|
|||
|
శ్రీ
మదాంధ్ర రామాయణము బాల
కాండము. మూలము శ్రీ
వాల్మీకి రామాయణము ప్రణీతము పోచిరాజు
కామేశ్వర రావు |
శ్రీమదాంధ్ర
రామాయణము
(మూలము:
శ్రీవాల్మీకి రామాయణము)
ఉపోద్ఘాతము.
సాక్షాచ్ఛ్రీమన్నారాయణుఁడైన
శ్రీరామ చంద్రున కంకితముగా శ్రీవాల్మీకి మహర్షి విరచిత రామాయణమునకు సంపూర్ణ నిర్వచ
నాంధ్రీకరణ కావ్యముగ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమును రచింప సంకల్పించి సీతా సమేత
శ్రీరామచంద్రుని దయార్ద్ర వీక్షణముల సకల సవ్యాకరణ శాస్త్ర కోవిదుఁ డాంజనేయుని కృపా
వృష్టి భగవానుని శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి దివ్యాశీర్వచన ప్రాభవమున నేను గృతకృత్యుఁడ
నైతిని. శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున నాఱు
కాండములు నైదువందల ముప్పది యేడు సర్గములు షోడశ సహస్రాధిక పద్యములు
విరాజిల్లుచున్నవి.
కేవల
మాంధ్ర భాషలో మాత్రము విలసిల్లు నర్థ భేద సంయు తార్ధానుస్వారములను విస్మరింపక, నాధునిక
కాలమున ననాదరమునకు గుఱి యగుచున్న వ్యాకరణమున కుచిత స్థానము కల్పించి
ముఖ్యముగా విసంధి ద్రుత సంధి రాహిత్యాది
దోష ముల విసర్జించి ముందు తరముల వారికి నమ లాంధ్ర భాషా మకరందము నందఁ జేయ నెంచి
శ్రమించి చేసిన యీ బృహత్కార్యమును బండితు లాదరింతురని నా దృఢ విశ్వాసము.
లక్షణములకు
నీ కావ్యము లక్ష్యముగా భాసిల్లఁ గలదని నా నమ్మకము.
మానవమాత్రులకుఁ
బ్రమాదము లతి సహజములు దుర్నివార్యములు గనుక ననేక పర్యాయములు క్షుణ్ణముగాఁ
బరిశీలించి పరిష్కరించినను కొన్ని మదీయ దృష్టిపథమ్ము నేమఱించి యవశేషము లైనవి గోచర
మైనఁ బాఠక మహాశయులను నాకుఁ దెలియఁ జేయ మని మనవి చేసికొనుచున్నాను. వానిఁ
బరిశీలించి తదనుగుణముగా సవరింపఁ గలవాఁడను.
విబుధజన
విధేయుఁడు
పోచిరాజు
కామేశ్వర రావు
గ్రంధకర్త.
రాయపూర్.
29
-9 – 2023.
శ్రీమదాంధ్ర
రామాయణము
(మూలము:
శ్రీవాల్మీకి రామాయణము)
అవతారిక
ఇష్ట
దేవతా ప్రార్థనము:
|
శా. |
శ్రీకైవల్య
విలగ్న మానసుఁడ నై చింతింతు శ్రీరాఘవుం లోకోద్ధారుని
నిత్యసత్య సువచో రోచిష్ణు యాగావనుం గైకేయీ వచ
నానుకర్ముఁ బితృ వా క్సాఫల్య వాంఛాత్మునిన్ శ్రీకాంతా
హరణార్తి రావణ శిరశ్ఛేదైక కార్యోన్ముఖున్ |
1. |
|
|
|
|
|
శా. |
విఘ్నారణ్య
కుఠార! భక్తజన దుర్భే దావనీ వాస పా పఘ్నా!
నిర్జర పూజితాంఘ్రి యుగ! దుర్వా రోగ్ర దుర్దాంత శ త్రుఘ్నోదార
దయా రసామృత మహోత్తుంగాత్మ! షడ్వక్త్ర గ ర్వఘ్నా!
విఘ్నపతీ! నుతింతు మదినిన్ వారింప విఘ్నావళిన్ |
2. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
పద్మ సుఖాస
నాంబురుహ భావ విధాతృ సరస్వతీ ధవుం బద్మ దళాక్ష
తామరస ఫాండ జగత్రయ నిత్య రక్షకుం బద్మభ వాంగ
కోద్భవ శివప్రద చండ దశైక రుద్రులం బద్మ సు
వర్ణ నామ ముని వంద్య సురేశులఁ గొల్తు ముక్తికై |
3. |
|
|
|
|
|
చం. |
వనజ
దళాయతాక్షి నిజ భక్తజనావన సత్క్రియా రతై క నిజ
మనోరథప్రకరఁ గంజ ముఖాంబుజ వారిరాశి సం జనిత
రమాభిధాన విలసల్లలితాంబుజ హస్త హస్తి భా జన జల
భాసమాన శిరఁ జక్రధరాంగన లక్ష్మిఁ దల్చెదన్
|
4. |
|
|
|
|
|
శా. |
కైలాసాగమ
వాస వామ సు తటీ గాత్రార్ధ భాగప్రభా లీలావాస
విలాస హాస! కర వల్లీ శూల సంధాయినీ! కాలీ నామ
విశేష సంచరిత భక్తాభక్త దైత్యాలి దృ గ్బాలేందు
ప్రళయాంత కాభ వదనా! పాలింపు కాత్యాయనీ! |
5. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
విద్యల
కెల్ల దేవతవు వేద గిరార్చిత మాతృ మూర్తివే హృద్య ఫలాశ
నాక్ష కుసు మేప్సిత పుస్తక యుక్త పాణివే చోద్య
విపంచికా స్వర యశో భరి తాఖిల లోక వేదసం వేద్య
సురాళి పూజ్య పద విశ్వసృ డంగన నిల్వు
వాక్కులన్ |
6. |
|
|
|
|
|
కం. |
అనిలాత్మజున్
మహాబలు హనుమన్నామప్రసిధ్ధు
నర్కజు మంత్రిన్ ఘనునిన్
సీతాన్వేషిన్ మనోజవున్
రామ భక్త మాన్యుం దలఁతున్ |
7. |
|
|
|
|
|
కం. |
వల్మీకాంతర్గత
తను దాల్మి
ముఖామర గణ వినుత ముని వరేణ్యా కల్మష
విరహిత చిత్తా వాల్మీకి
కవీంద్ర నాదు ప్రణతులు గొనుమా |
8. |
|
|
|
|
|
|
పూర్వాధునిక
కవి కీర్తనము. |
|
|
|
|
|
|
చం. |
తలఁతుఁ
గవిత్రయమ్ము మదిఁ దల్చెద నా కవిసార్వభౌము నేఁ దలఁతును
బోతనం గవి పితామహు పెద్దన నన్య సత్క వీం ద్రుల
నుతియింతు సంస్కృత గురుప్రవరాలి స్మరింతు నెమ్మినిన్ లలితుల నేఁటి
మేటి కవిరాజుల మెచ్చి వచింతు నింపుగన్ |
9. |
|
|
|
|
|
|
కృతిపతి
నిర్ణయము. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఈ రామాయణము
దయా పారావార
రఘురామ భద్రున కెలమిన్ ధారా దత్తము
సేయుచు ధారా బద్ధ
మొనరింతు ధరణిజ కరుణన్ |
10. |
|
|
|
|
|
|
కృతికర్తృ
వంశ వర్ణనము. |
|
|
|
|
|
|
శా. |
శ్రీ
లక్ష్మీ సతి నాథు కూర్మిసుత సచ్ఛీ లాన్వ యాంభోధికిం ద్రైలోక్యాధిపుఁడై
వెలుంగు హరు మూర్ధావాసునిం బోలుచున్ మేలౌ కౌశిక
గోత్రుఁడై బుధ జనా మేయాభిమానుండునై వేలా హీనము
పోచిరాజ వనధిన్ వెల్గొందె పేర్రాజనన్ |
11. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
వానికిఁ
బుట్టె నాత్మజుఁడు పన్నుగ శేషయ నామధేయుఁడై
వానికిఁ
గల్గి రింపుగను వత్సులు నల్గురు పేరరా జిఁకన్ మానిత
రామచంద్రుఁడును మాన్యులు లచ్చన సుబ్బరాయులున్
సూనులఁ
జిన్నవాఁడు నగు సుబ్బ వరాఖ్యుఁడు గాంచె నల్వురన్ |
12. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రమ్య నందన
వరులఁ బేర్రాజు శేష గిరియు
గోపాలకృష్ణుఁ డవరజుఁ డెల్ల రకును
నరసింహమూర్తి వర తనయుండు వెలదిఁ
గాంచెను నరసమ్మఁ బేర్మి సుతను |
13. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అగ్రజుండు
పేర్రాజున కాత్మజులము మానితముగ
సుబ్బారావు నేను మఱియు రామ మోహన
రావును సోమశంక రుండు పుత్రిక
లైదుగురు కలుగంగ |
14. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
తరళ సాధ్వీ
లలామ శుద్ధచరిత సుగు ణచయ
విభ్రాజమాన వినమ్ర లలన సంతత ప్రియ భాషిణి
చారు శీల సత్యసుందరి
మాతల్లి ముత్య మెంచ |
15. |
|
|
|
|
|
శా. |
సత్యాధ్యాత్మిక
చింతనా కలిత భాస్వద్జ్ఞాన సంభావ్యుఁడున్ నిత్యోద్దీపిత
పద్య కీర్తిత మహానీలాంగ విష్ణుండు నౌ న్నత్యభ్రాజిత
వర్తనుండు స్వపురీ నాథత్వ ధౌరేయుఁ డా రాత్యామ్నాయ
విహీనునిం గొలుతుఁ బేర్రాజాఖ్య విఖ్యాతునిన్ |
16. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
మాన ధనుండు
గ్రామ జన మండిత తత్త్వ విశోధకుండు స త్సూనృత
గీతసార పరిశోధిత మానస భాసమానుఁడున్ మానిత వేద
సూక్త పరిమాణ మహోదయ కావ్య రాజ సం ధానుఁడు
సత్యవంత వర దార చరిత్ర మనంగ ధాత్రినిన్ |
17. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
మీఱి వేంకట
రామలక్ష్మి సతి కాఁగ నలరి
హిమబిందు సౌజన్య లనఁగఁ బుత్రి కా ద్వయము
గాంచి రాజశేఖరుఁ డనంగ నందనునిఁ
గంటిని గుణరత్న నిధు లనఁగ |
18. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
సేవిత బంధు
సంచయ వశీకర వేంకట రామ యుక్త ల క్ష్మీవర
నామ భూషిత సుకీర్తిత సద్గుణ భక్తి భావ సం ఘావృత శీల
సంతత నిజాత్మ విభూన్నత సక్త చిత్త సం భావిత నిత్య
దాన గుణ భాసిత కోమలి నాదు భార్యయే |
19. |
|
|
|
|
|
కం. |
ద్వ్యక్షర
పద క్షయీకృత కుక్షి
క్షేమంకర వర గోత్ర క్షిప్త త్ర్యక్షర
వాచ్య క్షి త్యా భ క్షాంత
మనో రుచి ప్రభావిత సతియే [ద్వ్యక్షరపదములు:
“నాస్తి, ఈర్ష్య, కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ మద ” ఇత్యాది
దుర్గుణములు. త్ర్యక్షర
వాచ్యములు: “కరుణ, అర్పణ, సంయతి, ప్రశాంతి” ఇత్యాది
సద్గుణములు. పద విభజనము: వర గోత్ర
క్షిప్త, ద్వక్షర పద క్షయీకృత, కుక్షి
క్షేమంకర,
త్ర్యక్షర
వాచ్య,
క్షితి
ఆభ క్షాంత ,మనో రుచి
ప్రభావిత సతియే తాత్పర్యము: మంచి
గోత్రమున నుంచబడిన ( వివాహమైన), అడిగిన లేదనుట, ఈర్ష్య
మొదలగు రెండక్షర పదములను నశింప జేసినట్టి, కడుపునకు
శుభము కూర్చునట్టి ( మంచి యాహారముతో),
కరుణ
మొదలగు మూడక్షరముల వాచ్యములు కలిగినదియు, క్షమయందు
భూసమానమైనదియు (మున్నగు సద్గుణములతోటి) మనస్సు యొక్క కాంతి చేత ప్రభావితమైన
యట్టి యామె నా భార్యయే] |
20. |
|
|
|
|
|
సీ. |
నేర్చితి
ఛందమ్ము నర్చించి భీమ శంకరు వ్రాసితిని శతకమ్ము నొకటి పౌగండ మందు
యౌవన మెల్ల కుక్ష్యర్థ మడరంగ నుద్యోగ మందు నిందు భాతృ చోదన
మంత భాసిల్ల శంకరాభరణ సమస్యా కవనము లల్ల రతి
వేంకటేశ్వర రామచంద్ర మఱియుఁ బోచిరాజ
శతకము లలరించి |
|
|
తే.గీ. |
వ్రాసి
పద్మావతీ శ్రీనివాసము ద్విప దమ్ము సుందర
కాండ మంత రచియించి తిని
తెనుఁగు భగవద్గీత తెల్లముగను వెలయ
నారాయణీయము నలరె నెలమి |
21. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
శ్రీ గణేశ
శంకర రామ రాగ నుతులు శ్రీద
బ్రతుకమ్మ పాటయు హృద్యముగను గూర్చి దైవత
శ్లోకము లర్చ నార్హ గతి నవగ్రహ
స్తుతి రచించితి ముదముగ |
