నింక నేను
కం.	పలికిన నడరఁగఁ దనదు స్తు తులు రాక్షసుఁ డాలకించి దుర్వాక్యములం  బలికెను సౌమిత్రి గిర లి టుల నవ్వడరంగ వీరుఁడు నిజాస్యమునన్
చం.	పడసిన పౌరుషమ్మునను బల్కెద వెవ్విధి శక్ర ముఖ్యులుం గడఁగి సహింపఁ జాల రని కయ్యమునం దది యెల్ల సత్యమే యెడఁదఁ దలంప నన్య గతి నిప్పుడ దృష్టము నీదు విక్రమం బడరిన దెల్ల దాశరథి యద్రి నిభం బిట నిల్చెఁ గాంచుమా
ఉ.	మేటి మహాత్ము లక్ష్మణు నమేయ బలాఢ్యు గణింప కంతటన్ దాఁటి సుమిత్ర పట్టి నని దాశరథిం గని కుంభకర్ణుఁ డా రాట మొకింత నందక పరాక్రమ వంతుఁడు పర్విడెన్ వెసం బాటవ మొప్ప మేదిని యవారిత రీతినిఁ గంప మందఁగా
ఉ.	కూరిచి రౌద్ర మస్త్రమును ఘోరము నమ్ముల రాముఁ డంతటన్ వీరుని కుంభకర్ణు నెద భేదిల వేయఁగ బాణ ఘాతికిన్  నోరిని నిప్పు రవ్వ లవి నొవ్వ కరమ్ము బయల్పడెన్ మహా దారుణ రీతిఁ గ్రుద్ధుఁ డయి దాడి యొనర్పఁగ వచ్చు వానికిన్
ఆ.వె.	రామ బాణ తప్త రాక్షసుం డఱచుచు ఘోరముగఁ బరువిడెఁ గుంభకర్ణుఁ డాగ్రహమ్ము నూని హరుల నెల్లం బాఱఁ జేయు చుండి యని నమేయ బలుఁడు
చం.	విరివి నురమ్ములో నెమలి పింఛపు టమ్ములు నాఁట చేతిలోఁ బరఁగు గదాయుధంబు ధరపైఁ బడె జాఱి మహాయుధమ్ములున్ ధర పయిఁ గూల శేషములు దాను నిరాయుధుఁ డంచు నేరుచుం  గరముల ముష్టి ఘాతములఁ గయ్య మొనర్చెను ఘోర రీతిగన్
కం.	శర విద్ధాంగుఁడు తడియ రు ధిరమ్మును భృశముగ నసుర ధీరుఁడు కార్చెన్ గిరి సెలయేళ్ల స్రవించెడు కరణినిఁ గాయమ్ము నుండి కదనము నందున్
ఆ.వె.	తీవ్ర కోపమున రుధిరమున మూర్ఛితుం డై ప్లవగుల నింక నసుర వరులఁ నారగించుచు నసు రాధినాథుఁడు పరు గిడుచు నుండె నాజి వడి వడిగను
చం.	గిరి వర శృంగ మొక్కటినిఁ గేల గ్రహించి పరాక్ర మోద్ధతిన్ నరవరుఁ దాఁక రాఘవుని నైరృత పుంగవుఁ డంత వైచెఁ దా నరసి గిరీంద్ర శృంగము మహాత్ముఁడు దాఁకక మున్న రాముఁడే   శరముల నేడిటన్ విఱిచె సత్వర మూని ధనుస్సు నింపుగా
తే.గీ.	రాముఁ డంత ధర్మాత్ముఁడు భీమ శృంగ మును బసిడి యమ్ముల నొనర్చె ముక్కలుగను బుడమిఁ గూలుచు నాశృంగము పడి రెండు నూర్ల హరులపై ధర పైకి నూఁకె వారి
తే.గీ.	పరి పరి విధములఁ దలంచి వడి వధింప నసురు ధర్మాత్ముఁడు  వలికె నగ్రజుఁ గని లక్ష్మణుం డిట్లు మద మీయ రక్త గంధ మెఱుఁగఁడు దనవారిఁ బరుల నియ్యసురుఁడు
తే.గీ.	రాజ! తిను చున్న వాఁ డెల్లర నెఱుఁగక యు చిత మగు నితనిపై కెక్కి శీఘ్రమ హరు లెల్ల నిలువ యూధప ముఖ్యు లెల్ల రన్ని దిశల నితనిఁ జుట్టి తనర ధృతి వహించి
ఆ.వె.	అట్లొనర్ప భార మధికమ్ము గాఁగ దు ర్మతి ధరాతలమునఁ బ్రాకుచుండి ప్లవగు లన్యుల నిఁక వధియింప నేరఁడు రాక్ష సేంద్రుఁ డాజి  రాఘవేంద్ర!
కం.	విని రాకుమారు ధీమం తుని వచనమ్ములు కడింది తోషమున హరుల్ ఘనదేహుఁ గుంభకర్ణునిఁ  గని యధిరోహించి రంతఁ గ్రన్నన ధీరుల్
కం.	ఎక్కిన వానర గణమున్ మిక్కిలి రయమున విదుల్చె మించిన కినుకన్ గ్రక్కున రక్కసుఁ డరయఁగ   నక్కరి పాలకుని దుష్ట హస్తి విధమునన్
చం.	కని పడి నట్టి వానరులఁ గాయము నుండి రఘూద్వహుండు వా ని నెఱిఁగి రోష యుక్తుఁ డని నెమ్మది రక్కసుఁ గుంభకర్ణునిం గను లరుణమ్ము దాల్పఁ దన కన్నులఁ గాల్చు విధమ్ము క్రుద్ధతం గని పరువెత్తె హర్ష మొసఁగం గపి కోటికి వేగ తద్దిశన్
తే.గీ.	సుదృఢమైన నారి గలట్టి సురుచిర ధను వూని కనక మయమ్మును భుజగ కల్ప మును నిబద్ధ తూణాంబక మూర్తి యుఱికె నాశ్వసించుచు రాముఁడు హరుల నెల్ల
తే.గీ.	లక్ష్మ ణానుచరుండు సప్లవగ పరమ దుర్జయుండు బలాఢ్యుండు దురము నందుఁ గదలి కాంచెఁ గిరీటి రక్త తను రక్త నయనుఁ గుంభకర్ణు రిపు గణఘ్ను బలుని
సీ.	మత్త కుంజర నిభామర్షు విద్రావిత హరికోటిఁ గ్రుద్ధుని హరినికాయ మార్గణ రతుని సమస్త రాక్షస గణావృతు వింధ్య మందరాభ తనుఁ గాంచ నాంగద భూషణు నస్ర సుస్రావి తాస్యుని వర్ష కాల పయోధర సదృ శోత్థితు రాక్షస యోధవర్యుని వానరానీక మర్దను నంతక నిభు
తే.గీ.	రక్త సిక్త శ్రవణముల రసన నాకు వానిఁ గుంభకర్ణుని ఘోర వహ్ని భంగి నడరు వాని వీక్షించి మహాత్ముఁ డంతఁ జఱచెఁ గార్ముకమును రామచంద్రుఁ డడరి
కం.	వినిన ధనుర్ఘోషను సై ప నొల్లక యసుర వరుండు పర్విడె నంతన్ మనుజేంద్రు మార్కొనంగ ర ఘునాథ పుంగవుని మీఱఁ గోప మెడందన్
కం.	కని వాతోద్ధత మేఘ ని భుని ఫణిరాజ సమ భాహు భూధర సదృశున్ ఘన రాక్షసు నుఱుకు నతని ననెఁ బల్కులు కుంభకర్ణు నా రాముఁ డిటుల్
తే.గీ.	రమ్ము రాక్షస! మది విచారమ్ము వలదు నిలిచితి ధనువు ధరియించి నెమ్మి నిచట రాక్ష సాంతకునిగ నన్నరయుమ యొక ము హూర్తమున విచేతనుఁడవై వర్తిలుదువు
కం.	నవ్వెను రాముఁ డని యెఱిఁగి యవ్వర రక్షః పతి వికృ తాభిరుతములన్  దవ్వులకుఁ దఱిమి హరులను నొవ్వక రాఘవునితో ఘనుం డనె గిరలన్
తే.గీ.	హరుల హృదులు పగులు రీతి నా యుఱుములఁ బోలు మాటల రాఘవ! వాలి గాను  ఖర కబంధ విరా ధాద్యసురులు గాను  గాను మారీచుఁడను గుంభకర్ణుఁడ ననె
కం.	కను నా ముద్గరమును న ల్లని యినుమునఁ బరిఢవిల్ల రణమున నసురుల్ మును దేవతలును నా చే తను దీని వలన విజితులు దారుణ రీతిన్