22. |
|
|
|
|
|
సీ. |
ఆంధ్ర
ప్రదేశము నందలి గౌతమీ ప్రాఙ్మండలపు దొడ్డవరము నందుఁ దొలి చదువు
చదివి మలి చదు వది మామిడి కుదురు పురి మొదటి గతి నేర్చి యమలాపురమున
విద్య యొక యేఁడు చదివి యంత్ర మర్మము విజయ పురి నరసి యుద్యోగ
మణుసంస్థ నొప్పుగ నున్నత విద్యలు ననువుగఁ బేర్మిఁ బడసి పిమ్మట
నొజ్జనై విద్య గఱపితి భాగ్య నగరి నలరఁగ నాలు సంతు |
|
|
తే.గీ. |
భారతీ
సత్కృపా వర్ష పాత మంది పూనితిఁ
గవిత్వమును వ్రాయ బుధులు మెచ్చ రక్తి నుంచి
మురారిపై రాయపురిని వంత వీడి
సతము రచియింతు నేను |
23. |
|
|
|
|
|
|
షష్ఠ్యంతములు. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఇన వంశార్ణవ
సంజా తున కవనిజ
దుఃఖ చయ విదూరునకుఁ దపో ధన జన ఘన
రక్షాదీ క్షునకున్
దనుజాంతకునకు క్షోణీ పతికిన్ |
24. |
|
|
|
|
|
కం. |
రఘు
వంశోద్ధారకునకు నఘాటవీ
పరశువునకు నవనిజ పతికిన్ విఘటిత
దనుజశ్రేణి క లఘు
సత్యపరాక్రమునకు రామాఖ్యునకున్ |
25. |
|
|
|
|
|
కం. |
గుణనిధికి
నిరంతర ల క్ష్మణ
సంసేవితునకుఁ బ్రహసన్ముఖ మద వా రణ నిభ
గమనునకు స కా రణ
కోపాటోపున కసురద్విప హరికిన్ |
26. |
|
|
|
|
|
కం. |
నుత సంత తైక
పత్నీ వ్రతునకు
ధానుష్కునకుఁ గృపా తోయధికిన్ నత
మున్యాలికి విద్రా విత దను
జాసుర సదైత్య వీరావలికిన్ |
27. |
|
|
|
|
|
కం. |
ఇక్ష్వాకు
కులాబ్ధి శశికి సుక్ష్విం
కాధిప సఖునకు సుశ్లోకునకున్ సక్ష్వేళ
గళార్చకునకు సుక్ష్వే
డాభస్వర సువచో నృవరునకున్ |
28. |
|
|
|
|
|
కం. |
ఖర దూషణ
సత్రిశి రా సు రాది
హంతకు దశాస్య శోభిత లంకే శ్వర
సామాత్య స నందన వర సైన్య
వినాశకునకుఁ బరమాత్మునకున్ |
29. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అర్పణముగ
వాల్మీకి సంయమి వర విర చిత
మహాకావ్యమునకు నుచిత విధంపుఁ దెనుఁగు
సేఁతఁగ నా సేయు దివ్య కథకు రామ చరిత
కారంభ మీ క్రమము సుండి |
30. |
|
|
|
|
|
|
ప్రథమ, ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్థ
సర్గ సారాంశము: |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అలవియె
కవికోకిల వద న లపిత రామ
చరితమ్ము నవరస భరి తా మల మధు
రసమ్ము నుడువం దెలిసిన
మరియాద రఘుపతి దయఁ బలికెదన్ |
31. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
దేవ
మునీంద్ర నారదుఁడు దెల్పె సుపూజిత తృప్త చిత్తతం బావన
రామచంద్రు కథఁ బన్నుగ వేఁడఁగఁ బుట్టపుట్టువే యా వచనమ్ము
లూనుచు మహాముని యొక్క నిషాద పాతి త మ్మౌ
విహగమ్ము శోకమున నారసి పల్కఁ జెలంగె శ్లోకమై |
32. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
దేవ
గణాద్యుఁ డంత నరుదెంచి కవీంద్రున కిచ్చె బోధముం జేవయు నేర
భావములు సేతలు నింపుగ నెల్ల వారివౌ యా విధి
సత్కరించి ముని నబ్జజుఁ డాతనిఁ బ్రోత్సహించె ది వ్యావతర
ప్రకీర్తన మహా కథ రామ చరిత్ర వ్రాయఁగన్ |
33. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
శ్లోకము లిట
నిరువది నాలుగు సహస్ర ములును
షట్కాండములు సర్గము లవి యైదు వంద లడర
వాల్మీకి కావ్య మడరించి మౌని యుత్తర
కాండము మఱి లిఖించె |
34. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రామ
చరితమ్ము వైదేహి భూమిజ గుణ వర్తనము
రావణాసుర వధలఁ గూడు కథల
వర్ణించి వాల్మీకి కర్ణ పేయ ముగ రచింప రామాయణమ్ము భువి వెలిఁగె |
35. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
లవకుశులు
పాడఁ దీయఁగ రామకథను మునివరులు
పొంగి రానందమున భృశమ్ము రాముఁ డది
విని పిలిపించి రాజగృహము నందుఁ
బాడించె వారిచే డెంద మలర |
36. |
ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత
కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున నవతారిక నా సర్గ చతుష్కము.
బాలకాండము
సర్గము
5.
|
కం. |
శ్రీశా
పద్మాక్షా వి శ్వేశా
కరుణా సముద్ర శ్రిత జన రక్షా వేశా వైదేహీ
హృద యేశా
రామావతార యినకుల వర్యా! |
1. |
|
|
|
|
|
|
అయోధ్యానగర
వర్ణనము. |
|
|
|
|
|
|
చం. |
సకల ధరాత
లమ్మిది ప్రజాపతి తన్నృప వంశ జాత కో టికి జయశీల
రాజులకు ఠీవిగఁ జెల్లెను మున్పు వీరి యం ద కడలి
ద్రవ్వి నట్టి ఘనతన్ సగరుండు వెలింగె స్వీయ పు త్రకులు
సెలంగఁ తోడుగ విరాజిలి షష్టి సహస్ర సంఖ్యలన్ |
2. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రాజు
లిక్ష్వాకు వంశ విరాజమాను ల చరితమ్ము
రామాయణ రమ్య గాథ వెలసె
ధర్మము కామార్థముల వచింతు విన వలయు
నాది నుండి విద్వేష మణఁచి |
3. |
|
|
|
|
|
కం. |
కోసల నామపు
దేశ మ్మా సరయూ
నది తటమ్మునం దతి ధన ధా న్యాసమ లీలం
జక్కఁగ భాసిలు చుండెను
ముదం బపారం బలరన్ |
4. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
మానవేంద్ర
మనువు దాన నిర్మింప స్వ య మ్మయోధ్య
యనెడి యంద మైన పట్టణమ్ము
నచట భాసిల్లె నిత్యము లోక మందు
నెల్లఁ బ్రాకటముగ |
5. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పొడవు
పండ్రెండు యోజనములు వెడల్పు యోజనత్రయమై
కడునొప్పు నప్పు రమ్ము
రాజమార్గ విభజనమ్ము సుంద ర తరమై
తనరారు నిరంతరమ్ము |
6. |
|
|
|
|
|
కం. |
కుసు మావిరళ
వికీర్ణ వి లసిత మహా
రాజమార్గ లావణ్యము ని త్య సమంబు
సిక్త నిర్మల లసత్పథ నిచయ
మనోహరమ్మయి తనరున్ |
7. |
|
|
|
|
|
చం. |
దశరథ రాడ్వ
రోత్తముఁడు తద్వర రాష్ట్ర వివర్ధనుండు దా యశపు టయోధ్య
యందు నమరాధిపుఁ డా దివమందు నుండు రీ తి శుభ
నివాసియై తనరు దీప్త కవాట సతోర ణాపణ మ్ము శిత
వరాయు ధాతిశయ పూరిత యంత్ర సు శిల్ప రాజినిన్ |
8. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
సూత మాగధ జన
శోభితమ్ము నతుల సంప
దావృతమ్ము శత శతఘ్ని సంకులమ్ము
నుచ్ఛ చారుధ్వ జాట్టాల కమ్ము
పురవరమ్ము కాంతి మయము |
9. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
నర్తకీ
వధూజన వరనటు లలర నెల్ల
నుల్లసిల్ల వల్లరీ వ రామ్ర యుక్త
సుంద రారామ నిచయమ్ము సాల మేఖలయ
విశాల పురము |
10. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
లోఁతగు
కందకమ్ములు విరోధ నిరోధక దుర్గ రాజముల్ లాఁతి
దురాసదమ్ములును రమ్య తనూరుచి వాజి వారణ వ్రాత
సమృద్ధ భాసితము పట్టణరాజము గోగ ణోష్ట్ర సం జాత ఖరౌఘ
పూర్ణ మయి సంతత మొప్పు ధరాతలమ్మునన్ |
11. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
కప్పము
లిచ్చు రాజవర కాయము గొల్చుచు నుండు నచ్చటన్ మెప్పుల
ముంచి చేరుగడ మేటి నృపాలురు నుండ నమ్రులై యప్పర
దేశవాసులు సుఖాలయ వాసము సేయు చుండఁగా నొప్పు
పురమ్ము వర్తకులు నుత్తమ రీతిఁ జరించు చుండఁగన్ |
12. |
|
|
|
|
|
శా. |
ప్రాసాదమ్ములు
రత్నసత్ఖచితముల్ భాస్వంతముల్ నిత్యమున్ వాసిన్
మించును పర్వతవ్రజము శోభా రూప సంపత్తి నా వాస
శ్రేణులు సౌధ రాజములు సంభావింప నాఖండ లా వాసమ్మౌ
యమరావతీ పుర బృహత్ప్రాసాద తుల్యమ్ములే |
13. |
|
|
|
|
|
కం. |
చతురం గాకృతిఁ
బురుషులు నతివలు
సెలరేఁగు చుందు రచ్చట సతత మ్మతి కాంతి
మంత రత్న స మితిఁ గూడి
విమాన చయము మీఱును బ్రభలన్ |
14. |
|
|
|
|
|
కం. |
సమతల మం
దవిరళము గృ హములన్
నిర్మించిరి కడు నపురూపముగం దమిఁ జెఱకు
రసము వోలు జ లము
వరిధాన్యము భృశమ్మల నునిచిరి తగన్ |
15. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
దుందుభి
మృదంగ వీణాది తూర్యము లవి సెలఁగు
నిత్యము నప్పురి లలితముగను మేదినిఁ గన
నయోధ్యను మించి నట్టి నగర రాజ
మెందును లే దనంగ నిజము |
16. |
|
|
|
|
|
కం. |
సిద్ధులు
తపో బలమున స మృద్ధ
విమానముల దివిని మెలఁగిన రీతిం బద్ధతిఁ
దీర్చిన గృహముల నిద్ధచరిత
నర వరాళి యెలమి వసించున్ |
17. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
చంప
రసహాయులను నేక చరిత నరుని బాణముల నేసి
యిందు శబ్దగతి నెఱిఁగి పాఱు వారలఁ
గరుణఁ జంపక విడుతురు బాహు బల
నిపుణులు ధర్మ పరత నుండి |
18. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వాడి శస్త్ర
తతుల బాహు బలమ్మునఁ గ్రోడ వాల
సింహ ఘోర మత్త నర్దన మృగ కోటి
మర్దింత్రు వనమందు రాజసమ్ము
దనర రాజ సుతులు |
19. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అట్టి
వీరులు వేలు మహారథులు ప రాక్ర
మోపేతులు పరిపూర్ణము సెలంగు నయ్యయోధ్యా
నగర మందు నతుల విక్ర ముండు
దశరథుఁడు నివాస ముండు నృపతి |
20. |
|
|
|
|
|
చం. |
ద్విజులు
మహాన లార్చకులు వేద షడంగ విశార దోత్తముల్ సుజన
గుణప్రకాశ తను శోభిత దాన సహస్ర సత్య వా గ్భజన ర తాంతరంగ
ఋషి కల్పులు కేవల సంయమీంద్రు లా ఋజుతమ
పట్టణమ్మున వసింతురు నిత్యము ధర్మ బోధకుల్ |
21. |
ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత
కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ మందు నేనవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
6.
|
|
దశరథుని
రాజ్యమునఁ బౌరుల వైభవ వర్ణనము. |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఆగమ విదుఁ
డిక్ష్వాకు వంశాతిరథ వ రుండు
సర్వసంగ్రహ కుశలుండు దీర్ఘ దర్శి నిజ
పౌర జానపదప్రియుండు ధర్మ రతుఁడు
తేజోమయ దశరథుండు |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
క్రతుల కర్త
వశి మహర్షికల్పుఁడు త్రి జ గద్విశిష్టుఁడు
రాజర్షి ఖండిత రిపు సంగత సఖుఁడు
బలశాలి సంపదల ని ధు లితరములఁ
గుబే రేంద్ర తుల్య విభుఁడు |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
దశరథుండు
నిలిచి యయోధ్యా పురమ్ము నందుఁ
బాలించె జగమును సుందరముగ విక్రముండు
మనువు మున్ను విశ్వ మెల్ల నేలిన
విధమ్మున వసుమతీశుఁ డలరి |
|
|
|
|
|
|
కం. |
పురమును
బాలించెను రఘు వరుండు
ధర్మార్థ కామ పద్దతు లలరన్ వర
సత్యసంధుఁ డింద్రుఁడు పుర మమరావతి
భృశమ్ము పోషించి నటుల్ |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఆ పుర రాజ
మందు నరు లందరు హృష్టులు ధర్మచిత్తులున్ దీపిత
సర్వవిద్యులును దృష్టులు స్వీయ ధనాది భూతులన్ రూప విలాసవంతులు
నలుబ్దులు సంతత సత్యవాదులే చూపఁగ నల్ప
సంచయులఁ జోద్యము ధాన్య గవాశ్వ హీనులన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
కన గృహస్తు
లసిద్ధార్థుల నట నరుదు కారు కాములు, లోభులు
కారు క్రూర నరు
లవిద్యులఁ గాంచము నాస్తికులును లే రయోధ్యా
నగర మందుఁ బౌర వరుల |
|
|
|
|
|
|
కం. |
నర నారు
లెల్ల వారలు వర ధర్మ
గుణాత్ము లమల భావులు మున్యా భ రుచిర
నియతాత్ము లుదిత వర
వృత్తాతిశయ శీల వంతులు సుమ్మీ |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
లేక సుకుండలమ్ములును
లేక కిరీటము లింపు దండలున్ లేక యనల్పభోగులును
లేక శుచిత్వ శరీర లేపనా నీకము లేని
వారలను నిత్య సుగంధము లేని వారలన్ వీఁకను గాంచ
దుర్లభము వీనిని నెన్నఁడు వేచి చూచినన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
విమల భోజ
నాతృప్తు నీవి యలవడని వాని నంగద
హారము లూన నట్టి వాని
నింద్రియ లోలుని వర కరాభ రణ
విహీనునిఁ గాంచ దుర్లభము పురిని |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
కన
మనాహితాగ్నుల నరయ మల్పుల యష్ట కాని
వాని నరయ లేము కనము చోరుల
వెదకంగ నామ్నాయ సం కరుల నా
యయోధ్యఁ గాంచ రాదు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
నిజకర్మ
నిరతులు నిరత ము జిత
నిజేంద్రియులు దానము నధీతులలో ద్విజ
పుంగవు లుంతురు తమి నిజ
దానగ్రహణ నియతి నెఱపుదు రెపుడున్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అపుడు
నాస్తికు లనృ తాశక్తులు నసూయు లు నలతి
చదువరులఁ గనము నెచటఁ బండితు లట
కాని వారిని వీక్షింపఁ దరము కాదు
నగర వర మయోధ్య |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
లే రహో
షడంగమ్ములు నేర కచట లేరు
దానపరులు కాని వారు భృశము లేరు దీనులు
వ్యధితులు లేరు చిత్త మణఁగి నట్టి
వారెవ్వరు నవని సురులు |
|
|
|
|
|
|
చం. |
పురుషుల
స్త్రీల యందుఁ గనఁ బుణ్యతమంపు టయోధ్య లే రహో సిరిమితి
మీఱకుండను వచింప నిజమ్ము కురూపు లెచ్చటన్ గురుతర
రాజభక్తి మదిఁ గూడని వారలఁ గాంచ శక్యమే పురమున
నాల్గు వర్ణములు మూరు సు రాతిథి నిత్యపూజలన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఎల్లరు
కృతజ్ఞులె వదాన్యులె యమితమ్ము శూరులు
పరాక్ర మోగ్రులు పోరులందు ధర్మసత్య
సంశ్రితులును దార పుత్ర పౌత్ర వంత
చిరాయులు పట్టణమున |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
క్షత్రియులు
వినయులు కరము విప్రులకును క్షత్రి
యానుచరులు కాంచ వైశ్య వరులు
శూద్రులు గొలుతురు కులత్రయమును స్వీయ ధర్మ
రతులు వీర లెల్ల |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
మున్ను
ధీమంతుఁడు మనువు పురుష పుంగ వుండు
పాలించె నెవ్విధి భూతలమ్ము నట్లు
నిక్ష్వాకు నాథుండు నప్పురమ్ము నేలె దశరథ
రాజ వరేంద్రుఁ డలరి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అగ్ని
సన్నిభ యోధ వరాగ్ర గణ్యు లు నిపుణులు
దృఢచిత్తులు ఘనలు నిండి యుండ్రు వర
ధనుర్వేదజ్ఞు లుద్ధతి గుహ లోని
సింహముల పగిది రోష మడర |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పురము పూర్ణ
మయమ్ము కాంభోజ దేశ బాహ్లిక
వనాయు సింధుజ పరమ హయ ని కాయముల
దేవపతి తురగ సదృశమ్ము తనరు నిజ
దేహకాంతుల దర్ప మడర |
|
|
|
|
|
|
మ. |
పరిపూర్ణమ్ము
పురమ్ము వింధ్యగిరి రాడ్భావేభ జాలమ్ములన్ వర హేమాగ
తలోద్భవద్విప వరవ్రాతమ్ములన్ మత్త దా న రసాపూర
బలాన్వితాద్రి నిభముల్ నాకేశ మాతంగ వం శ
రుహేభేంద్ర మహాంబుజాన్వయ ఘనాశా దంతి జాతమ్ములన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భద్ర మృగ
మంద్ర గజములు భద్ర మంద్ర మృగ
కులేభములు మఱియు మేలి భద్ర మంద్ర
భద్రమృగ మఱియు మంద్రమృగపు మత్త గిరినిభ
ద్విపములు నిత్తె ముండు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
సు పురం
బయోధ్య యెచ్చట నృప
దశరథుఁడు వసియించి కృప నేలెనొ పెం చి పురి
వెలి యోజన యుగ మ ది పరగె
భువి సార్థకంపుఁ దిరు నామంబై |
|
|
|
|
|
|
కం. |
తారల శశాంకు
క్రియఁ బర వీరుల నణఁచి
దశరథుఁడు పృథ్వీపతి తా ధీరవరుఁడు
తేజస్వియు మూరి
సురుచిరముగ నేలెఁ బురము నయోధ్యన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
పాలించె
నింద్ర సముఁడు నృ పాలుఁ
డయోధ్య దశరథుఁడు భవనముల నరుల్ వే లలర
శుభమ్ముల ద్వా రాలు దృఢపు
గడియలఁ దనరంగ నయముగన్ |
|
ఇది శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత
కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ మందు నాఱవసర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
7.
|
|
దశరథుని
యమాత్యుల గుణగణ వర్ణనము మఱియు రాజ్య వైశిష్ట్య వర్ణనము. |
|
|
|
|
|
|
మ. |
ఛవిమద్దేహులు
రాఘవేంద్రు సభ నిక్ష్వాకు క్షితీ శానుర క్త
వరామాత్యులు సద్గుణాన్వితులు మంత్రజ్ఞేంగితజ్ఞుల్ సత మ్ము
విశేషంపు హితంబుఁ గూర్పఁగఁ బ్రియంబుం జేయ నాసక్తులై భువిఁ
బాలింప సహాయులై నిలుతు రా భూనాథ మోదంబుగన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వీరుఁడు
యశస్వి కతనికి విమలమతులు మంత్రు
లెనమండ్రురు పుడమి మగని పనుల రక్తి సతము
చెలఁగు వారు రాజభక్తి నెఱపు వారు
కలరు పురిని నరయంగ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వీరు ధృష్టి
జయంతుఁడు విజయుఁ డను న తండు
సిద్ధార్థుఁ డర్థసాధకుఁడు మఱి య శోకుఁడును
మంత్రపాలుఁడు చొప్పడఁగ సు మంత్రుఁ
డష్టమమున నష్ట మంత్రు లయిరి |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఇంక నితర
మంత్రు లెలమి మర్యాద లం దిరి వశిష్ఠ
వామదేవు లనఁ బు రోహితు
లిరువురు గురువులై తనరుదురు దశరథుండు
కోర ధరణి సురులు |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
విద్యల యందు
దిట్టలు ప్రవీణులు శాస్త్రచయమ్ము నందు వా రాద్యులు
కీర్తిమంతుల మహాత్ములు లజ్జ వహింత్రు హీన దు ష్టోద్యమ
కర్మ రాశి ధృఢు లుత్తమ చిత్త బలమ్ము నందు దు ర్భేద్య
నిజేంద్రియమ్ముల స లీల నియంత్రణ చేసి రింపుగన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
చెప్పినదె
చేయు వారలు గొప్ప యశము
తేజ మింక గురు సహనము లం దొప్పెడు
వారు ప్రణిహితులు నెప్పుడు
చిరునవ్వుల వచియింతురు సుమ్మీ |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
కోపము చేతఁ
గాని మఱి కోరి ధనమ్మును గామ మెంచియే నోప
రసత్యపుం బలుకు నొక్కటి నెన్నఁడు వారు పల్కఁగం బాపులు వైరు
లింకఁ దమ పౌరులు చేసిన చేయు నట్టివౌ యే పను లైనఁ
జేయునవి యెల్లను వేగుల చేత విందురే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
వ్యవహారమ్ములఁ
గుశలులు వివృత
స్నేహమ్మున విరివి పరీక్షితులే కవియ సమయము
సుతుల నై న విడవ
రెన్నండు దండనము లిడ కుండన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
బల కోశ
సంగ్రహమ్ములఁ గల దింపగు నైపుణమ్ము
కరముగ దోష మ్ములు లేక
నరులఁ గడు నహి తుల నైనఁ
జలమున శిక్షితులఁ జేయ రిటన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వీరు
లుత్సాహ వంతులు వినుత రాజ శాస్త్ర
పాలకులు సతము సజ్జనులను దేశ వాసులను
శుచులఁ దివిరి యుచిత రీతి
రక్షించు వారలె ప్రీతి తోడ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
బొక్కసమ్ము
నొప్పింపక భూసుర నృప వర్గమును
దమి నింతు రనర్గళమ్ము తీక్ష్ణ
శిక్షలు పరికించి తెల్లముగను బురుషుల
బలాబలమ్ములు జరపు చుంద్రు |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
విమలు లేక
బుద్ధి విషయమ్ము శాసింప నగర మందు
నైనను గురు దేశ మందు నైనఁ
గాంచ మెందు గాలించిన ననృత వాదు
లైన యట్టి జనుల |
|
|
|
|
|
|
కం. |
పరదార రతులు
దుష్టులు నరు లుండ
రచట నిజమ్ము నగ రావళిలోఁ బురవరము
గూడి సకలం పు
రాష్ట్రము ప్రశాంత మలర మూరును సతమున్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వస్త్ర వేష
గతుల వా రలరుచు శీల వంతులు దశరథ
నృపతి హితమ్ము గోరి
రాజతంత్ర కోవిదు లెల్లరు జాగరూకు
లౌచు సతము నుంద్రు |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
పెద్దల గుణ
చయము వీక్షించి కైకొని విక్రమమున
వినుత వీర వరులు నెగడ స్వీయ
బుద్ధి నిశ్చయమ్ము ప్రసిద్ధు లన్నిటఁ బర
భూము లందు భృశము |
|
|
|
|
|
|
చం. |
వినుతులు
సంధి సంగర వివేకములందు ధరాతలమ్మునం దనరుదు
రెల్ల సంపదలఁ దాతల కాలము నుండి యింపుగన్ ఘనులు
రహస్యపాలనను గమ్ర బుధానులు నీతికోవిదుల్ మినుకులు
తియ్యనై చెలఁగు మీఱఁ బ్రియమ్ము విశుద్ధ చిత్తతన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఇట్టి
యమాత్యులు నిత్యము చుట్టి
కొలువ దశరథుఁడు వసుంధర నంతన్ దిట్టతనమ్మున
సుగుణము లుట్టిపడఁగఁ
బాలనమ్మహో చేసెఁ దగన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
చారుల వలన
నెఱిఁగి ప్రజలను రంజి లంగఁ జేసి
యధర్మము లయ మొనర్చి ముజ్జగమ్ముల
నుతికెక్కి భూమి నెల్ల సత్య నిరతిఁ
బాలించె దశరథ నృపతి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
తుల్యు
లధికులు లేరు శత్రుచయ మందు మిత్రు
లెక్కువ హతులు నమిత్ర వరులు వినయు లెల్ల
సామంతులు విశ్వ మేలె నింద్రుఁడు
దివము వోలె నరేంద్రుఁ డడరి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
నిజ హితార్థ
నియుక్త స నిపుణతా స మర్థ
నిత్యాను రక్తులు మంత్రి వరులు పరివృతమ్ము
కాఁగ వెలిఁగెఁ బార్థివుండు కిరణ
నికరమ్ముల నుదయించు రవి వోలె |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందు నేడవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
8.
|
|
అశ్వమేధ
యాగాచరణ సంకల్పము. |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఇవ్విధి
సుప్రభావమున నేలు మహాత్మున కింక నక్కటా నొవ్వు
సుతార్థమై చెలఁగ నోఁచక సంతతి కింత కాలముం జివ్వున వార్ధకమ్ము
వడిఁ జేరువ కాఁగఁ దపింపఁ జిత్తమే యవ్వసు
ధాధినేతయె మహార్తిని నిల్చెను ధర్మ విజ్ఞుఁడే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
చింతించు
చుండ నివ్విధి నంత మహాత్ము
మది నొదవె నాలోచన మొ క్కింత
తడవున సుతార్థము వంత దొలఁగ
నశ్వమేధ వర మఖమునకై |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
శుద్ధ
చిత్తులు మంత్రుల బుద్ధిమంతుఁ డన్నృపతి
సంప్రదించి ధర్మాత్ముఁడు తగ నిశ్చయించి
కర్తవ్య మని క్రతువు మది సంతసమ్మది
యుప్పొంగ నంత నడరి |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
మంత్రి
సత్తముఁడు సుమంత్రు తోడ ననియె గురు
పురోహితులను ద్వరిత గతి సు మంత్ర!