మ.	చెవులున్ ముక్కును నాకు లేవని మదిం జింతించుచున్ నన్నగౌ రవ దృష్టిం గన  నీ వనర్హుఁడవె యల్పంబైన క్షోభిల్ల నా కివి లేకున్నను జూపు నీ బలము నో యిక్ష్వాకు శార్దూల! నా దు వపో భాగము లందు దానిఁ గని నిం దూర్ణమ్ము భక్షించెదన్
చం.	అన విని కుంభకర్ణుని మహాసురు వాక్యము లంతఁ బుంఖముల్ దనరెడు తీవ్ర మార్గణ వితానము గుప్పెను రాముఁ డైననున్  వనరఁడు కుంభకర్ణుఁ డట బాధ వహింపఁడు  దాఁక వజ్ర పా త నిభము దేహమున్ సుర వితాన రిపుం డతి విస్మయమ్ముగన్
తే.గీ.	సాల తరు లే శరమ్ములఁ గూలె నపుడు వాలి యే మార్గణమ్మున నేలఁ గూలె నవియె వజ్ర నిభాంగుని నసురుఁ గుంభ కర్ణు బాధింప నేర వకట రవంత
ఆ.వె.	వారి ధార పగిది వపువునఁ ద్రాగుచు బాణ ధార నెల్ల వాస వారి గొట్టె రామ బాణ ఘోర వేగమ్మును ముద్గరంపు వేగమునఁ జెలంగి
తే.గీ.	ఉగ్ర వేగ ముద్గరము సమగ్ర రక్త సిక్త విద్రావి తామర శ్రేణిఁ ద్రిప్పి యుగ్ర వేగమును దఱిమె నగ్ర వాన రప్రవర సేన నెల్లను రణము నందు
కం.	విసరఁగ వాయువ్యాస్త్రము నసురుని పయి రాఘవుండు హస్త వరం బం త స ముద్గరమ్ము తెగినం బస చెడి యార్చె నసురుండు ధ్వను లంట దివిన్
తే.గీ.	రామ బాణ నికృత్తము రాక్ష సేంద్రు బాహు వద్రి శృంగాభము ప్లవగ సైన్య ము పయిఁ గూలఁగ వేగ సముద్గరమ్ము  వానరు లనేకులు విగత ప్రాణు లయిరి
తే.గీ.	భగ్న హత శేష వానర వ్రాత మంతఁ బ్రాంత మాశ్రయించి వఱల వగపు పీడి తాంగు లపుడు వీక్షింపఁ దొడంగిరి నర వీర రాక్ష సేంద్రు లొనర్చు ఘోర రణము
కం.	తెగిన కరమ్మున నిశితా సిఁ గూలిన గిరీంద్రము వలెఁ జెలఁగి కరమునన్ నగము బెకలించి ఘనముఁ బ రుగిడె నసుర నాథుఁడు నృవరు  దెసకుఁ గినుకన్
కం.	ఆ కరము స తాళ తరువుఁ గాకోదర సన్నిభమ్ము ఖండించె వెసన్ వీఁక వ రైంద్రాస్త్రమ్మును  గాకుత్స్థుఁడు వేసి చిత్ర కాంచన మయమున్
ఆ.వె.	పడెను బుడమి పైనఁ బర్వత సదృశుండు తెగిన భుజముల వడిఁ దిరుగుచు నిటు నటుఁ దరుల గిరులను బటుతర శిలల వా నరులఁ గొట్టె ఘనుఁ డసుర గణమును
ఆ.వె.	చూచి రాఘవుం డసురుని విగత బాహు నరుగు దెంచు వాని నర్ధ చంద్ర మార్గణద్వయమున మాన వోత్తముఁడు ఖం డించెఁ బాదములను మించి కినుక
కం.	పడిన వసురు పాదమ్ములు పుడమి దిశోపదిశలు గిరి భూరి బిలమ్ముల్ గడలియు లంకయుఁ బ్లవగుల  బెడిదపు టసురుల బలములు బిట్టు ధ్వనింపన్