సర్వులఁ గడు మన్నన రప్పింపు మని దశరథుఁ
డంత నాదరించి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వేగ మేఁగి సుమంత్రుఁడు
వేద విదుల నెల్లర
సుయజ్ఞ జాబాలు లింక వామ దేవ
కాశ్యపుల నవని దేవు లన్యు లను
బురోహితుఁడు వసిష్ఠుఁ దనరి తెచ్చె |
|
|
|
|
|
|
కం. |
రా
గురుపురోహితాదులు దా గరిమగ
నర్చన లిడి దశరథుఁ డనియెన్ బాగుగ
ధర్మార్థ యుతము వాగమృతమ్ము
సిలుకంగఁ బార్థివుఁ డంతన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సుతులు
లేకున్న శూన్యము సుఖము శోక కారణం బయ్యె
నా కిది కాన నశ్వ మేధ యాగమ్ము
సలుపంగ మేలుగ మది నెంచితిఁ బడయంగ
సుతుల నంచితముగ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
శాస్త్ర
కర్మ నిచయ సమ్మతముగఁ జేయ నెంచితి నిఁక
యాగ మంచితముగ మీర లెల్లరు
దయఁ దోరము చింతించి కాంక్ష తీరు
రీతిఁ గాంచుఁ డయ్య |
|
|
|
|
|
|
కం. |
వచ్చిన
వసిష్ఠ ముఖ మును లచ్చపు
వాక్చయము లమ్మహాత్ముని గిరలన్ మెచ్చిరి
సాధు తరం బీ యిచ్చ యని
వచించి రింక హిత మగు నంచున్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అంత నెల్ల
రనిరి యద్ధరా సురులు సం భార చయము
వేగఁ బడయ వలయు నీదు తురగ
వరము నెమ్మి విడువ వలె నంచు
నద్ధశరథు నరసి మునులు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
పుత్రార్థము
యాగ తలం పాత్రమ్ముగ
వచ్చు టెల్ల యవనీనాథా పాత్రం బిచ్ఛా
సిద్ధికిఁ పుత్రప్రాప్తి
యచిరమ్ము వొందుదు వార్యా |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ప్రీతిల్లె
నప్పలుకులు ద్వి జాతు లనఁగ
నాలకించి సంతోషముతో భూతలనాథుఁ
డమాత్య వ్రాతమ్మును
గాంచి పలికెఁ బన్నుగ నిట్లున్ |
|
|
|
|
|
|
మ. |
సమకూర్చుండు
గురూక్త వస్తుచయ మా సంభార సందోహమున్ విమలాశ్వమ్ము
పురోధ తోడుగను సద్వీరాలితోఁ బోవలెన్ కమనీయమ్ముగ
యజ్ఞ భూమి సరయూ కచ్ఛమ్మునం గూర్చుఁడీ క్రమ భంగిన్
శ్రుతి కర్మ సమ్మతముగం గల్పించుఁడీ శుద్ధులన్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
దోషరహితమైనఁ
దూల కష్టమ్ములు నుత్తమంపు
క్రతువు నుర్విఁ జలుప సర్వు లింపు
మీఱ నుర్వీపతులు శక్యు లిందు నరయ
లేదు సందియమ్ము |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వెదకుదురు
బ్రహ్మరాక్షసులు దమి దోష ములు
క్రతువున విద్వాంసులు పొడమ నించు కైన జన్నము
విధ్వంస మగును యాగ కర్త
నశియించుఁ దూర్ణము కలఁతఁ జెంది |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
కాన
నెవ్విధి నిది కాఁ గలదు పరిపూ ర్ణమ్ము
తద్విధముగఁ గ్రతువు జరుప వలయుఁ
దివిరి కార్యభార సమర్థులు మంత్రివర్యు
లార మాన్యు లార |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అవనీశు
వచనములు మం త్రి వరులు
విని గారవించిరి ముదము సెలఁగన్ సవినయము
పల్కి రెల్లరు నవు నానతి
యిచ్చి నట్టు లన్నియు నంచున్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
విప్ర వరులు
ధర్మజ్ఞులు క్షిప్రము నృపు నంత
నాశీర్వదించియు నానతిఁ గొని వార లెల్లరు
సాగిరి వారి వారి నిలయములకు
నానందము నెగడ నెదల |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భూసురుల
వీడి పతి మంత్రి ముఖ్యులఁ గని తిరిగి
యజ్ఞరాజమ్మును దివ్యముగను వేద
సమ్మతముగను ఋత్విజులు తేట పఱచిన
విధమ్ముగా జరుప వలె ననియె |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పల్కియిట్టులు
భూవరవ్యాఘ్రుఁ డంతఁ జెంత
నిల్చిన యా మంత్రి శేఖరులను వీడుకొలిపి
తేజోమయ వీరవరుఁడు స్వీయ
వేశ్మము సేసెఁ బ్రవేశ మడరి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
చేరి
యంతఃపురము రాజు స్వీయ పత్ను ల నరసి
హృదయప్రియలను లలిత రీతిఁ బలికి
పుత్రార్థ మధ్వర వరము సేయ నెంచితి నని
దీక్ష వహింపఁ బంచె సతుల |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
భాసమాన మైన
వచనమ్ములు వినంగ కాంతిమంతము
లగు నింతుల ముఖ పద్మములు
వెలింగె వర హిమాత్యయ కాల పంకజముల
భంగి భాసురముగ |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందు నెనిమిదవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
9.
|
|
సుమంత్రుఁడు
ఋష్యశృంగుని చరితమును దశరథునకు విన్నవించుట. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఇది యెల్లను
విని సూతుం డు దశరథుం
గని యనియెఁ గడు నిగూఢముగం గదిసి
సుమంత్రుఁడు వినుఁడు క ల దొక
పురావృత్త మే నల వినినది తొలిన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
మునుల
యియ్యుపదేశము మున్ను నేను విన్న యట్టి
వృత్తం బగు నెన్నఁ బుడమి మగఁడ!
భగవానుఁడు సనత్కుమారుఁడు వచి యించె నీ
సుతాగమ కథ ఋషులు వినఁగ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
కశ్యపునకు
సుతుఁడు కలఁడు విభండకుఁ డన నతఁడు
ప్రసిద్ధుఁ డవని ఋష్య శృంగ నామ
మడరఁ బృథ్వి జనించును బుత్రుఁ
డతనికిఁ గడు చిత్ర బుద్ధి |
|
|
|
|
|
|
చం. |
వనమున
వృద్ధి సెందుచును బన్నుగ సన్ముని ఋష్యశృంగుఁడే వనచరుఁడై
ద్విజోత్తముఁడు పాడిగ పిత్రనువర్తనమ్మునం దనరి సతమ్ము
నుంటను దదన్య మెఱుంగఁడు బ్రహ్మచర్యముం గను
ద్వివిధమ్ములందుఁ ద్రిజగమ్ముల ఖ్యాతి వహించుఁ బార్థివా |
|
|
|
|
|
|
కం. |
సేవించుచుఁ
బిత్రగ్నులఁ బావనముగ
ఋష్యశృంగ వాచంయమనుం డావన రాజుల నుండఁగ
వేవేగ గడచు
సమయము వివశత్వమునన్ |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఈ సమయమ్ము
నంద వసియించుఁ బరాక్రమి రోమపాదుఁ డన్ వాసి గలట్టి
యంగపతి పాలన సేయుచు రాజకృత్యమౌ దోసపుఁ
గారణమ్మునను దుస్సహ వర్ష విహీనతం బురా వాసులు వేఁగు
వారలరు వారని భీతి నిరంత రార్తితో |
|
|
|
|
|
|
మ. |
తదనావృష్టి
చెలంగ దుఃఖ పరితప్తస్వాంతుఁ డా రాజు సౌ హృద విప్ర
శ్రుతవృద్ధ ముఖ్యులను దా నింపార రప్పించి యో విదులారా ఘన
వేదవిజ్ఞులు జగద్విఖ్యాత లోకజ్ఞు లి య్యది మీ
రెల్ల రెఱుంగరే తగిన ప్రాయశ్చిత్తముం దెల్పరే |
|
|
|
|
|
|
చం. |
అను ధరణీశు
వారు విని యందఱు బ్రాహ్మణ వేదపారగుల్ వినయముతో
మహీశుఁ గని ప్రీతి వచింతురు ముక్తకంఠులై తనరును
ఋష్యశృంగుఁ డను తాపసి తాను విభండ కాత్మజుం డని యని
వానిఁ దీసికొని యంచిత రీతిని వచ్చు టొప్పగున్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
అవనిపతీ!
సుసత్కృతుఁడు నా ముని సత్తము ఋష్యశృంగునిన్ సవినయ
మానయించి శ్రుతి సంచయ పారగు నా విభండ కో ద్భవు
ధరణీసురప్రవరుఁ బన్నుగ నర్చన సేసి శాంత నీ దు వరతనూజ
నీఁ దగును దుష్టిని నా వచియింతు రెల్లరున్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
అన విని
రోమపాదుఁడు మహాక్షితి పాలుఁడు మౌని నమ్మహా త్ముని నిట
కే యుపాయమునఁ దూర్ణము తే నగు శక్య మంచు చిం తన నిజ
మంత్రివర్గ సహిత మ్మొనరించి పురోహితోత్తముం గని యను
మౌనిఁ దేఁ జనుఁడు కౌశల మొప్పఁగ మంత్రియుక్తమై |
|
|
|
|
|
|
కం. |
నావిని
మునిభీతాత్ములు వే
వినతులునై చెలంగ వేదన భరమై భూవరునితో
నశక్యతఁ బోవ నటకు
విన్నవింప మూరుదు రంతన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అన్యోపాయమ్మున
రా జన్యా తే
నగు మునీంద్రు సముచితరీతిన్ మాన్యుని
మఱి దోషమ్ములు శూన్యము లని
నుడువుదు రొక శుభదాయకమున్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అంగరాజు
పంపునను వారాంగనా ని చయముచేఁ
దేఁబడఁగ మునిచంద్రు డింద్రు డొసఁగు వర్ష
మెలమి శాంత నొసఁగు ఋష్య శృంగునకు
సంతసమ్మున నంగవిభుఁడు |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఋష్యశృంగుఁ
డల్లుఁ డినకులేశ! పడయఁ జేయు నీకు
సుతుల నీయ దెల్ల ముని
సనత్కుమారుఁ డనిన యట్టిద రాజ చెప్పితి
విని నట్టి చిత్రగాథ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అంత
సంతసించి యా దశరథుఁడు సు మంత్రుఁ
గాంచి బదులు మాట పలికె నిట్లు
విస్తరముగ ఋష్యశృంగ మునినిఁ దెచ్చిన విధ
మెల్లఁ దెల్పు మిపుడు |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ దొమ్మిదవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
10.
|
|
శాంతా
ఋష్యశృంగుల వివాహము. |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రా జడుగఁగఁ
దనను వివరమ్ములెల్లఁ బలికె నిటు
సుమంత్రుఁ డమాత్య వరులఁ గూడి వినుము
రాజేంద్ర యెవ్విధి విప్రవరుఁడు ఋష్యశృంగుఁడు
తేఁబడె నెలమి నటకు |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
అంతఁ
బురోహితుండు సచివావలి తోడుత రోమపాదు ధీ మంతునిఁ
గాంచి పల్కెను సమంచితమున్నిరపాయమున్ విభూ చింత యొకండు
చిత్తమునఁ జెన్నుగ మాకు స్ఫురించె నిత్తరిం జెంతకు
మౌనిసత్తమునిఁ జేర్చు సుమార్గము సత్వరమ్ముగన్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
సతము
వనమ్ములం దిరుగు సంయమి చంద్రుఁడు ఋష్యశృంగుఁడే కృతమతి
సంతతాధ్యయన కృత్యము లందుఁ దపో రతుండు దా నతివల నేరఁ
డెన్నఁడు సుఖాతిశయమ్ములు వొందఁ డెట్టివిన్ వితత
గుణాభిశోభితుఁడు ప్రీతి చరించును దండ్రి చెంతనే |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
నరుల
చిత్తములను హరియించు నింద్రి యా ర్థములఁ
దెత్తు మింకఁ దాపస సుతుఁ బురమునకు
మునీంద్రు భూపాల! క్షిప్రమ్ము నెంచి దీని
నిశ్చయింప వలయు |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భూష
ణాలంకృతలు వారయోష లుచిత రీతి
సమ్మానితలు నేఁగి లీల లలర వివిధ గతులఁ
బ్రలోభములు విరివి కురి యించి
తెత్తు రిచ్చోటికి నింతు లంత |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఆ
నృపతీంద్రుఁ డారసి నిజాత్మ ననుజ్ఞ నొసంగె నొజ్జకున్ దాన ముదమ్ము
నొంది మదిఁ దత్క్షణ మట్టుల నొజ్జ మంత్రులే యానతి నీయ
వారవని తావలి చేరి వనమ్ము క్షిప్రమున్ మానిత
తాపసాశ్రమము మౌనిఁ గనుంగొన నిల్చె దాపునన్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
పితృవరు
నాశ్రమమ్మున నపేతుఁడు కాడట విక్రమించి మో దితుఁ
డనిశమ్ము మిక్కిలి యతిప్రవరుండు భవంపు టాదిఁ దా నతివల నైనఁ
బూరుషుల నన్యులఁ గాంచి యెఱుంగఁ డెన్నడుం బ్రతివసథాది
పట్టణ వరప్రభ వాదుల ఋష్యశృంగుఁడే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
యాదృచ్ఛిక
మొక దినమున నా దరిఁ
జేరెను విభండ కాత్మజుఁ డా శా తోదరులఁ
గూడఁ గాంచెను వేదాధ్యయనుండు
వింత వెలయాళులనే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
చిత్రాతి
వేషలు మధుర గాత్రలు
తీయంగఁ బాడు కాంతా మణులే యాత్రముగఁ
గదిసి తాపస పుత్రుని నా
ఋష్యశృంగు మురిసి యని రిటుల్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఎవ్వర వీవు
ధరణిసుర యివ్వనమున
నేల యుంటి విట్లొంటరిగా నొవ్వక
యించుక ఘోరం బివ్విపిన
మ్మెఱుఁగ వలతు మేమిఁకఁ జెపుమా |
|
|
|
|
|
|
కం. |
మును గనని
యిష్ట రూపల వనితామణులఁ
దిలకింప వనమున నంతన్ జనియించె
బుద్ధి స్నేహ మ్మున నిజ
జనకు నెఱిఁగింప ముని తనయునకున్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
నా తండ్రి
విభండక ముని యాతని కౌరస
సుతుండనై తనరుదు వి ఖ్యాతుండ
ఋష్యశృంగ పు నీ తాఖ్యను
గర్మమునను నిత్యం బవనిన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
చేరువనం గల
దాశ్రమ మో రూపసులార
మాది యుక్తపు రీతిన్ మీరలు నా నొనరుచు
స త్కారమ్ముల
నటఁ గొనుండు కమనీయముగన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
విని
ఋషిసుతు భాషణములు వనితలకుం
జూడ నిచ్చ వఱలన్ హృదులం జని రెల్ల
రంత నాశ్రమ మున కాతనిఁ
గూడి వారు ముదమారంగన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
కదిసిన
నర్చించి యతం డిది మా యర్ఘ్యమ్ము
పాద్య మిది యని యనుచుం బదపడి ఫల
మూలమ్ములు ముదితల
కెల్లర కొసంగె ముని సుతుఁ డెలమిన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఉత్సాహమ్మునఁ
గైకొని తత్సుందరు
లర్చలు ముని తనయుం డీయం దత్సంయమి
భీతిని గమ నోత్సాహ లయి
యని రిట్టు లుచితపుఁ బలుకుల్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
అవనిసురేంద్ర
యున్నవి ఫలాదులు మా కడ భద్రమౌను నీ కివి గొనుమా
భుజింపు వడి నింపుగ నిట్లని కౌఁగిలించి వా ని వనిత
లిచ్చి రెల్లరును నీరజనేత్రలు మోదకాదులౌ వివిధము లైన
భక్ష్యములు పెక్కులు చిత్ర విచిత్రముల్ రహిన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
వన నిత్య
సన్నివాసుఁడు మును
పెన్నఁడు తిననివి ఫలముల నా భావిం చెను
దేజస్వి భుజించి త మిని
మునిపుత్రుండు సంయమివరేణ్యుండే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అతని పితృ
భీతి వనితలు వ్రతచర్య
మొకటి దెలిపి కపటపుం బగిదిన్ ధృతి
ఋష్యశృంగ ముని స మ్మతిఁ
గైకొని యంచితముగ మరలిరి వేగన్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఏఁగ వారకాంత
లెల్లరు నవ్విధిఁ గాశ్యపాత్మజుండు
వశ్యుఁ డయ్యె హృదయ
తాపమునకుఁ గృశియించె దుఃఖాతి శయమున వనమున
భృశమ్ము నకట |
|
|
|
|
|
|
చం. |
కలవర మంది
చిత్తమునఁ గాంతి మదంగి ది నాపరమ్మునం జెలువపు
వారకాంతలను జెన్నుగఁ జూచిన దేశ మేఁగ నా లలనల
మౌనిపుత్రుఁడు విలాస విహారలఁ గాంచె నంత వా రలుఁ గని
వాని హర్షమున రామలు చేరి వచించి రిట్టులన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సౌమ్య!
విచ్చేయుమ కరుణ రమ్య మైన యట్టి మా
యాశ్రమమునకు నచ్చ టిత్తు మతి విశేషపు
టాతిథ్య మనఘ నీకు నాఁ దపసి
సమ్మతించెఁ జనంగ రహిని |
|
|
|
|
|
|
కం. |
కొనితేర
నమ్మహాత్ముని వనితలు
నగరమ్ము గురిసెఁ బర్జన్యుఁడు బో రున వర్షము
హర్ష మొదవ జనులకు నంగ
విషయమున సత్వర మంతన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
వర్షముతో
నరుదెంచ మ హర్షి
సుతుఁడు ఋష్యశృంగుఁ డన్నర పతియే హర్షమ్మున
నెదురేఁగియు శీర్షము
వంచి ప్రణతు లిడె శీఘ్రమ మునికిన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అర్ఘ్య
పాద్యాదు లొసఁగి న్యాయ విధిని సు స మాహితుఁ డయి
పూజించెను మాన్యు మునిని విప్రు
నడిగెఁ బ్రసాదము విప్రు వలని కోపము
వడయమికి నంత భూపవరుఁడు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అంత నతనిఁ
గూడి నృపతి యంతఃపురమున
కరిగి నిజాత్మజ శాంతం గాంతామణిని
యథావిధి సంతోషమ్ముగ
నొసంగి సంతస మందెన్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఇవ్విధముగ
శాంత నింతినిఁ గూడి తే జోమయుండు
వఱలుచు సకలమ్ము లైన భోగతతుల
నర్చితుండు వసించె ఋష్యశృంగుఁ
డచట హృష్టుఁ డగుచు |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదియవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
11.
|
|
దశరథుఁడు
ఋష్యశృంగుని భార్యా సమేతముగ నయోధ్యా నగరమునకుఁ దోడ్కొని వచ్చుట. |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఇంకను
వినుము రాజేంద్ర హితము లైన పల్కులు
సనత్కుమారు దేవప్రవరు వ చనము లివి
వినిపింతు నం చనియె నా సు మంత్రుఁడు
దశరథుని తోడ మంత్రివరుఁడు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఇక్ష్వాకు
వంశజాతుఁడు నిక్ష్వాభ
వచన దశరథుఁ డిల ధార్మికుఁడున్ బిక్ష్వాలి
విధేయుండు తి తిక్ష్వాత్మ
కృత ప్రతిశ్రుతి వెలయును భువిన్ |
|
|
|
|
|
|
సీ. |
కలుగు
స్నేహమ్ము భూకాంతున కంగధవుఁడు రోమపాదుతో నడరి కరము శాంత యను
తనయ చారునేత్ర కలుగు నా యంగ రాజున కమల చరిత రోమపాదుఁ
గదిసి యా మహీనాథుఁడు ధర్మాత్మ యే నపుత్రకుఁడ వంశ వృద్ధికిఁ
గోరుదుఁ బేర్మి శాంతాపతి నీదు నాజ్ఞఁ గ్రతువు నెరప నాకు |
|
|
తే.గీ. |
నన విని
యొకయింత తలంచి యంగవిభుఁడు చిత్త మందు
శాంతాపతి నుత్తమ ముని నీయ నా
మహాత్ముఁడు స్వీకరించి క్రతువు దశరథుండు గావించు
ముదమ్ము మీఱ |
|
|
|
|
|
|
మ. |
యజియింపం దపియించు
రాఘవుఁడు హస్తాబ్జమ్ములన్ మోడ్చి యా ద్విజ
వంశాగ్రణి ఋష్యశృంగు నయ సంవేదుండు నెన్నుం దమిన్ నిజ
పుత్రార్థ మెడందఁ గోరి దివ సాన్నిధ్యమ్ము యజ్ఞార్థమున్ విజయుం డౌను
ఫలింప వాంఛితము లా విప్రేంద్రు కృత్యమ్ములన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
నలువురను
లోక విఖ్యా తుల
నైక్ష్వాకుఁడు వడయును దుర్జయ సుతులం గుల వర్ధన
కారకుల న తుల విక్రమ
వీరుల నతి తుష్టాత్ముండై |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
మున్ను
కృతయుగమున నన్నలువ సుతుండు ఋషి
సనత్కుమారుఁ డెలమిఁ బలికె నీ వచనము
లెల్ల దేవ వరేణ్యుఁడు పుణ్య జనుల
నగ్రగణ్యుఁ డిట్లు |
|
|
|
|
|
|
చం. |
బలములతో
స్వయమ్ముగ నృపాలవరా చని చక్కనైన తే రుల ముని
గారవించి కొమరుం గొని రమ్మధిపా యనంగఁ దా నల గురు
సమ్మతిం గొని నిజాంగనలన్ సచివాలిఁ గూడి య త్తలమున
కేఁగఁ జాగె నెటఁ దాపసి యుండెనొ దార యుక్తమై |
|
|
|
|
|
|
ఉ. |
చేరెను దాటి
మెల్లఁగను జిత్ర వనమ్ములు వాహినీతతుల్ భూరమణుండు
దేశమును భూసుర ముఖ్యుఁడు నిల్చు చోటునుం జేరిన
రోమపాద పతి చెంతను గాంచెను దొల్త నంత భ ట్టారకు
ఋష్యశృంగుఁ బ్రకటమ్ముగ వహ్నిసమాను విప్రునిన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అంగ భూపతి
దశరథు నాత్మ సఖునిఁ గాంచి
ముదితాత్ముఁడై గౌరవించి యంచి తముగ ముని
పుత్రునకుఁ దెల్పఁ దమ చెలిమియుఁ జుట్టరికముఁ
బూజించె రాజు నతఁ డంత |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ఇవ్విధి
సత్పూజితుఁడై యవ్వల్లభుఁ
డుండి కతిపయ దినమ్ముల్ దా నవ్వసుధాధిపు
తో ననె నివ్వచనము
లాదరమున హిత వాంఛితముల్ |
|
|
|
|
|
|
చం. |
నరవర శాంత
నీదు సుత నాథ సమేతము నాదు వీటికిం గరుణను బంపఁ
గోరెదను గార్య విశిష్ట మొకండు నుండె నా గిరలను
సమ్మతించి మది గీష్పతి సన్నిభు ఋష్యశృంగుఁ దా నరసి వచించె
నేఁగుఁ డని యచ్చటి కింతినిఁ గూడి మామయే |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అట్టులె యని
విని యా ముని పట్టి నృపతి
భాషణములు పన్నుగ నా భూ రాట్టు ననుమతిం
గొని సమ కట్టెఁ
బ్రయాణమున కంతఁ గాంతా యుతమున్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అలరి దశరథ
రోమపాదు లుభయులు ప రస్ప రాంజళు
లొనరించి రక్తి సెలఁగ వీర్య
వంతులు స్నేహమ్ము విరియ కౌఁగి లించికొని
సంతసించిరి యంచితముగ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
చెలికాని
సెలవు గొని పౌ రులకు
నిజాగమమునుం దెలుప రఘునాథుం డలరి యనిపి
ఘన శీఘ్ర చ రుల దూతల
నాజ్ఞ లొసఁగి రూఢిగఁ దరలెన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పుర
మలంకరించుఁడి యందముగను సిక్త మై సురుచిర
మలర వలె భాసురముగ ధూపములు దనర
వలె వీథుల భృశమ్ము నెగుర వలెఁ
బతాకమ్ములు నగర మందు |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
రాజురాక
నెఱిఁగి రాజు నుడివి నట్లు సంతసించి
పౌరు లంతఁ జేసి రా పురమ్ము
రమ్య మైన యలంకర ణమ్ము లెల్ల
నలరె నగర మందు |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
విప్రవరు
నుంచి ముందు భూవిభుఁడు నగర మునఁ
బ్రవేశించె సుందరముగ నలంకృ తమ్ము శంఖ
దుందుభి నినదమ్ము లలర మానిత
ద్విజుఁ గని పొంగె నా నగరము |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అంతిపురమున
విప్రేంద్రు సంతసమున శాస్త్ర
రీతిఁ బూజించి దశరథుఁడు మన మందు
నెంచెను గృతకృత్యుఁ డంచుఁ దన్ను దీసికొని
రాఁగ నిచటకు దేవ సముని |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
శాంత
నంతఃపుర విమల కాంత లరసి రాఁగ
నిజభర్త తోడుత రమ్య నయన స్నేహ భావ
మలరఁగ విశేషముగను బొంది
రానందము మనము లందు భృశము |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
శాంత యాదరింపఁ
గాంత లందరు రాజు ముఖ్యముగ నట
సుఖముగ వసించెఁ గొంత కాల
మడరి కువలయాక్షి తనదు భర్త లాలనమున
భద్రముగను |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదునొకండవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
12.
|
|
దశరథుఁడు
ఋష్యశృంగుని యాధ్వర్యమున యజ్ఞ సమాచారణము నిర్దేశించుట. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అంతటఁ
గొన్ని దినముల వ సంతర్తువు
రాఁగ నవనిఁ జారుతరము భూ కాంతునకుఁ
బుట్టె మనమున సంతునకై
బుద్ధి యింక జన్నము సేయన్ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అమరప్రభా
నిభ మునిని సమంచిత శిరో
నతు లిడి జరిపింపఁగ జ న్నము
వేఁడుకొనియె సంతా నమునకుఁ గుల
వృద్ధికి రఘునాథుం డెలమిన్ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అట్టులె యని
విరివి యర్చితుండు ననె సం భార చయము
వేగఁ బడయ వలయు నీదు తురగ
వరము నెమ్మి విడువ వలె నంచు
నద్ధశరథు నరసి ద్విజుఁడు |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
మంత్రి
సత్తముఁడు సుమంత్రు తోడ ననియె గురు
పురోహితులను ద్వరిత గతి సు మంత్ర!
సర్వులఁ గడు మన్నన రప్పింపు మని దశరథుఁ
డంత నాదరించి |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వేగ మేఁగి
మంత్రివరేణ్య! వేద విదుల నెల్లర
సుయజ్ఞ జాబాలు లింక వామ దేవ
కాశ్యపుల నవని దేవు లన్యు లను
బురోహితుఁడు వసిష్ఠుఁ దనరి తెమ్ము |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వేగ మేఁగి
మంత్రి విప్రుల నెల్లర సకల వేద
విదుల సంతరించి తెచ్చె వడి
సుమంత్రుఁ డచ్చోటున కలర దశరథుండు
కరము ధరణి విభుఁడు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
రా
గురుపురోహితాదులు దా గరిమగ
నర్చన లిడి దశరథుఁ డనియెన్ బాగుగ
ధర్మార్థ యుతము వాగమృతమ్ము
సిలుకంగఁ బార్థివుఁ డంతన్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సుతులు
లేకున్న శూన్యము సుఖము శోక కారణం బయ్యె
నా కిది కాన నశ్వ మేధ యాగమ్ము
సలుపంగ మేలుగ మది నెంచితిఁ
బడయంగ సుతుల నంచితముగ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
శాస్త్ర
కర్మ నిచయ సమ్మతముగఁ జేయ నెంచితి
నిఁక యాగ మంచితముగ నిమ్ముని
సుతు కరుణ సమ్మదముగ నేను కాంక్ష
లన్ని దీరఁ గాంచు వాఁడ |
|
|
|
|
|
|
కం. |
వచ్చిన
వసిష్ఠ ముఖ మును లచ్చపు
వాక్చయము లమ్మహాత్ముని గిరలన్ మెచ్చిరి
సాధు తరం బీ యిచ్చ యని
వచించి రింక హిత మగు నంచున్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అంత
ఋష్యశృంగుఁ డాదిగ ద్విజులు సం భార చయము
వేగఁ బడయ వలయు నీదు తురగ
వరము నెమ్మి విడువ వలె ననిరి
యద్ధశరథు నరసి మునులు |
|
|
|
|
|
|
కం. |
పుత్రార్థం
బిష్టి తలం పాత్రమ్ముగ
వచ్చు టెల్ల నవనీనాథా పాత్ర
మవశ్యము నల్వుర పుత్రుల
విక్రముల నెమ్మి వొందఁగ నార్యా |
|
|
|
|
|
|
కం. |
ప్రీతిల్లె
నప్పలుకులు ద్వి జాతు లనఁగ
నాలకించి సంతోషముతో భూతలనాథుఁ
డమాత్య వ్రాతమ్మును
గాంచి పలికెఁ బన్నుగ నిట్లున్ |
|
|
|
|
|
|
మ. |
సమకూర్చుండు
గురూక్త వస్తుచయ మా సంభార సందోహమున్ విమలాశ్వమ్ము
పురోధ తోడుగను సద్వీరాలితోఁ బోవలెన్ కమనీయమ్ముగ
యజ్ఞ భూమి సరయూ కచ్ఛమ్మునం గూర్చుఁడీ క్రమ భంగిన్
శ్రుతి కర్మ సమ్మతముగం గల్పించుఁడీ శుద్ధులన్ |
|
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
దోషరహితమైనఁ
దూల కష్టమ్ములు నుత్తమంపు
క్రతువు నుర్విఁ జలుప సర్వు లింపు
మీఱ నుర్వీపతులు శక్యు లిందు నరయ
లేదు సందియమ్ము |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వెదకుదురు
బ్రహ్మరాక్షసులు దమి దోష ములు
క్రతువున విద్వాంసులు పొడమ నించు కైన జన్నము
విధ్వంస మగును యాగ కర్త
నశియించుఁ దూర్ణము కలఁతఁ జెంది |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
కాన నెవ్విధి
నిది కాఁ గలదు పరిపూ ర్ణమ్ము
తద్విధముగఁ గ్రతువు జరుప వలయుఁ
దివిరి కార్యభార సమర్థులు మంత్రివర్యు
లార మాన్యు లార |
|
|
|
|
|
|
కం. |
అవనీశు
వచనములు మం త్రి వరులు
విని గారవించిరి ముదము సెలఁగన్ సవినయము
పల్కి రెల్లరు నవు నానతి
యిచ్చి నట్టు లన్నియు నంచున్ |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
విప్ర వరులు
ధర్మజ్ఞులు క్షిప్రము నృపు నంత
నాశీర్వదించియు నానతిఁ గొని వార లెల్లరు
సాగిరి వారి వారి నిలయములకు
నానందము నెగడ నెదల |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భూసుర వరు
లెల్లరు నేఁగఁ బుడమి ఱేఁడు సెంత
నిల్చిన యా మంత్రి శేఖరులను వీడుకొలిపి
తేజోమయ వీరవరుఁడు స్వీయ
వేశ్మము సేసెఁ బ్రవేశ మడరి |
|
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బండ్రెండవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
13.
|
|
దశరథుని
యాదేశానుసారము వసిష్ఠమహర్షి యావాసాన్నపానాది కార్యములు దగిన వారిచేఁ జేయించి
సుమంత్రునిచే సకల రాజన్యులను రావించి ఋష్యశృంగునిఁ గూడి రాజుచే యజ్ఞారంభము
సేయించుట. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
తిరిగి వసంత
మడుగిడినఁ బరిపూర్ణం
బాయె నొక్క వత్సర మంతన్ ధరణీశుఁడు
పుత్రార్థము నరిగెం దమి
నశ్వమేధ యాగస్థలికిన్ |
1. |
|
|
|
|
|
కం. |
ప్రణుతించి వసిష్ఠు
ద్విజు ధ రణిపతి
పూజించి యాదరమ్మున ననె భా షణములు
వినయమ్మున సుత గణార్థమై
చెలఁగ శ్రవణ కమనీయముగన్ |
2. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వివిధ
భాగమ్ము లందును విఘ్నము లవి కలుగని
విధమ్ము నింక నుక్తంపు రీతి బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ!