తే.గీ.	తెగిన నిజ పాద భుజములఁ దెఱచి నోరు జ్వలిత బడబా ముఖాభము సత్వరమ్ము పర్విడెను రాఘవేంద్రుని వైపు నింగిఁ  జంద్రుని పయికి రాహువు సరణి నసుర
తే.గీ.	నింపె రాముఁ డయ్యసురేంద్రుని ముఖము నిశి తాగ్ర శరముల హేమ పుంఖావృతముల నిండ బాణముల ముఖము నేర కాడ నెట్టి గిర లఱచి సొలసె బెట్టిదముగ
చం.	కొని రఘు రాముఁ డర్క రుచి కోటి సమప్రభ నబ్జయోని దం డ నిభముఁ గాలపాశ సు విడంబన మైంద్ర మహాస్త్ర యోగముం గనక మయేద్ధ పుంఖమును గాండము మారుత తుల్య వేగముం గన దశనిప్రభా రయముఁ గ్రన్నన వైచె నిశాచరేంద్రుపై
చం.	విడువడి రామ బాహువుల వెల్గఁగఁ జేయుచు దిక్కు లన్నిటిన్ వెడలెను శక్ర వజ్ర సమ భీకర బాణము ధూమహీనమై యడరెడు వహ్ని తుల్య మయి యద్రి ని భాసురు శీర్ష మంతటం  గడు వడిఁ ద్రుంచె వృత్రు సుర కాంతుఁడు శక్రుఁడు ద్రుంచి నట్టులన్
తే.గీ.	గుండ్ర దంష్ట్రలు సంచలత్కుండలములు వెలయు కుంభకర్ణు శిరము వెలిఁగె  నిశిని నుద్భవిల్లి పునర్వసు వుండఁ జంద్రుఁ బోలి బాణ ఘాతమ్మున భువినిఁ గూల
ఉ.	కూలెను గుంభకర్ణుని సుఘోర శిరం బచలేంద్ర తుల్యమే నేలను మార్గ వేశ్మములు నిర్మిత గోపుర సాల రాజముల్ వ్రాలఁగ దొర్లి జేరి యసురప్రవరుండు హిమాద్రి తుల్యుఁడే తూలఁగ మీన నక్రములు తోయధి వేగమ దాఁకె భూమినిన్
తే.గీ.	అమర భూదేవ శత్రువు సమర మందుఁ గూలఁ బాఱెను వానర కోటి భూమి భూధరమ్ములు కదలాడె మురిసి దేవ త లధికముగఁ జేసిరి నినదమ్ము లడరి
తే.గీ.	చేరి నభము హర్షించిరి యా రఘూత్త ముని పరాక్రమమును గాంచి మునులు దేవ ఋషులు సుర గుహ్యక సుపర్ణు లెల్ల భూత ములు సయక్ష గంధర్వ ఫణు లమితముగ
కం.	భూరి మనస్విని మరణం బారసి  రాఘవునిఁ గని దశాస్యుని బంధుల్ మూరిన వ్యథతో నఱచిరి పారీంద్రము నారసిన ద్విపమ్ముల భంగిన్
కం.	దివిలో రాహు ముఖచ్యుత రవి తమము నడంచి నిల్చి రాజిల్లు నటుల్ భువిఁ జంపి కుంభకర్ణుని నృవరుఁడు హరిసేన మధ్య నెగడె ముదమునన్
తే.గీ.	సంతసించిరి వానరు లంతమంద భీమ బలుఁ డసుర వరుండు విరిసి నట్టి పద్మములఁ బోలు వదనులు భక్తిఁ బూజ లిడిరి యా దురాసదునకు నిన కులునకు
కం.	సమ రాజేయుని రాక్షసు నమర దమను గుంభకర్ణు నని సమయింపం గ మనుజ శార్దూలుం డం దె ముదము నెద వృత్రజిత్తు దేవ పతి వలెన్

 

 

ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున యుద్ధ కాండ మందు నఱువది యేడవ  సర్గము.