యీ యజ్ఞ రాజముం జ లుపుఁడు
మునిపుంగవా సత్కరుణ వహించి |
3. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ప్రియతమ
సఖులరు వరిష్ఠ గురువులరు మీరు
మునివరేణ్య! గారవముగ నుద్యమించి
నట్టి హృద్యంపు టియ్యాగ భార మూనఁ
గలరు మీర మాన్య |
4. |
|
|
|
|
|
కం. |
నా విని
పల్కె మునీంద్రుఁడు నీ
వచియించిన విధమ్ము నే నొన రింతున్ భూవర సకలము
చక్కఁగ నా వల్లభ
మేధ యాగ మలరింపంగన్ |
5. |
|
|
|
|
|
మ. |
పనిచెన్
సంయమి విప్రులం గ్రతువులం బ్రావీణ్యులన్ వాస్తు వి ద్యను
నైపుణ్యుల వృద్ధ ధార్మికుల శిల్పాచార్యులన్ వర్ధ కా లినిఁ
గర్మాంతిక నాట్య నర్తక తతిన్ లెక్కించు మర్త్యాలిఁ గూ ర్పను వేవే
లిటికల్ నివేశనములం బ్రాప్తింప నాయా పనుల్ |
6. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఖనికుల
శుచుల రాజశాసనము నాచ రింప
శాస్త్రవిదులఁ బెక్కు లెలమి చదివి నట్టి వారి
నన్యుల నిల్పె యజ్ఞ కర్మ ము లొనరింప
యథోక్తము మునివరుండు |
7. |
|
|
|
|
|
సీ. |
భక్ష్యాన్న
పానీయ బహుళమ్ముగ ద్విజాలయమ్ములు వలయు శతాధికములు పౌరజనులకును
వసతు లిచ్చలు దీర భక్ష్యాలి నింపుగ వలయుఁ గూర్ప జానపదులకును
జక్కటి యన్నము ప్రీతి నీవలె సుంత వెలితి లేక సర్వవర్ణ
జనుల సముచిత రీతిని సత్కరింప వలె రోషమ్ము వీడి |
|
|
తే.గీ. |
క్రతువు
పనుల విరివి నిమగ్న మయి నట్టి వారి
శిల్ప్యాదుల విశేష గౌరవమ్ము న నరయఁ దగు
వారిని భోజన ధన దాన ములఁ దనుప
వలె విస్తృతముగ సతమ్ము |
8. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
లోప మించుక
లేకయు నే పగిది ని వి నెఱవేరు
నవ్విధిఁ జేయఁ బ్రీతి చిత్త మునఁ దొడఁగుఁడు
మీ రెల్లరు ముదము మీఱ నాఁ బలుక
వసిష్ఠుఁడు బ్రాహ్మణ ప్రవరుఁడు |
9. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
కూడి యంద
ఱనిరి వారు కొఱత లేక యన్ని విహిత
రీతి జరుగు నంచు నా వ సిష్ఠు తోడఁ
జేయుదుము నీ చెప్పి నట్లు కించపఱుపము
దేనినిఁ గొంచె మైన |
10. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
అంత
సుమంత్రు మంత్రివరు నాదర మొప్పఁగఁ బిల్చి మౌని సా మంతుల
ధార్మి కాన్య వర మానవ నాథుల విప్ర రాజ ధీ మంతుల వైశ్య
శూద్ర జన మండలినిం బర పౌర కోటి దే శాంతరులన్
సగౌరవము నందఱఁ బిల్వఁగఁ బంచె నింపుగన్ |
11. |
|
|
|
|
|
మ. |
మిథిలేశుండు
పరాక్రముండు జన సంప్రీతుండు వేదాంత సం ప్రథితజ్ఞానుఁడు
సత్యవిక్రముఁడు శాస్త్రవ్రాత విద్వాంసుడుం బృథివీ
నాథుని పూర్వబాంధవుఁడు సంవేద్యంబ పుణ్యుండు స త్పథసంచారి
స్వయమ్ము నాతనిని సంభావించి పిల్వం దగున్ |
12. |
|
|
|
|
|
కం. |
ప్రియతము
సతత ప్రియ వచ న యుక్తుఁ
గాశీ పురేశు నరపాల సఖున్ నయ రీతి
స్వయమ్ముగ నీ వ యరిగి
పిలువం దగును మహాత్మా యిటకున్ |
13. |
|
|
|
|
|
కం. |
రాజేంద్రుమామ
కేకయ రాజు సుతుల
తోడ నప్పరమ ధార్మికునిం బూజార్హు
స్వయం బిచటకు భాజనముగఁ
దోడితెమ్ము బాంధవ వృద్ధున్ |
14. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రాజ సింహుని
మిత్రుండు పూజనీయుఁ డంగ
రాజేంద్రుని యశస్వి నాదరమున రోమపాదు
నిఁక సుమంత్ర నీమ మెంచి తోడ్కొని
వడి రావలయును వేడ్క మీఱ |
15. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భానుమంతునిఁ
గోసల ప్రభువు నాద రమున
మగధాధిపతి విశారదుఁడు సకల శాస్త్ర
తతులఁ బ్రాప్తిజ్ఞుఁడు సత్పురుషుని సత్వరముగ
నాహ్వానింపఁ జాగ వలెను |
16. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సింధు సౌవీర
సౌరాష్ట్ర సేవ్య ధరణి పతులఁ
బ్రాచీన దక్షిణ పార్థివేంద్రు లన్య పృధివీ
పతుల బాంధ వానుచరుల యుతము వేగఁ
బిలువ వలయుఁ బలువురను |
17. |
|
|
|
|
|
కం. |
వినియా
వసిష్ఠ వాక్యము లను బంచెఁ
బురుషుల నంత రాజులఁ దోడ్తో డను
దోడ్కొని తేర సుమం త్ర నామ
సూతుండు మంత్రి త్వరితుం డౌచున్ |
18. |
|
|
|
|
|
కం. |
తనరి
మునిచంద్రు నానతిఁ జనె రయముగ
ధర్మరతుఁడు స్వయముగ నా ఱే లను
దోడ్కొని తేర నటకు మన మలర
సుమంత్రుఁ డంత మంత్రి వరుండే |
19. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అంతఁ
గర్మకారులు వార లందఱు సని యా వసిష్ఠున
కెఱిఁగింప నపుడు యజ్ఞ మునకు వారు
సేసిన దంతయును మునీంద్రు నకు
ముదమ్ముగ హర్షమునఁ బలికె ముని |
20. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఈయ రా
దగౌరవమున నించు కేని యుఁ
బరిహాసమున కయిన నొకటి జరిగి న నటులం
జెఱచు వడి దాత నది సంది యమ్ము
లేదిందు నెల్లరు నమ్మవలయు |
21. |
|
|
|
|
|
కం. |
పయనించి
యహర్నిశ లల రి
యయోధ్యాపతికి నీయఁ బ్రీతి బహుమతుల్ రయముగ
రత్నాదులను గొ ని
యేఁగుదెంచి రటకు ధరణిపతుల్ హితులున్ |
22. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
సంతసించి
యంత క్ష్మాపతి కనియె వ సిష్ఠుఁడు
నరసింహ! చేరి రిటకు నీదు
శాసనమున నృప పుంగవులు సత్క రించితిని
యథార్హ మంచితముగ |
23. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పురుషు
లెల్ల స్థిరమతిఁ జేసిరి నృపవర! యజ్ఞ
కార్యము లన్నియు నాజ్ఞ నీదు యాగ వాటిక
కింపుగ నేఁగుదెంచి పురుష
శార్దూల యజియింపఁ బూను మింక |
24. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సకల వస్తు
సంపన్నము సర్వ కామ సంయుతమ్ముగ
సద్బుద్ధిఁ జక్కఁగ నొన రించిరి
మనసు వెట్టి సమంచితముగ నోజ వీక్షింప
నొప్పును రాజచంద్ర |
25. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఋష్యశృంగ
వసిష్ఠ మునీంద్రు లిరువు రి వచనము
లాదరించి యంత వసుధాధి పతి శుభదిన
నక్షత్రములు తిలకించి యాగ వేదిక
కరుదెంచె హర్ష మొదవ |
26. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అంత నవని
సురులు యజ్ఞ మారంభించి రట వసిష్ఠ
సంయ మాదు లలర ఋష్యశృంగ
తాప సేంద్రుఁడు మునుముందు భాసురముగ
నిల్చి పావనుండు |
27. |
|
|
|
|
|
కం. |
చని రెల్లరు
యజ్ఞస్థల మునకు యథా
విధిని శాస్త్రములు సెప్పిన రీ తిని భార్యా
సహితము దీ క్షను
గైకొనె దశరథుండు సంతోషముగన్ |
28. |
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదుమూడవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
14.
|
|
దశరథుని
అశ్వమేధ యాగాచరణము. |
|
|
|
|
|
|
కం. |
కడవ నొక
యేఁడు గుఱ్ఱ మ్మడుగిడ
తిరిగి సరయూ మహానది తటినిం బుడమి దొర
దశరథుఁడు దాఁ దొడఁగెను
జన్న మొనరింపఁ దూర్ణము భక్తిన్ |
1. |
|
|
|
|
|
కం. |
ముందుంచి
ఋష్యశృంగుని నందఱు
విప్రులు తురంగ యజ్ఞమ్మున నా నందముగ దశరథ
మహా త్ముం
దనుపఁగఁ గ్రతువు సేయఁ దొడఁగిరి యంతన్ |
2. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
యాజకులు
వేదపారగు లోజ శాస్త్ర సమ్మతముగ
యథావిధిఁ జలుపు వారు న్యాయ సమ్మత
కర్మ చయమ్ము లుచిత రీతి
వైభవమ్ముగఁ బతి బ్రీతి నంద |
3. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఆగమ విధిఁ
బ్రవర్గ్యము నాచరించి యట్టుల
నుపసద మను కార్యము నొనర్చి నియమము
లనుసరించియు నయముగ నిత రమ్ము
లొనరించిరి కడు శాస్త్ర విహితములు |
4. |
|
|
|
|
|
మ. |
ఉదయంబం
దొనరించు కార్యముల నుద్యోగించి యన్యంబులౌ విదిత
క్రత్వధికమ్ము లూని సురలం బ్రీతిల్ల నర్చింప స మ్మద
చిత్తమ్ముల మౌనిపుంగవులు సోమమ్మా నరేశుండు పిం డఁ దగం
జక్కఁగ నయ్యె నైంద్ర మిడఁ దోడన్ దివ్య
మాధ్యాహ్నముల్ |
5. |
|
|
|
|
|
కం. |
సాయంసమయపు
సోమము సేయ ధరేశుం
డనఘుఁడు చెలువము మీఱన్ వే
యవనీసురులున్ శా స్త్రీయమ్ముగఁ
జేసిరి క్రతుశేషము లెల్లన్ |
6. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
ఋష్యశృం
గాదు లింద్ర సహిత మమరుల కంత నాహ్వాన
మందించి రలరి మంత్ర యుక్త
శిక్షాక్షరములు యథోచితముగఁ బలికి
మధురమ్ముగ సభక్తి పరమ మునులు |
7. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
మధుర లలిత
గీత మంత్ర గానముల నా మంత్రణమ్ము
దమి నమరులఁ జేసి హోత లిచ్చి
రంతఁ బ్రీతి హవిర్భాగ ములు సకల
సురులకుఁ బూజ సేసి |
8. |
|
|
|
|
|
కం. |
హుతముల
హుతమ్ము కానిది వెతక నరయ
మెందు లేదు వెడ జాఱిన దే ది తనరె
నెల్ల శ్రుతి గిరల నతి భద్రము
జరపి రలరి యజ్ఞము విప్రుల్ |
9. |
|
|
|
|
|
కం. |
అలసిన వాఁ
డైనను నా కలిం గుములు
వాఁ డహములఁ గనిపింపఁడు శి ష్యులు
వందలు లేని చదువ రులు కాని
ద్విజు లగపడరు లోచనములకున్ |
10. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
తిందురు
బ్రాహ్మణోత్తములు తిందురు నాథ సమేత కాంతలుం
దిందురు
తాపసేంద్రులును దిందురు శ్రామికు లింక వృద్ధులుం దిందురు
వ్యాధి బాధితులు తిందురు స్త్రీలును బాలు రెల్లరుం దిందురు
భక్ష్యభోజ్యములు తృప్తి వహింపక నిత్య మచ్చటన్ |
11. |
|
|
|
|
|
కం. |
వడ్డించుఁ
డన్న మింకను దొడ్డగ
నడ్డమ్ము లేక తుష్టిం జెందన్ గుడ్డలఁ
బంచుం డిపు డి గ్గడ్డ
ననఁగఁ జేసి రట్ల కమనీయముగన్ |
12. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అన్న
రాసులున్న వచట ముచ్చటగను జూడ శుచుల
దనరుచును భృశమ్ము వేగ వేగ
విరివి విధ్యుక్త విధ మొప్ప వండ
దినదినమ్ము కొండ లనఁగ |
13. |
|
|
|
|
|
కం. |
నానా దేశ
నివాసులు నా నర నారీ
మణు లట నన్నాదులు న ప్పానీయమ్ముల
నలరిరి యా నరపాలు
క్రతురాజ మందుం దనివిన్ |
14. |
|
|
|
|
|
కం. |
అన్నము
సాధుతర మహో మిన్నఁగఁ
దృప్తిం బడసితిమి నరవరేంద్రా! యన్నద! సు
సుఖీభవ యని చెన్నుగఁ
బొగిడిరి ద్విజన్మ శేఖరు లతనిన్ |
15. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
భూసుర
వరేణ్యుల కశనము నిడఁ గొంద ఱు
సువిభూషితులు పురుషులు సుకరముగ వారికి సహాయమునఁ
బెఱ వారు తమి మ ణి మయ కుండల
భాసితులు మెలఁగి రట |
16. |
|
|
|
|
|
కం. |
జన్నపుఁ
బనులకు నడుమన్ విన్నాణులు
తర్క మందు విజ యాసక్తిం బన్నుగ నట
వాదన లె న్నెన్నొ
చలిపిరి ధరణీ సురేంద్రులు ఘనులున్ |
17. |
|
|
|
|
|
కం. |
ప్రతిదినము
ద్విజులు ముని చో దితులై
యయ్యాగమం దతి కుశలులు సమం చిత రీతి
నాగమ సు స మ్మతమ్ముగఁ
జలిపిరి కర్మ మండలి నెల్లన్ |
18. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
లే రచట
షడంగమ్ములు నేర నట్టి వారు నల్ప
పాఠకులును లేరు వ్రత ర హితులు లేరు
సదస్యులఁ బతివరేణ్యు చెంత
వాదాల్పులును లేరు వింత యగునె |
19. |
|
|
|
|
|
చం. |
పరఁగఁగఁ
బాలకొయ్యలను బాతెడి కాలము బిల్వ కాష్ఠముల్ సరసన
ఖాదిరమ్ములును షట్కము షట్కము నొక్క శేలువుం బరమున
దేవదారువులు పన్నుగ రెండును జాఁపఁ జేతులం దిర మగు
నంతరమ్మునను దీరుగఁ బాతిరి పర్ణు లాఱిటిన్ |
20. |
|
|
|
|
|
కం. |
జన్నము
క్షుణ్ణ మెఱింగిన విన్నాణులు
నాగమముల విరివి నిపుణు లా సన్ను లయి
చేసి వసువున నన్నిటిని
నలంకరించి రందము కొఱకై |
21. |
|
|
|
|
|
కం. |
ఇరువది యొక
నిట్ట దివిరి యిరువది యొక
మూర నిడివి నెసఁగ వలువ లా యిరువది
యొక్కటిఁ దగఁ జు ట్టిరి
యొక్కొక్కటికి నొక్కటిగ నందముగన్ |
22. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
శిల్పులు
విధి పూర్వకము సచిత్ర తతి యె నిమిది
ముఖము లమరు నట్లు నేర్పు మీఱ నునుపు
మెఱయఁ జేసిరి వాని ననువుగ వసు ధాధిపతి
యాగమున దృఢతరము దివిరి |
23. |
|
|
|
|
|
కం. |
తగ
నాచ్ఛాదించిరి బ ట్ట గములు
సుమ చందనము లడరి జల్లిరి బా గుగ జన్నపుఁ
గంబముల వె లుఁగ నవి
సప్తర్షు లల వెలుఁగు నట్లు దివిన్ |
24. |
|
|
|
|
|
కం. |
వలసిన విధ
మిటుకలు తగు కొలతలఁ జేసి
ద్విజ వరులు కుశలులు భృశమున్ లలితంపుఁ
ద్రాటి పనులన్ విలసిల్లం
జేసిరి చితి వేలిమి కొఱకై |
25. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
నేర్పరు
లయిన భూసురు లేర్పఱచిరి రాజసింహము
దశరథు క్రతువు గుండ మలర
స్వర్ణపక్ష గరుడ లలిత రూప ము
త్రిగుణము నవద్వయ భాగములుగ నచట |
26. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఆగ మోక్త
భంగి నాయా సురలకునై ఫణి విహంగ
జంతు గణములను వ ధింప హయ వరమును
దీర్చి జలచరము లుంచి రడరి
యాజకోత్తము లట |
27. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
మూడు నూర్ల
పశువులను భూమి ధవుని యశ్వ రత్నము
నంత నయంపు రీతి యూపముల
కింపుగ సరస నాపి యుంచి కట్ట
భాసిల్లె యాగ జగమ్ము కరము |
28. |
|
|
|
|
|
కం. |
కౌసల్యా
దేవి సుగుణ సేసి
ప్రదక్షిణము వాజి శేఖరమునకున్ వ్రేసెఁ
గృపాణము తోడన్ భాసుర
ముమ్మారు లంతఁ బరమ ముదమునన్ |
29. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
సుస్థిరంపు
హృదిని సునయన కౌసల్య యా పతత్రి
చెంత నట వసించె ధర్మ కాంక్ష
నలరి తగ నొక్క యామిని రాజ
ధర్మపత్ని భ్రాజితముగ |
30. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
హోత
యధ్వర్యుఁ డుద్గాతయు నయ రీతి నృపతి
మహిషీమణినిఁ బరివృత్తి సుదతి మఱియు
వావాతను గర కమలములఁ గొని రటకు
నవ్విధి నన్యను హరినిఁ దాఁక |
31. |
|
|
|
|
|
చం. |
హరి వప నంత
ఋత్విజులు యజ్ఞ విశారదు లుద్ధరించి వం డిరి శ్రుతు
లొప్పు నట్టుల కడింది నియంత్రిత నిర్మలేంద్రియుల్ తురగ వపాత్త
సౌరభము ధూమ మధీశ్వరుఁ డాస్వదించె నా దరుణము
న్యాయ మొప్పెడు విధమ్ము నశింపఁగ నెల్ల పాపముల్ |
32. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
గుఱ్ఱమున
కున్న యంగము లెఱ్ఱని భుజి నెమ్మి షోడశ
ఋత్విజు లిమ్ముగ నట వేల్చిరి
నియమంపుఁ బగిది విప్రవరులు మంత్ర
పూర్వక మయ్యాగ తంత్రములను |
33. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అన్య యాగ
వరము లందు హవిని రావి గరిట తోడ
నీయ కరము ప్రీతి నశ్వమేధ యాగ
మందు నీయఁగఁ బేము నిష్టపడుదు
రింక హృష్టి సెలఁగ |
34. |
|
|
|
|
|
మ. |
హరి మేధమ్ము
వహింప మూ డహము లం దాదిం జతుష్టోమ మం ద రతిన్
రెండవ పూట నుక్త్య మతిరాత్రం బయ్యె నా పిమ్మటం
దిరమై విశ్వజి
దాహవమ్ము నిఁక జ్యోతిష్టోమ మాయుష్యముం బరఁగెన్
సాభిజి దధ్వర మ్మలరి కల్పప్రోక్త భంగిన్ రహిన్ |
35. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఆతఁడు రాజు తూర్పుదిశ నంతయు నన్వయ
వర్ధనుండు దా హోతకు నిచ్చె నధ్వరున కోజఁ బ్రతీచి
నవాచి బ్రహ్మ కు ద్గాతకు నుత్తర మ్మొసఁగె దాన
వరేణ్యుఁడు యాగ మందు నా ధాత విధించెఁ బూర్వమున దక్షిణ
లివ్విధి సమ్మతమ్ముగన్ |
36. |
|
|
|
|
|
కం. |
ముగియించి
క్రతువు న్యాయ మ్ముగ నా ధర
భూవరుండు పుణ్య పురుషు లా జగ దిద్ధ
ఋత్విజులకు నొ సఁగెఁ గుల
వర్ధనుఁడు నద్దశరథుం డెలమిన్ |
37. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
రాజును వీత
కల్మషుని రాఘవు నారసి యంత ఋత్విజుల్ తేజము మీఱ
రాజ జగతీ బరిపాలన కర్హుఁ డౌదు వీ వే జగ మేల
మాకు నిల నేలఁగ శక్యమె మెత్తు మెన్నడుం బ్రాఁజదువుల్
భృశమ్ము దగు వస్నమ మే లని పల్కి రెల్లరున్ |
38. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
రత్నరాసు
లయిన రాజ! గోవుల నైనఁ గాంచ
నమ్మయినను మించి యిమ్ము భూసురులకు
నెంచ భూములు నిష్ప్రయో జనము లున్న వెంచి
తనరి యిమ్ము |
39. |
|
|
|
|
|
కం. |
నా విని
బ్రాహ్మణవరులకు నా వేదజ్ఞుల
కొసంగె నావుల నెలమిన్ వేవేలుగ
శతకోటులు సౌవర్ణములు
తదధిక రజతము లొసంగెన్ |
40. |
|
|
|
|
|
కం. |
ద్విజు లా
ధనము లొసఁగ కుం భ జన్మునకు
ఋష్యశృంగ పరమర్షికి నా సుజనులు
పంచిరి యంత వి భజించి హర్షితుల
మంచుఁ బతి కనిరి రహిన్ |
41. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
వచ్చిన
భూసురేంద్రులకుఁ బార్థుఁడు భర్మ హిరణ్య కోటులన్ మెచ్చి
యొసంగె నిర్ధనుఁడు మేటి ధరాసురుఁ గాంచి వేఁడఁ దా నచ్చపు
హస్తభూషణము నాదర మొప్ప నొసంగె భూసురుల్ హెచ్చుగఁ
దృప్తిఁ జెందఁగ మహీసుర భక్తుఁడు మ్రొక్కె వారికిన్ |
42. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
చాఁగిలఁగ
రఘుకుల చక్రవర్తి యుదార గుణుఁడు
దానశీలి గురు మహీసు రేంద్రులకు
సభక్తి యిచ్చి రాశీస్సులు తోరముగ
నృపతికి వారు ప్రీతి |
43. |
|
|
|
|
|
కం. |
ధరణీశ
దుష్కరము కృత దురిత హరము
స్వర్గదమ్ము తుర గోత్తమ మే ధ రత
క్రతువు ఫలింప ద శరథుండు
రఘూత్తముండు సంతస మందెన్ |
44. |
|
|
|
|
|
కం. |
అంతఁ గని
ఋష్యశృంగుని సంతసమున
వేఁడె నా దశరథుండు మునిన్ సంతునకుఁ
గూడ జన్నము మంతన
మొనరించు మంచు మహి తాత్ముండే |
45. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
నా విని
మునిసింహుఁ డట్టులె యని రాజ సింహునిఁ
గని ప్రీతి శీఘ్రమ తన యులు
నలువురు నిజ కులోద్ధారకులు జని యింపఁ గలరు
భూవరేంద్ర యనియె |
46. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
సుమధురమ్ము
లైన సురుచిర వాక్యము లాలకించి
రాజు హర్ష మంది భృశము
ప్రణతుల నిడి ఋష్యశృంగ మునికిఁ దిరిగి
పలికె నవియె ధరణి ధవుఁడు |
47. |
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదునాలుగవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
15.
|
|
దశరథుని
పుత్రకామే ష్ట్యాచర ణారంభము, శ్రీమన్నారాయణుఁడు రావణసంహారార్థము
దశరథునకుఁ బుత్రునిగా జన్మింతు నని బ్రహ్మాది సురులకు వచించుట. |
|
|
|
|
|
|
మత్తకోకిల.
|
అంత ధీనిధి
ఋష్యశృంగ మహర్షి దాలిచి ధ్యానమే యంతరంగము
నందుఁ గొంత మహాగమజ్ఞుఁ డెఱింగి తా సుంత చిక్క
నుపాయ మొక్కటి స్ఫూర్తిఁ బల్కెను రాజు సు స్వాంతుఁ
గాంచి ముదమ్ము మీఱఁగ భాషణమ్ములు మార్గిరల్ |
1. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
పుత్ర
కామేష్టి యొక్కటి పుత్ర లబ్ధి కుక్త మది
యధర్వమున సముచిత రీతి మంత్ర యుక్త
మొనర్చెద మహిత తేజ నీ కొఱ కని వేల్వఁ
దొడఁగె వీఁక నలరి |
2. |
|
|
|
|
|
కం. |
విచ్చేసిరి
సిద్ధామరు లచ్చటికి
మహర్షి సుర మహాగాయకులున్ మెచ్చి
హవిర్భాగమ్ముల నిచ్చ
వహించి కలసికొని రెల్లరు నియతిన్ |
3. |
|
|
|
|
|
చం. |
కదిసి తగన్
సభాస్థలినిఁ గంజుని విశ్వసృజున్ వియచ్చరుల్ విదితము
నీయనుగ్రహపుఁ బెంపున రావణ నామ దైత్యుఁడే వదలక మాకు
బాధల నపార మొసంగుచు నుండఁ బల్మి మే మదలప లేక
వానిఁ గడు నార్తి వసింతుము పల్కి రివ్విధిన్ |
4. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వరము లిచ్చి
తీవు బ్రహ్మదేవ కరము ప్రీతి
నాతనికి నవిరళముగను గౌరవించి
మేము క్షమ నోర్చుచుంటిమి సర్వ
దుష్కరములు సతము నెరిసి |
5. |
|
|
|
|
|
తరువోజ.
|
భయపెట్టు
మూడు భువనములఁ గుమతి పాలకద్వేషియై పరఁగు నిత్యమ్ము దయవీడి
యింద్రుని ధర్షించు నా త్రిదశనాథుఁ దాపస దైత్య గంధర్వ చయ యక్ష
విప్రుల సతము హింసించుఁ జాల యజేయుఁడు సంచిత వర ని చయ
మోహితుండు దశగ్రీవుఁ డెల్ల జనులకు భీతి నొసంగు వాఁడు భువి |
6. |
|
|
|
|
|
కం. |
రవి మండఁడు
వాయువు వీ వ వెఱచుఁ
గదలక చలోర్మి వననిధి నిలుచున్ భువి రావణు
నా రాక్షసు నవలోకించిన
క్షణమ్మ యంబుజగర్భా |
7. |
|
|
|
|
|
కం. |
చూచిన ఘో
రాకారుని వే చలన
ముడుగు భయ మగు విస్తారముగం నీచుఁ డగు
నసురు వధకై తోఁచు
నుపాయం బరయుమ తూర్ణము దేవా! |
8. |
|
|
|
|
|
కం. |
నా విని సుర
లెల్లఁ బలుక నా విధి
చింతించి సుంత యనె నివ్విధి యా హా విదితమే
యుపాయము రావణు
దుష్టుని వధకు సుర వరులు వినుఁడీ |
9. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
దేవ దానవ
రాక్షస దివ్య యక్ష నిచయ గంధర్వ
గణముల నిధన ముండ ని విధము వర
మడుగఁ బ్రీతి నే నొసఁగితి నా వరమ్ము
నతనికి దైత్యాధిపతికి |
10. |
|
|
|
|
|
చం. |
అడుగఁడు
నన్నవజ్ఞత నరాలి నవధ్యత రావణుండు న య్యెడ
నసురుండు కాన మృతి యీతని కేర్పడుఁ బూరుషేంద్రుచేఁ గడఁగి
నరేతరుం డితనిఁ గాడు సమర్థుఁడు చంప నెన్నడుం గడు ముద
మంది రా సురలు కంజుని మాటలు విన్న యంతనే |
11. |
|
|
|
|
|
కం. |
పన్నుగ
సురలకు గదతో వెన్నుఁడు
సాక్షాత్కరించెఁ బీతాంబరుఁడే చెన్నిడ
శంఖము నరి శ్రీ మన్నారాయణుఁడు
శార్ఙ్గి మాధవుఁ డంతన్ |
12. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
పద్మగర్భుఁ
జేరి పద్మనాభుఁడు నిల్వ శాంత మడర
నంత సన్నతు లయి యమరు లెల్ల
భక్తి నని రిట్లు కీర్తించి యాతని నరసి
వినయమ్ము తోడ |
13. |
|
|
|
|
|
మ. |
త్రిజగ
ద్రక్షణ కార్య కామమున నో దేవా దయన్ నీవ యా త్మజ
రూపమ్ము చతుర్విధ మ్మడర జన్మం బందుమా విష్ణు! భూ మి జనాధీశుఁ
డయోధ్యకుం బతికి సంప్రీతిన్ మహత్కాంతి ద క్షజ లా హ్రీసతి
శ్రీనిఁ గీర్తి సరిపోల్కాంతా సతీ శ్రేణికిన్ |
14. |
|
|
|
|
|
కం. |
నర జన్మ
మూని దేవా సురల
కవధ్యుఁడు జగముల క్షోభపఱచు వాఁ డురువుగఁ
బ్రవృద్ధుఁడు మహా సురు రావణు
నని వధించు శోభిల ధరయే |
15. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రక్కసుఁడు
మూర్ఖుఁ డదయుఁడు రావణుండు సురల
గంధర్వుల ముని ప్రవరుల సిద్ధ గణముల
ననునిత్యము బల గర్వమునను భృశము
బాధించుఁ జరియించి దిశల నెల్ల |
16. |
|
|
|
|
|
కం. |
క్రూరుఁడు
రావణుఁడు కినిసి వీరుఁడు
పడవైచె ఋషుల విక్రమమున ద్యో వార సతుల
గంధర్వుల వారక నందనము
రమ్య వనమున నుండన్ |
17. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వాని వధను
గోరి వచ్చితి మయ స గం ధర్వ యక్ష
సిద్ధ తాపస తతి నిన్న శరణు
గోరి నెమ్మి యుంటి మిపుడు దేవ నీవ
యింక దిక్కు మాకు |
18. |
|
|
|
|
|
కం. |
దేవ ద్విషుల
వధింపఁగ నీవ
మనంబుంచు సుంత నెగడఁగఁ బృథ్విం బావన నృలోక
జన్మము నీ వారసి
రక్షణ మిడు నీరజ నేత్రా |
19. |
|
|
|
|
|
కం. |
నా విని
దేవేశుండు మ హా విష్ణువు
సన్నుతుండు నబ్జజ ముఖ దే వావలిఁ గని
ధర్మ యుతము లౌ
వచనమ్ములు వలికె మహానందదముల్ |
20. |
|
|
|
|
|
చం. |
విడువుఁడు
నెమ్మి నీ భయము వే వధియింతును దైత్యు రావణున్ విడువక
పుత్ర పౌత్ర సఖ వీర స బాంధవ మంత్రి వర్గముం గడఁగి
సురర్షి భీతిదునిఁ గంటకు నుందును భూమి పాలనం గడు ముద
మంది వేల్ పదియుఁ గా నొకఁ డెక్కువ గాఁగ నేఁడులున్ |
21. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
వరము లొసఁగి
యిట్లు పరమాత్ముఁ డమర వ రుం డమరుల
కంత నుండ జన్మ మెత్తి
పుడమి నెడఁద నెంచె నాలుగు రూపు లంది దశరథుఁ
బిత యంచు నెన్నె |
22. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అంత దివ్య
మైన యట్టి స్తుతులఁ బొగ డి రమ
రాప్సరో నికర సరుద్ర గణ సముని
నికాయ గంధర్వు లందఱు ను
మధుసూదనుం బరమ ముదమున |
23. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
రావణు
విరావణు సురారి దేవ! సాధు తాపస గణ
కంటకు ఘోరదర్పు ముని భ యంకరుని
నుగ్రతేజుని శంక లేక సత్వరమ్ము
దురాత్మునిఁ జంపవలయు |
24. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వాని రావణు
సబల సబాంధవమ్ము నగ్ర్య
పౌరుషుని వధించి యమర నాథ రక్షితమ్ము
విగత దోష మక్షయ నిల యమ్ము
స్వర్లోకమున కింక రమ్ము దేవ |
25. |
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదునేనవ సర్గము.
బాలకాండము
సర్గము
16.
|
|
దాశరథిగా
జన్మింప నిశ్చయించి విష్ణు వంతర్ధాన మగుట,
పుత్రకామేష్టిని లభించిన పాయసము నారగించి దశరథ మహిషులు గర్భవతు లగుట: |
|
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
సుర
నియుక్తుఁడు విష్ణువు చోద్యముగ నె ఱింగియు
నడిగె సురల నెబ్భంగి రావ ణాసురు ముని
కంటకు నద్దురాత్ముఁ జంప నగును నా
కని మృదు గిర లలర నంత |
1. |
|
|
|
|
|
కం. |
వెన్నుని
యవ్యయు మాటలు విన్నంత
ననిరి యమరులు విపులమ్ముగ నీ వన్నర కాయం
బూనియుఁ గ్రన్నన
రావణునిఁ జంపఁ గడఁగుమ యాజిన్ |
2. |
|
|
|
|
|
కం. |
తప మొనరింపఁగ
దైత్యుఁడు విపరీతముగ
బహుకాల వేదన తోడం గృప దనర
విశ్వకర లో క పూర్వజున
కెద ముద మధికం బయ్యె హరీ |
3. |
|
|
|
|
|
చం. |
వరము నొసంగె
హర్షమునఁ బద్మజుఁ డాతని కంత మాను షే తరములు సర్వ
భూతముల దైత్యున కెన్నఁడు చావు లేమినిన్ నరుల
నగౌరవమ్ము కతనం గడు గర్వము సూపి కోరఁ డా మరణము రాక
యుండుటను మానవ సంతతి చేత దైత్యుఁడే |
4. |
|
|
|
|
|
ఉ. |
ఆ వర మంది
యవ్విధము నబ్జజుఁ డీయ నతండు దర్పితుం డై వడి మూడు
లోకముల నారటపెట్టఁ దొడంగె నింతులన్ వేవుర
దొంగిలించి చెఱఁ బెట్టెను నిర్దయఁ దన్నిమిత్తమున్ వావిరి మాన
వాళి కర పద్మహతుం డగు టొప్పు మాధవా |
5. |
|
|
|
|
|
కం. |
నా విని
దయాపయోనిధి యా వసుధాపతి
దశరథు నాత్మ జనకుఁ డం చా
వనజాక్షుఁడు సుందర భావము నూనె
హృదయమునఁ బరమాత్ముండే |
6. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఆ సమయము
నందు నరిసూదనుండు భూ ధవుఁ
డపుత్రుఁ డైన దశరథుండు పుత్రుల
మదిఁ గోరి పుత్రకామేష్టి య జించు చుండె
నెలమి నంచితముగ |
7. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
నిశ్చయించి
విష్ణు వటులు నీరజాక్షుఁ డంత
వీడుకొలిపి తగ నబ్జభవుని నమర ముని
పూజ్యమానుఁడై సమధికముగ హర్ష మడర
నంతర్ధాన మయ్యె నతఁడు |
8. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
అంత
నయ్యజమానుని యగ్నినుండి కాంతిమంతము నతి
వీర్యవంతము సు మ హాబల మొక
మహద్భూత మచట వెడలెఁ జూచుచుండ సదస్యులు
చోద్యముగను |
9. |
|
|
|
|
|
సీ. |
రక్తాంబర
ధరుండు రక్తాక్షులు తనువు నల్లన దుందుభి నాద మడర కేసరి
సన్నిభ కేశ ఘన శ్మశ్రువులు లక్షణాంగములు లలి తాభ రణ
భూషితుండు శైల సమున్నతుండును భీకర శార్దూల విక్రముండు దీర్ఘ
బాహువులఁ బత్నిఁ దమిఁ బట్టిన యట్లు మాయా మయమ్మని మనుజు లెంచ |
|
|
తే.గీ. |
తప్త కాంచన
పాత్రము తరణి రూప మలరి వహ్నిశిఖలఁ
బోలి యందమైన వెండి
మూతతోఁ బాయస ముండ నిండి పట్టి
స్వయముగఁ గొనివచ్చి భద్రముగను |
10. |
|
|
|
|
|
కం. |
నృపతిన్
వీక్షించి పలికె నపు డేను
బ్రజాపతి కగు వ్యక్తినిఁ జుమి భూ మిప! యన
నంజలి స్వాగత ము పలికి
మీకే మొనర్తుఁ బూజ్యా యనియెన్ |
11. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
ఆ ప్రజాపతి
నరుఁ డంతఁ దిరిగి పల్కె దశరథు నృపు
నరసి విశదముగను రాజ సురలు
నీదు పూజఁ దృప్తిల్లఁగ నయ్యె నీకుఁ
బ్రాప్త మియ్య దిపుడు |
12. |
|
|
|
|
|
మత్తకోకిల. |
పాయసమ్మిది
దేవనిర్మిత బాసురమ్ము నపత్య సం ధాయ కామృత
తుల్య మైనది ధారణీశ! యొసంగు స్వా స్థ్యాయురాదుల
సంతతమ్ము మహాద్భుతమ్ముగఁ గొమ్ము నీ వీయ నీదు
సతీ మతల్లుల కింక యాగ ఫలమ్మునున్ |
13. |
|
|
|
|
|
కం. |
తలవంచి కైకొని
సుర వ రు లిచ్చిన
హిరణ్మయమ్ము రుచిరము చెంబున్ సలలిత
దేవాన్న భరిత విలాస వంతము
నరపతి ప్రీతిం జెందెన్ |
14. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వందనము లిడి
యద్భుత సుంద రాంగ భూతమునకు
ముదమ్మున భూ వరుండు దశరథుడు
చేసె భక్తిఁ బ్రదక్షిణమ్ము నంత నయ్యె
నంతర్ధాన మాపురుషుఁడు |
15. |
|
|
|
|
|
కం. |
అధనుండు
విత్త మందిన విధ మ్మమర
నిర్మితమ్ము ప్రియ పాయసమున్ విధిపురుషుఁ
డీయఁ గైకొని యధి
కానందమ్ము నందె నవని పతి మదిన్ |
16. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
వెలిఁగె
హర్షాంశు కాంతుల విస్తృతముగ దశర
థాంతఃపురము శారద విమ లాభ్ర వీథి
చంద్రాంశు కాంతుల వెలిఁగి నట్లు సుందరమ్ముగఁ
గన్నుల విం దనంగ |
17. |
|
|
|
|
|
ఆ.వె. |
అరిగి దశరథ
పతి యంతఃపురమునకు నంతఁ
బాయసమ్ము నింతికి నిజ కాంత కనియెఁ
జూపి కౌసల్యకు సుతుల నొసఁగు
దీనిఁ గొనుమ యెసక మెసఁగ |
18. |
|
|
|
|
|
సీ. |
పాయస మందర్ధ
భాగము కౌసల్య కిచ్చెఁ బట్టపుదేవి కెలమి నృపతి యర్ధ భాగము
శేష మందు సుమిత్ర కొసంగెఁ దానంతఁ చెలంగఁ బ్రీతి శేషార్ధ
మిచ్చెను జేరి కైకేయికి నంచితముగను జింతించి సుంత మఱియు
శేషమ్ము కుమారార్థము సుమిత్ర కిచ్చెఁ దిరిగి ధరణీశుఁ డెలమి |
|
|
ఆ.వె. |
పాయసమ్ము
పంచఁ బార్థివ పుంగవుఁ డిట్లు వేఱు
వేఱ యింతు లెల్ల రంతఁ బొంది
దాని సంతసించిరి గౌర వింపఁ బడి
రని మది నెంచి రపుడు |
19. |
|
|
|
|
|
కం. |
ధరియించిరి
గర్భము లం త రాణు లా
పాయసమ్ము త్రాగఁగఁ గా లా చిరమున
విడివిడిగను దిన క రానల సమాన
దేహ కాంతులు మెఱయన్ |
20. |
|
|
|
|
|
తే.గీ. |
గర్భ
ధారిణులు సతులఁ గాంచి రాజు లబ్ధ మానసుఁ
డందె హర్షమ్ము కరము నిర్జరేంద్ర
సిద్ధ వర ముని గణ పూజి తారవిందాక్షుఁడు
దివిని నలరు భంగి |
21. |
ఇది
శ్రీ వాల్మీకి మహర్షి కరుణా కలిత కామేశ్వరీయ శ్రీమదాంధ్ర రామాయణమున బాలకాండ
మందుఁ బదునాఱవ సర్గము.
కామెంట్‌లు లేవు:
కామెంట్‌ను పోస్ట్ చేయండి